Lata 80. XVI wieku

XV wiek • XVI wiek • XVII wiek
lata 30. XVI wieku	lata 40. XVI wieku	lata 50. XVI wieku	lata 60. XVI wieku	lata 70. XVI wieku	« lata 80. XVI wieku »	lata 90. XVI wieku	Lata 1600–1609	Lata 1610–1619	lata 20. XVII wieku	lata 30. XVII wieku
1578 • 1579 • 1580 • 1581 • 1582 • 1583 • 1584 • 1585 • 1586 • 1587 • 1588 • 1589 • 1590 • 1591

Wydarzenia na świecie

1580
- 31 stycznia: Zmarł król Portugalii Henryk I. Po jego śmierci król Hiszpanii Filip II zgłosił pretensje do tronu portugalskiego^[1]. Na jego polecenie Książę Alba wkroczył do Portugalii proklamując unię personalną Hiszpanii i Portugalii^[2]^[1.1]. Portugalskie kolonie w większości przypadły Niderlandom, natomiast Brazylia pozostała przy Hiszpanii; okres ten stanowił szczyt potęgi hiszpańskiej^[2.1].
- Bunt muzułmańskich feudałów w Biharze i Bengalu, stłumiony przez Akbara przy pomocy feudałów hinduskich^[3].
- Hiszpański konkwistador Juan de Garay założył miasto Buenos Aires^[1.1].
- Roślina kawy została opisana i upowszechniona w Europie przez Prospera Alpiniego(inne języki)^[2.1].

1581
- Siedem północnych prowincji Niderlandów, zjednoczonych w unii utrechckiej ogłosiło pod wodzą Wilhelma Orańskiego akt abjuracji(inne języki) zrywając zależność od Hiszpanii^[2.1]. Wydarzenie to zapoczątkowało powstanie niepodległej Republiki Zjednoczonych Prowincji^[1.1].
- Kozak Jermak Timofiejewicz z niewielkim oddziałem opanował zachodnią Syberię aż po rzekę Ob. W ciągu następnego stulecia kolejne wyprawy doprowadziły do kolonizacji Syberii aż do Oceanu Spokojnego i granicy z Chinami, z wyjątkiem dorzecza Amuru^[4.1].

1582
- 15 stycznia: Król Polski Stefan Batory oraz car Rosji Iwan IV Groźny zawarli przy mediacji papieża Grzegorza XIII dziesięcioletni pokój w Jamie Zapolskim, kończący wojnę o Inflanty^[1.1]. Na mocy porozumienia Polska odzyskała Połock i Wieliż oraz większość Inflant (z wyjątkiem Estonii i wyspy Ozylii)^[1.1]. Szwecja uzyskała Estonię i Ingermanlandię^[2.1].
- Kozak Jermak Timofiejewicz podporządkował Syberię aż po rzekę Irtysz dla Rosji^[2.1].
- Książę biskup Juliusz Echter von Mespelbrunn ponownie założył Uniwersytet w Würzburgu jako ośrodek kontrreformacji^[2.1].
- Wprowadzono kalendarz gregoriański (z latami przestępnymi), początkowo w krajach katolickich, później także w protestanckich (np. w Anglii w 1752 roku)^[2.1]. Wyjątkiem była Rosja, która przyjęła go dopiero podczas reform Piotra I w 1700^[5.1].
- 4 października: zmarła hiszpańska mistyczka i reformatorka zakonu karmelitańskiego Teresa z Ávili, patronka Hiszpanii (ur. 1515)^[1.1].
- 11 grudnia: zmarł Ferdynand Álvarez de Toledo, hiszpański wódz i mąż stanu (ur. 1507)^[1.1].

1583
- 10 sierpnia: Iwan IV Groźny zawarł rozejm ze Szwecją, kończący działania wojenne na północnym froncie konfliktu inflanckiego^[1.1].
- W Nadrenii wybuchła wojna kolońska po próbie sekularyzacji arcybiskupstwa przez Gebhard Truchsess von Waldburg. Kapituła i władze miejskie odsunięły go, wybierając arcybiskupem Ernsta Bawarskiego z Wittelsbachów. Konflikt zakończył się w 1585 zwycięstwem katolików^[1.2].
- Urodził się Albrecht von Wallenstein, książę Frydlantu, wódz wojsk Ferdynanda II (zm. 1634)^[2.1].
- Nowa Fundlandia stała się kolonią angielską^[2.1].
- Walter Raleigh sprowadził ziemniaki do Irlandii^[2.1].

1584
- 18 marca: Zmarł Iwan IV Groźny, pierwszy car Wszechrosji (ur. 1530)^[1.2].
- Carem Rosji został małoletni Fiodor I, syn Iwana IV. Faktyczną władzę sprawował bojar Borys Godunow^[4.1], szwagier Fiodora. Po śmierci Fiodora i wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów Godunow został obrany carem przez Sobór ziemski. Sam Fiodor panował do 1598 roku^[2.1]^[3.1].
- Zamordowano namiestnika Niderlandów Wilhelma Orańskiego (ur. 1533)^[2.1]. 1 listopada 1585 na stanowisko namiestnika Holandii został mianowany jego syn Maurycy Orański^[1.2].
- Rozpoczął się handel Rosji z Europą zachodnią przez port w Archangielsku nad Morzem Białym^[4.1].

1585
- Rozpoczęła się wojna hiszpańsko-angielska^[4.1].
- Urodził się kardynał Richelieu, francuski mąż stanu (zmarł 1642)^[2.1].
- Sir Walter Raleigh założył pierwszą osadę w Wirginii^[2.1].
- zmarł papież Grzegorz XIII, nowym papieżem został Włoch Felice Peretti, który przyjął imię Sykstus V (pontyfikat do 1590 roku)^[2.1]^[1.2].
- Niderlandy zawarły z Anglią porozumienie o wzajemnej pomocy(inne języki) w walce przeciwko Hiszpanii^[1.2].
- Simon Stevin sformułował zasady systematycznej rachuby dziesiętnej oraz prawo równi pochyłej^[2.1].

1586
- Zmarł August Saski, elektor Saksonii od 1553 roku (ur. 1526)^[2.1].
- Abbas I (ur. 1557) został szachem Persji; panował do 1628 roku^[2.1].
- Powstał teatr Kabuki w Japonii^[2.1].
- Galileusz skonstruował wagę hydrostatyczną^[2.1].
- Koloniści z Wirginii rozpowszechnili zwyczaj palenia tytoniu w Anglii^[2.1].
- Wielki Mogoł Akbar zdobył Kaszmir i podporządkował sobie całą subtropikalną część subkontynentu indyjskiego^[1.2].

1587
- 8 lutego w zamku w Fotheringhay stracono byłą królową Szkocji Marię Stuart (ur. 1542)^[2.1]^[1.3].

1588
- Wskutek sztormów hiszpańska Wielka Armada poniosła klęskę w walce/w starciu z flotą z flotą angielską dowodzoną przez Francisa Drake’a w Kanale La Manche. Wydarzenie to osłabiło pozycję Hiszpanii na morzach i utrudniło jej łączność z koloniami w Ameryce^[4.1] oraz zapoczątkowało potęgę morską Anglii^[2.2]^[5.2]^[1.3].
- W Paryżu podczas tzw. „Dnia barykad” 12 maja powstanie katolickie zmusiło króla Henryka III do ucieczki^[1.3].
- urodził się Tomasz Hobbes, angielski filozof i myśliciel polityczny, teoretyk państwa i prawa, przedstawiciel materializmu XVII wieku (zm. 1679)^[2.2]^[3.2].
- po śmierci Fryderyka II królem Danii i Norwegii oraz księciem Szlezwik-Holsztynu został jedenastoletni Chrystian IV (panował do 1648)^[1.3].
- Rosyjski Kościół Prawosławny uniezależnił się od patriarchatu w Konstantynopolu^[2.2].

1589
- 2 sierpnia dominikanin Jacques Clément zamordował króla Henryka III. Wraz z jego śmiercią wygasła dynastia Walezjuszy^[1.4].
- Królem Francji został Henryk IV z dynastii Burbonów, od 1569 przywódca hugenotów^[2.2]. W czasie panowania zakończył wojnę z Filipem II, wzmocnił gospodarkę, rozwijał rolnictwo i manufaktury, ograniczył wpływy możnych, przygotowywał wojnę z Habsburgami. Został zamordowany w 1610 przez fanatyka Ravaillaca^[3.3].
- W Moskwie ustanowiono niezależny od Bizancjum (Konstantynopolu) patriarchat prawosławny^[4.1]. Rosyjski Kościół Prawosławny stał się niezależny, a Moskwa stała się głównym ośrodkiem prawosławia^[5.2]^[3.4].
- Zmarła Katarzyna Medycejska, żona Henryka II i królowa Francji (ur. 1519)^[1.3].
- 20 grudnia w Paryżu zmarł chirurg Ambroise Paré (ur. ok. 1517 w Bourg-Hersent koło Laval), reformator leczenia ran postrzałowych i konstruktor protez^[1.3].
- Około 1590 w Forbach koło Saarbrücken zmarł Johann Fischart(inne języki) (ur. ok. 1546 w Strasburgu), najwybitniejszy niemiecki satyryk XVI w., znany z adaptacji Gargantua i Pantagruel Rabelais’go^[1.3].

Wydarzenia w Polsce

1580
- Stefan Batory zdobył Wielkie Łuki^[4]^[6].

1581
- Trzecia wyprawa Batorego przeciwko Rosji zakończyła się oblężeniem Pskowa^[6.1]^[4.2].
- Utworzono Trybunał Litewski^[6.1]^[3.5].

1582
- 15 stycznia: Zawarto dziesięcioletni rozejm w Jamie Zapolskim między Rosją a Rzeczpospolitą. Polska odzyskała Inflanty z Parnawą i Dorpatem (z wyjątkiem Estonii i wysp Ozylii) oraz Dago^[3.5], a Litwa zajęła ziemię połocką^[4.2] i Wieliż^[3.5], pozostającą w jej rękach aż do rozbiorów. Agresywne parcie Moskwy nad Bałtyk zostało powstrzymane, a Litwa przestała tracić ziemie na rzecz państwa moskiewskiego^[5]^[6.1].
- Wprowadzono reformę kalendarza. Zaczął obowiązywać kalendarz gregoriański^[4.2]^[6.1].

1584
- Ścięto Samuela Zborowskiego, magnata spiskującego przeciw królowi Stefanowi Batoremu i kanclerzowi Zamoyskiemu^[5.1].
- 22 sierpnia: zmarł Jan Kochanowski, najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, twórca nowożytnego języka poetyckiego w literaturze polskiej (ur. 1530)^[1.2].

1586
- Śmierć Stefana Batorego^[5.1]^[6.1].
- 12 grudnia: Przez Jana Zamoyskiego został założony Zamość^[6.1].

1587
- Trzecia wolna elekcja w Polsce zakończyła się wyborem królem Zygmunta III Wazy ze Szwecji, pomimo ubiegania się o tron habsburskiego arcyksięcia Maksymiliana. Panował do 1632 roku^[2.1]^[4.2]^[5.2].

1588
- Kanclerz i hetman Jan Zamoyski w styczniu rozstrzygnął wojnę domową ze zwolennikami Habsburgów, bijąc pod Byczyną wojska Maksymiliana i biorąc arcyksięcia do niewoli^[5.2]^[6.1]^[6.2].
- Gdańsk uzyskał zniesienie konstytucji Karnkowskiego^[6.1].

1589
- Sejm pacyfikacyjny łagodził spory między kanclerzem Janem Zamoyskim a stronnikami Habsburgów w wyniku czego zawarto układ bytomsko-będziński między cesarzem Rudolfem II a Rzecząpospolitą^[6.2]. Zgodnie z nim arcyksiążę Maksymilian Habsburg odzyskał wolność i miał zrzec się pretensji do tronu polskiego, czego jednak nie uczynił, mimo uwolnienia^[5.2]^[6.2].

Przypisy

↑ Eugeniusz Duraczyński: Kronika ludzkości. Kronika, 1993. ISBN 83-900331-9-4. (pol.).
1. 1 2 3 4 5 6 7 8 str. 442
2. 1 2 3 4 5 6 7 str. 444
3. 1 2 3 4 5 6 7 str. 446
4. ↑ str. 448
↑ Weltgeschichte in Daten. Buch und Wissen, 1986. (niem.).
1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 str. 109
2. 1 2 3 4 str. 110
↑ Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990. ISBN 978-83-205-3873-1.
1. ↑ str. 179-180
2. ↑ str. 206
3. ↑ str. 214
4. ↑ str. 180
5. 1 2 3 str. 186
↑ Karol Grünberg: Polska i sąsiedzi : kronika wydarzeń ; historia od X–XX wieku. Toruń: Wydawnictwo „Troja”, 1993. ISBN 83-900386-0-9.
1. 1 2 3 4 5 6 str. 63
2. 1 2 3 4 str. 62
↑ Jerzy Besala: Szkolne kalendarium historyczne. Wydaw. BiM, 1997. ISBN 83-87097-06-3. (pol.).
1. 1 2 3 str. 51
2. 1 2 3 4 5 str. 52
↑ Marek Borucki: Chronologia historii Polski. Mada, 2004. ISBN 83-86170-99-9.
1. 1 2 3 4 5 6 7 8 str. 33
2. 1 2 3 str. 34

[KL-1] Eugeniusz Duraczyński: Kronika ludzkości. Kronika, 1993. ISBN 83-900331-9-4. (pol.).
1 2 3 4 5 6 7 8 str. 442

1 2 3 4 5 6 7 str. 444

1 2 3 4 5 6 7 str. 446

↑ str. 448

[3] 1 2 3 4 5 6 7 8 str. 442

[10] 1 2 3 4 5 6 7 str. 444

[12] 1 2 3 4 5 6 7 str. 446

[16] str. 448

[WG-2] Weltgeschichte in Daten. Buch und Wissen, 1986. (niem.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 str. 109

1 2 3 4 str. 110

[4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 str. 109

[13] 1 2 3 4 str. 110

[DŚ-5] Stanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Dzieje świata: chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń. Wyd. 4 poszerzone. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990. ISBN 978-83-205-3873-1.
↑ str. 179-180

↑ str. 206

↑ str. 214

↑ str. 180

1 2 3 str. 186

[11] str. 179-180

[15] str. 206

[17] str. 214

[18] str. 180

[22] 1 2 3 str. 186

[XXX-6] Karol Grünberg: Polska i sąsiedzi : kronika wydarzeń ; historia od X–XX wieku. Toruń: Wydawnictwo „Troja”, 1993. ISBN 83-900386-0-9.
1 2 3 4 5 6 str. 63

1 2 3 4 str. 62

[7] 1 2 3 4 5 6 str. 63

[21] 1 2 3 4 str. 62

[Besala-8] Jerzy Besala: Szkolne kalendarium historyczne. Wydaw. BiM, 1997. ISBN 83-87097-06-3. (pol.).
1 2 3 str. 51

1 2 3 4 5 str. 52

[9] 1 2 3 str. 51

[14] 1 2 3 4 5 str. 52

[Borucki-19] Marek Borucki: Chronologia historii Polski. Mada, 2004. ISBN 83-86170-99-9.
1 2 3 4 5 6 7 8 str. 33

1 2 3 str. 34

[20] 1 2 3 4 5 6 7 8 str. 33

[23] 1 2 3 str. 34

[3] 1 2 3 4 5 6 7 8 str. 442

[10] 1 2 3 4 5 6 7 str. 444

[12] 1 2 3 4 5 6 7 str. 446

[16] str. 448

[4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 str. 109

[13] 1 2 3 4 str. 110

[11] str. 179-180

[15] str. 206

[17] str. 214

[18] str. 180

[22] 1 2 3 str. 186

[7] 1 2 3 4 5 6 str. 63

[21] 1 2 3 4 str. 62

[9] 1 2 3 str. 51

[14] 1 2 3 4 5 str. 52

[20] 1 2 3 4 5 6 7 8 str. 33

[23] 1 2 3 str. 34

[1]

[2]

[1.1]

[2.1]

[3]

[4.1]

[5.1]

[1.2]

[3.1]

[1.3]

[2.2]

[5.2]

[3.2]

[1.4]

[3.3]

[3.4]

[4]

[6]

[6.1]

[4.2]

[3.5]

[5]

[6.2]