Finał Pucharu Anglii w piłce nożnej (1873)
| |||
 Ilustracja trofeum Pucharu Anglii wręczonego w 1873 roku | |||
| Dyscyplina | |||
|---|---|---|---|
| Turniej | |||
| |||
| |||
| Obiekt |
Lillie Bridge Grounds, Londyn | ||
| Data |
29 marca 1873 | ||
| Sędzia | |||
Finał Pucharu Anglii w piłce nożnej w 1873 roku – mecz piłki nożnej rozegrany 29 marca 1873 roku na stadionie Lillie Bridge w Londynie pomiędzy Wanderers a Oxford University. Stanowił on drugi w historii finał najstarszych rozgrywek piłkarskich świata – Pucharu Challenge Football Association (współcześnie powszechnie nazywanego Pucharem Anglii). Nietypowo dla tamtych czasów mecz rozpoczął się rano, aby uniknąć kolizji z dorocznymi regatami Oxford–Cambridge, które odbywały się tego samego dnia.
Zgodnie z regulaminem obowiązującym w pierwszych edycjach turnieju, aktualny obrońca trofeum – Wanderers – otrzymywał automatyczny awans bezpośrednio do finału, bez konieczności rozgrywania jakichkolwiek meczów. Pozostałe drużyny rywalizowały o prawo wystąpienia w finale i wyzwania posiadacza pucharu. Oxford University awansował do meczu finałowego walkowerem, ponieważ ich półfinałowy przeciwnik – szkocki klub Queen’s Park – wycofał się z dalszej rywalizacji.
W finale obie drużyny wystąpiły w osłabionych składach – nieobecnych było kilku kluczowych zawodników, w tym także tych, którzy rok wcześniej reprezentowali Wanderers. Według relacji prasowych najlepszym piłkarzem na boisku był Arthur Kinnaird, który zdobył dla Wanderers pierwszą bramkę. W końcówce spotkania drugiego gola strzelił Charles Wollaston, ustalając wynik na 2:0. Dzięki temu Wanderers obronili trofeum i zdobyli je po raz drugi z rzędu.
Tło
[edytuj | edytuj kod]Football Association Challenge Cup (współcześnie powszechnie znany jako Puchar Anglii) był pierwszymi w historii sformalizowanymi rozgrywkami piłki nożnej, których zasady ujednolicono w Anglii w 1863 roku[1][2]. Pomysł utworzenia turnieju wysunął w 1871 roku Charles W. Alcock, sekretarz Football Association (FA), który stwierdził, że „pożądane jest ustanowienie Challenge Cup pod patronatem związku, o który mogłyby ubiegać się wszystkie kluby należące do związku”[3]. Inspiracją dla Alcocka była podobna rywalizacja między domami w Harrow School, do której uczęszczał w latach szkolnych[3][4].
Pierwsza edycja Pucharu Anglii odbyła się w sezonie 1871/1872; zgłosiło się do niej 15 drużyn[4]. Trofeum zdobyli Wanderers – klub bez stałego stadionu, stąd jego nazwa – którzy w finale pokonali Royal Engineers[5]. Kapitanem zwycięskiej drużyny był sam Charles W. Alcock[6]. Oxford University nie wziął udziału w inauguracyjnej edycji[7]; klub uniwersytecki powstał dopiero dwa dni przed rozegraniem pierwszego meczu tych rozgrywek[8].
Droga do finału
[edytuj | edytuj kod]
W rozgrywkach sezonu 1872/1873 wystartowało 16 drużyn, z czego 14 rozpoczęło rywalizację od pierwszej rundy. Wanderers, jako obrońcy trofeum z poprzedniego sezonu, otrzymali automatyczny awans bezpośrednio do finału. Było to zgodne z pierwotną koncepcją rozgrywek jako „challenge cup” (pucharu wyzwania), w której aktualny posiadacz trofeum od razu kwalifikował się do finału kolejnej edycji, a pozostałe zespoły walczyły o drugie miejsce w meczu finałowym i prawo do rzucenia wyzwania obrońcy[9]. Był to jedyny raz, gdy zasada ta została zastosowana; począwszy od kolejnego sezonu obrońcy tytułu, podobnie jak wszystkie inne drużyny, musieli rozpoczynać rywalizację od pierwszej rundy[5].
W pierwszej rundzie Oxford University zmierzył się z Crystal Palace[a] – był to jeden z dwóch meczów Pucharu Anglii rozegranych 26 października na stadionie Kennington Oval w Londynie. Studenci objęli prowadzenie 3:0, a choć rywale zdołali zdobyć dwie bramki, Oxford zwyciężył 3:2[7][12]. Cztery tygodnie później, w drugiej rundzie, Oxford pokonał na wyjeździe Clapham Rovers 3:0[7]. W trzeciej rundzie drużyna uniwersytecka wyeliminowała finalistów poprzedniego sezonu – Royal Engineers – wygrywając 1:0[7][13]. W ćwierćfinale (jedyne spotkanie tej fazy z powodu licznych wolnych losów[5]) odniósł zwycięstwo nad Maidenhead 4:0[7]. W półfinale przeciwnikiem drużyny oksfordzkiej miał być Queen’s Park – najsilniejszy wówczas klub szkocki – który otrzymał bezpośredni awans do tej rundy, by ograniczyć koszty podróży. Ze względu na trudności finansowe Szkoci ostatecznie wycofali się z dalszej rywalizacji, dzięki czemu Oxford University awansował do finału walkowerem[14].
Mecz
[edytuj | edytuj kod]Przebieg
[edytuj | edytuj kod]
Jako aktualni posiadacze pucharu Wanderers mieli prawo wyboru miejsca rozegrania finału. Klub nie posiadał własnego stadionu, dlatego wskazano Lillie Bridge w londyńskiej dzielnicy West Brompton. Podobnie jak w przypadku obowiązującej wówczas reguły „challenge”, był to jedyny finał w historii rozgrywek, w którym zwycięzcy poprzedniej edycji mogli zdecydować o wyborze obiektu[5]. Mecz zaplanowano na ten sam dzień co coroczne regaty Oxford–Cambridge. Aby umożliwić kibicom i zawodnikom udział w obu imprezach, zdecydowano, że finał rozpocznie się rano[15]. Zaplanowany na godzinę 11:00 mecz rozpoczął się ostatecznie z półgodzinnym opóźnieniem[16]. Współczesne źródła podają frekwencję na 3000, co stanowiłoby wzrost w stosunku do 2000 osób obecnych na pierwszym finale w 1872 roku[9][17]. Z kolei relacja „London Daily Chronicle” opublikowana zaraz po meczu twierdziła, że na trybunach znajdowało się „nie więcej niż 150 osób”[18].
Sędzią głównym był Alfred Stair z Upton Park F.C., który prowadził także finał poprzedniej edycji. Sędziami bocznymi zostali J. Clark z Maidenhead oraz J. Dasent z Gitanos[19]. Kapitanem Wanderers był Arthur Kinnaird, a drużyny Oxford University – Arnold Kirke Smith[9]. Oba zespoły wystąpiły w osłabionych składach. Oxford University nie mógł skorzystać z podstawowego bramkarza Charlesa Nepeana, natomiast Wanderers zabrakło trzech zawodników z mistrzowskiej jedenastki z 1872 roku: Thomasa Hoomana, Williama Crake’a i Alberta Thompsona[6][16]. W barwach uniwersytetu wystąpił natomiast Walpole Vidal – członek zwycięskiej drużyny Wanderers z poprzedniego sezonu[6], który pod koniec 1872 roku rozpoczął studia w Oksfordzie[20]. W składzie Wanderers znalazł się również kapitan William Kenyon-Slaney z regimentu Grenadier Guards, który kilka dni wcześniej jako pierwszy w historii zdobył bramkę dla reprezentacji Anglii w oficjalnym meczu międzypaństwowym[b][22].
Obie drużyny zagrały w typowym dla epoki ustawieniu: jeden pełny obrońca, jeden pomocnik i ośmiu napastników[9]. Wanderers przegrali rzut monetą i musieli rozpocząć mecz, broniąc bramki od strony torów kolejowych[18]. Początkowe minuty należały do Oxford University, przede wszystkim za sprawą dynamicznych rajdów Arnolda Kirke Smitha, które spychały rywali do defensywy. Korespondent „The Sportsman” chwalił „całą drużynę Oxfordu za grę zespołową i ogromną energię”, a jedynemu obrońcy Wanderers, Leonardowi Howellowi, oddał zasługi za „niestrudzoną obronę”[16]. W 27. minucie Kinnaird, uznany przez prasę za najlepszego zawodnika na boisku dzięki swoim umiejętnościom dryblingowym, minął obrońców Oxfordu i zdobył gola uderzeniem między słupki[9]. Bramkarz uniwersytetu, Andrew Leach, zdołał musnąć piłkę ręką, lecz nie zapobiegł utracie gola[18]. Zgodnie z ówczesnym regulaminem po każdej bramce następowała zmiana stron[23].
Dziesięć minut później Kinnaird ponownie ruszył z piłką, ale tym razem został powstrzymany przez Fredericka Maddisona[18]. Niedługo później Wanderers byli bliscy podwyższenia prowadzenia, gdy gol Kenyon-Slaneya został anulowany z powodu spalonego. Chwilę potem Kinnaird i Maddison ponownie starli się w pojedynku. Drużyna uniwersytecka nadal nacierała na przeciwników, ale również miała unieważnioną jedną bramkę[18]. W pogoni za wyrównaniem Oxford podjął – jak określił to korespondent „The Sportsman” – „kontrowersyjną decyzję” zrezygnowania z bramkarza; Andrew Leach został przesunięty do linii ataku[9][16]. Sytuację dodatkowo skomplikowała kontuzja Cuthberta Ottawaya, który musiał opuścić boisko; w tamtych czasach nie istniała możliwość zmiany zawodnika[18][24]. Około 80. minuty taktyka bez bramkarza zemściła się na drużynie uniwersyteckiej: Charles Wollaston przedarł się przez obronę i zdobył drugiego gola. Według „The Field” strzał ten mógłby zostać obroniony, gdyby na boisku dalej był bramkarz[9]. Ottaway zdołał jeszcze wrócić na boisko[18], a Oxford przeprowadził ostatnią akcję, ale nie zdołał zdobyć gola[16]. Mecz zakończył się zwycięstwem Wanderers 2:0, co pozwoliło klubowi jako pierwszemu w historii obronić trofeum[25].
Szczegóły
[edytuj | edytuj kod]| 29 marca 1873 11:30 |
Wanderers |
2:0 | Oxford University | Lillie Bridge Grounds, Londyn Widzów: 3000 lub poniżej 150 Sędzia: Alfred Stair (Upton Park F.C.) |
        Wanderers[8]
|
   Oxford University[8]
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Następstwa
[edytuj | edytuj kod]Zgodnie z ówczesnym zwyczajem (obowiązującym do 1882 roku) zwycięska drużyna nie otrzymywała trofeum na stadionie w dniu finału, lecz dopiero później – podczas dorocznej klubowej kolacji[26]. Tego samego dnia po południu uniwersytet Oxfordu poniósł kolejną porażkę: w regatach Oxford–Cambridge uniwersytecka drużyna przegrała z Cambridge o 3¼ długości łodzi[27].
Oxford University i Wanderers spotkały się ponownie już w trzeciej rundzie kolejnej edycji Pucharu Anglii. Po remisie w pierwszym meczu Oxford wygrał 1:0 w powtórce – była to pierwsza porażka Wanderers w historii rozgrywek[28]. Drużyna uniwersytecka dotarła do finału i pokonała Royal Engineers 2:0, zdobywając tym samym Puchar Anglii. Pozostało to jedynym triumfem Oxford University w tych rozgrywkach. W 1880 roku zespół ponownie awansował do finału, ale przegrał wówczas z Clapham Rovers. Po tym meczu uniwersytet zrezygnował z dalszego udziału w Pucharze Anglii[7].
Wanderers odpadli w ćwierćfinałach edycji 1873/74 oraz 1874/75, jednak w trzech kolejnych sezonach zdobywali trofeum[28]. Klub zaczął jednak szybko tracić znaczenie. Główną przyczyną był odpływ najlepszych zawodników, którzy wybierali grę w drużynach tworzonych wyłącznie dla absolwentów konkretnych szkół publicznych. Wanderers wystąpili w Pucharze Anglii po raz ostatni w sezonie 1879/1880[29]. W połowie lat 80. XIX wieku Wanderers całkowicie zaprzestali rozgrywania meczów[8][30].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Klub Crystal Palace nie jest powszechnie uznawany za tożsamy z obecnym klubem noszącym tę samą nazwę. W 2020 roku współczesny klub, który przez długi czas uważano za założony w 1905 roku, zaczął twierdzić – na podstawie nowych badań przeprowadzonych przez klubowych historyków[10] – że jest bezpośrednią kontynuacją drużyny istniejącej w latach 70. XIX wieku. Zostało to jednak zakwestionowane przez innych badaczy historii piłki nożnej i odrzucone przez angielskie władze piłkarskie[11].
- ↑ Kenyon-Slaney strzelił gola w meczu, który obecnie uważany jest za drugi oficjalny mecz międzypaństwowy w historii piłki nożnej (pierwszy w 1872 roku zakończył się wynikiem 0:0). Wcześniej rozegrano pięć innych spotkań między reprezentacjami Anglii i Szkocji, ale nie są one dziś uznawane za oficjalne mecze międzynarodowe, ponieważ drużyna Szkocji była wówczas dobierana wyłącznie spośród graczy szkockiego pochodzenia mieszkających w Londynie i okolicach[21].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Soar i Tyler 1983 ↓, s. 12.
- ↑ Collett 2003 ↓, s. 16.
- 1 2 Soar i Tyler 1983 ↓, s. 19.
- 1 2 Collett 2003 ↓, s. 17.
- 1 2 3 4 Soar i Tyler 1983 ↓, s. 154.
- 1 2 3 Warsop 2004 ↓, s. 40.
- 1 2 3 4 5 6 Collett 2003 ↓, s. 479.
- 1 2 3 4 Warsop 2004 ↓, s. 20.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Warsop 2004 ↓, s. 41.
- ↑ Crystal Palace claim they are oldest professional football club in existence. Sky Sports, 2020-04-21. [dostęp 2025-12-09]. (ang.).
- ↑ Crystal Palace come full circle after 150 years – but are they the real Palace?. The Times, 2022-04-16. [dostęp 2025-12-09]. (ang.).
- ↑ Football Association Challenge Cup. The Observer, 1872-10-27. [dostęp 2025-12-09]. (ang.).
- ↑ Football: Wanderers v Royal Engineers. The Daily Telegraph, 1872-03-18. [dostęp 2025-12-09]. (ang.).
- ↑ Collett 2003 ↓, s. 504.
- ↑ Tony Matthews: Football Firsts. Capella, 2006, s. 86. ISBN 1-84193-451-8. (ang.).
- 1 2 3 4 5 The Association Challenge Cup: The final tie. „The Sportsman”, s. 3, 1873-04-01. Londyn. (ang.).
- ↑ Stuart Barnes: Nationwide Football Annual 2008–2009. SportsBooks Limited, 2008, s. 134. ISBN 978-1-89980-772-7. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 Football contest. „London Daily Chronicle”, s. 6, 1873-04-03. Londyn. (ang.).
- ↑ Warsop 2004 ↓, s. 40–41.
- ↑ Warsop 2004 ↓, s. 130.
- ↑ Soar i Tyler 1983 ↓, s. 82.
- ↑ Warsop 2004 ↓, s. 92.
- ↑ Warsop 2004 ↓, s. 29.
- ↑ Peter Bateman: Fifty years of substitutions in football: from necessary novelties to tactical tools. The Guardian, 2015-09-18. [dostęp 2025-09-12]. (ang.).
- ↑ Philip Gibbons: Association Football in Victorian England – A History of the Game from 1863 to 1900. Upfront Publishing, 2001, s. 38–39. ISBN 1-84426-035-6. (ang.).
- ↑ Warsop 2004 ↓, s. 53.
- ↑ The University Boat Race. „Manchester Evening News”, s. 4, 1873-03-31. (ang.).
- 1 2 Collett 2003 ↓, s. 630.
- ↑ Collett 2003 ↓, s. 19.
- ↑ Buckley: The forgotten story of ... the first ever FA Cup winners. The Guardian, 2009-10-30. [dostęp 2025-12-09]. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Mike Collett: The Complete Record of the FA Cup. SportsBooks Limited, 2003. ISBN 1-89980-719-5. (ang.).
- Phil Soar, Martin Tyler: Encyclopedia of British Football. CollinsWillow, 1983. ISBN 0-002-18049-9. (ang.).
- Keith Warsop: The Early FA Cup Finals and the Southern Amateurs. SoccerData, 2004. ISBN 1-89946-878-1. (ang.).