Przejdź do zawartości

Europejska Agencja Kosmiczna

Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Europejska Agencja Kosmiczna
European Space Agency (ESA)
Logotyp / flaga
Mapa

     kraj członkowski ESA

     kraj stowarzyszony ESA/kraj współpracujący z ESA (Kanada)

     kraj ESA ECS

     kraj objęty umową o współpracy ESA

Siedziba

Paryż

Członkowie

23 państwa członkowskie
4 członków stowarzyszonych
1 kraj współpracujący

Dyrektor generalny

Josef Aschbacher

Utworzenie

1975[1]

Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Europejska Agencja Kosmiczna (ang. European Space Agency, ESA; fr. Agence spatiale européenne, ASE) – organizacja międzynarodowa, której celem jest eksploracja i wykorzystanie przestrzeni kosmicznej.

Siedziba organizacji znajduje się w Paryżu. Agencja została powołana na mocy konwencji z 30 maja 1975[2]. Mimo że sama konwencja weszła w życie dopiero 30 października 1980[3], organizacja zaczęła działać już w 1975 roku. Powstała z połączenia jej poprzedniczek – Europejskiej Organizacji Badań Kosmicznych (ESRO) i Europejskiej Organizacji Rozwoju Rakiet Nośnych (ELDO).

ESOC w Darmstadt

ESA zatrudnia ok. 3000 osób, a jej budżet na rok 2025 wyniósł 7,68 mld euro[4]. Główny ośrodek ESTEC (European Space Research and Technology Centre) znajduje się w Noordwijk aan Zee(inne języki) w Holandii, Instytut Badawczy ESRIN (European Space Research Institute) mieści się we Frascati (Włochy), zaś siedzibą Centrum Operacji Kosmicznych ESOC (European Space Operations Centre) jest niemieckie miasto Darmstadt. W Niemczech (Kolonia) znajduje się też ośrodek szkolenia astronautów EAC (European Astronauts Centre), siedziba Europejskiego Korpusu Astronautów. Kosmodrom należący do ESA znajduje się w Kourou w Gujanie Francuskiej, gdzie znajduje się Gujański Ośrodek Kosmiczny. Położenie blisko równika sprzyja zadaniu wysyłania na orbitę sztucznych satelitów.

Z dniem 1 marca 2021 roku nowym dyrektorem generalnym ESA został Josef Aschbacher(inne języki)[5]. Zastąpił on na tym stanowisku Johanna-Dietricha Woernera, który sprawował tę funkcję od marca 2005 roku[6]. Dyrektorowi generalnemu asystuje 11 dyrektorów, odpowiedzialnych za poszczególne oddziały ESA i za zarządzanie agencją (zobacz pełną listę).

Kraje członkowskie

[edytuj | edytuj kod]

Od stycznia 2025 roku w skład ESA wchodzą 23 państwa członkowskie. Poniższa tabela zawiera przegląd wszystkich państw członkowskich, członków stowarzyszonych oraz ich wkład finansowy w ESA w 2025 roku[7].

Państwo Status Wstąpienie Program kosmiczny Wkład
(mln €)		 Wkład
(%)
 Francjaczłonek30 października 1980(dts)CNES1000,920,4%
 Niemcyczłonek30 października 1980(dts)DLR1046,821,4%
 Włochyczłonek30 października 1980(dts)ASI580,111,8%
 Wielka Brytaniaczłonek30 października 1980(dts)UKSA609,612,4%
 Hiszpaniaczłonek30 października 1980(dts)INTA(inne języki)285,75,8%
 Belgiaczłonek30 października 1980(dts)BELSPO260,05,3%
 Holandiaczłonek30 października 1980(dts)SRON95,62,0%
 Szwajcariaczłonek30 października 1980(dts)SSO(inne języki)184,53,8%
 Szwecjaczłonek30 października 1980(dts)SNSB(inne języki)84,01,7%
 Daniaczłonek30 października 1980(dts)DNSC35,10,7%
 Irlandiaczłonek10 grudnia 1980(dts)SI21,40,4%
 Norwegiaczłonek30 grudnia 1986(dts)NSC75,41,5%
 Austriaczłonek30 grudnia 1986(dts)ASA(inne języki)65,51,3%
 Finlandiaczłonek1 stycznia 1995(dts)TEKES39,00,8%
 Portugaliaczłonek14 listopada 2000(dts)FCT SO30,80,6%
 Grecjaczłonek9 marca 2005(dts)ISARS(inne języki)21,00,4%
 Luksemburgczłonek30 czerwca 2005(dts)Luxinnovation(inne języki)42,00,9%
 Czechyczłonek8 lipca 2008(dts)CSO(inne języki)49,21,0%
 Rumuniaczłonek23 grudnia 2011(dts)ROSA56,41,2%
 Polskaczłonek19 listopada 2012(dts)[8]POLSA44,70,9%
 Estoniaczłonek4 lutego 2015(dts)ESO6,90,1%
 Węgryczłonek24 lutego 2015(dts)HSO24,70,5%
 Słoweniaczłonek1 stycznia 2025(dts)SSO(inne języki)3,40,1%
 Kanadawspółpracujący1 stycznia 1979(dts)CSA19,00,4%
 Łotwastowarzyszony19 marca 2020(dts)[9]1,1<0,1%
 Litwastowarzyszony28 kwietnia 2021(dts)[10]1,8<0,1%
 Słowacjastowarzyszony14 czerwca 2022(dts)[11]SSO(inne języki)3,00,1%
 Cyprstowarzyszony2026[12]––
Pozostałe209,54,3%
Całe ESA7,68 mld100%

Członkowie stowarzyszeni i współpracujący

[edytuj | edytuj kod]

Od 1 stycznia 1979 Kanada posiada specjalny status kraju współpracującego z ESA. Jej przedstawiciele biorą udział przy podejmowaniu decyzji, a kanadyjskie firmy mogą otrzymywać kontrakty na realizację programów kosmicznych[13].

Członkami stowarzyszonymi ESA są obecnie Cypr (od 2026), Słowacja (od 2022), Łotwa (od 2020) i Litwa (od 2021)[13]. Status Europejskiego Państwa Współpracującego (ECS) mają Bułgaria, Chorwacja i Malta[13].

Rozszerzenie

[edytuj | edytuj kod]
Ceremonia podpisania umowy o przystąpieniu Polski do ESA, 13 września 2012 r.

Przyjęcie nowego członka wymaga jednomyślnej zgody Rady Agencji złożonej z delegatów państw członkowskich[14].

Państwa wyrażające chęć przystąpienia do Europejskiej Agencji Kosmicznej przechodzą kilka etapów. Najpierw podpisują Umowę o Współpracy (ang. Cooperation Agreement) między państwem kandydackim a ESA, a następnie porozumienie o Europejskim Państwie Współpracującym (ang. European Cooperating State – ECS). Kolejnym krokiem jest uczestnictwo (także finansowe) w pięcioletnim Planie dla Europejskich Państw Współpracujących (ang. Plan for European Cooperating State, PECS), który ma przygotować je do członkostwa w ESA – przedsiębiorstwa z tych państw w określonym zakresie mogą brać udział w programach kosmicznych ESA (do wysokości wnoszonej przez dane państwo kwoty składki na PECS). Z upływem okresu obowiązywania PECS państwo kandydackie może rozpocząć negocjacje o przystąpieniu do ESA bądź stowarzyszeniu albo przedłużyć okres obowiązywania PECS[13].

Dnia 27 kwietnia 2007 porozumienie PECS zostało podpisane przez przedstawicieli Polski i ESA. Umowa została ratyfikowana 28 kwietnia 2008 i opublikowana w Dzienniku Ustaw dnia 26 sierpnia[15]. Nadzór nad wdrażaniem porozumienia PECS sprawuje Ministerstwo Gospodarki. Negocjacje akcesyjne rozpoczęły się 28 listopada 2011 roku[16] i zakończyły się w kwietniu 2012 roku[17]. 12 czerwca 2012 r. rząd podjął decyzję o przystąpieniu do ESA[18]. Formalnie członkostwo Polska uzyskała 19 listopada 2012, wraz ze złożeniem kompletu dokumentów akcesyjnych u depozytariusza traktatu powołującego ESA, którym zgodnie z art. 20 Konwencji jest rząd Francji.

Spory między członkami lub między członkiem a Agencją rozpatrywane są w postępowaniu arbitrażowym[19].

Przedsięwzięcia

[edytuj | edytuj kod]
Rakieta nośna Ariane 42P z satelitą Posejdon na kosmodromie Kourou
Łączność zapewnia sieć anten satelitarnych systemu ESTRACK

Rakiety nośne

[edytuj | edytuj kod]

ESA rozwija flotę rakiet nośnych różnych klas. Najcięższą jest Ariane 6, której pierwszy start odbył się w lipcu 2024, a od czerwca 2026 lata w konfiguracji z czterema boosterami P160C, zastępując wycofaną w 2023 roku Ariane 5[20]. Do lekkich rakiet należą Vega (pierwszy start w 2012) i jej zmodernizowana wersja Vega-C (pierwszy start w 2022)[21]. ESA wykorzystywała także rosyjskie rakiety Sojuz STB z kosmodromu w Kourou w latach 2007–2022, jednak starty zostały zawieszone po inwazji Rosji na Ukrainę[22]. Wcześniejsze europejskie rakiety – Ariane 1, 2, 3, 4 i 5 – zostały już wycofane z eksploatacji.

Nawigacja satelitarna

[edytuj | edytuj kod]

ESA rozwija dwa systemy nawigacji satelitarnej. EGNOS to satelitarny system różnicowy wspierający amerykański Global Positioning System i rosyjski GLONASS, zwiększający dokładność pozycjonowania na obszarze Europy[23]. Galileo to niezależny europejski system nawigacji satelitarnej, który od 2016 roku świadczy usługi pozycjonowania na całym świecie[24].

Wybrane misje kosmiczne

[edytuj | edytuj kod]

Zakończone

[edytuj | edytuj kod]

ESA przeprowadziła szereg znaczących misji kosmicznych. Pierwszym europejskim kosmicznym obserwatorium rentgenowskim był EXOSAT, wyniesiony w maju 1983 roku[25]. W sierpniu 1989 roku wystrzelono satelitę astrometrycznego Hipparcos, który stworzył pierwszą precyzyjną mapę pozycji gwiazd[26]. W marcu 2002 roku na orbitę heliosynchroniczną trafił Envisat, największy satelita środowiskowy ESA, którego badania kontynuują satelity Sentinel w ramach programu Copernicus[27]. We wrześniu 2003 roku wystrzelono Smart 1, sztucznego satelitę Księżyca testującego nowy system napędu jonowego[28].

W 2004 roku wystartowała sonda Rosetta, której lądownik Philae 12 listopada 2014 roku jako pierwszy w historii wylądował na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko[29]. W listopadzie 2005 roku wystrzelono sondę wenusjańską Venus Express[30]. W latach 2008–2015 ESA wyniosła na orbitę pięć bezzałogowych statków transportowych ATV, które zaopatrywały Międzynarodową Stację Kosmiczną[31].

W marcu 2009 roku wystrzelono GOCE, satelitę geofizycznego badającego pole grawitacyjne Ziemi i cyrkulację oceaniczną[32]. W maju 2009 roku ESA wyniosła jednocześnie dwa teleskopy kosmiczne: Kosmiczne Obserwatorium Herschela pracujące w dalekiej podczerwieni i falach submilimetrowych oraz Planck mierzący anizotropię mikrofalowego promieniowania tła[33]. W lutym 2015 roku wykonano lot suborbitalny eksperymentalnego pojazdu IXV, demonstratora statku powrotnego[34]. W grudniu 2015 roku wystrzelono LISA Pathfinder, który przetestował technologie niezbędne dla przyszłego obserwatorium fal grawitacyjnych LISA[35]. W październiku 2002 roku wystrzelono INTEGRAL, teleskop gamma obserwujący czarne dziury i rozbłyski gamma, którego misja zakończyła się w lutym 2025 roku po ponad 22 latach pracy[36].

Aktualnie trwające

[edytuj | edytuj kod]

Najdłużej działającą misją ESA jest XMM-Newton, teleskop rentgenowski wyniesiony w grudniu 1999 roku, który wciąż obserwuje wszechświat w ultrafiolecie i promieniowaniu rentgenowskim[37]. Od czerwca 2003 roku na orbicie Marsa pracuje sonda Mars Express, która dostarczyła przełomowych danych o geologii i atmosferze Czerwonej Planety[38]. W lutym 2008 roku na orbitę wyniesiono laboratorium kosmiczne Columbus, europejski moduł Międzynarodowej Stacji Kosmicznej[39].

W grudniu 2013 roku wystrzelono sondę astrometryczną Gaia, następczynię Hipparcosa, która tworzy najdokładniejszą trójwymiarową mapę Drogi Mlecznej[40]. W listopadzie 2013 roku na orbitę trafiły trzy satelity Swarm badające pole magnetyczne Ziemi[41]. Program ExoMars obejmuje orbiter Trace Gas Orbiter, który od 2016 roku bada atmosferę Marsa[42], oraz łazik Rosalind Franklin, którego start planowany jest na 2028 rok we współpracy z NASA[43].

W październiku 2018 roku ESA wspólnie z JAXA wystrzeliła sondę BepiColombo do badań Merkurego[44]. W grudniu 2019 roku wystrzelono teleskop CHEOPS(inne języki) do wykrywania planet pozasłonecznych[45]. W lipcu 2023 roku na orbitę trafił teleskop Euclid (misja kosmiczna)(inne języki) badający ciemną energię i ciemną materię[46]. W kwietniu 2023 roku wystrzelono sondę Jupiter Icy Moon Explorer (JUICE), która zmierza do Jowisza, by zbadać jego lodowe księżyce[47].

Misje realizowane wraz z NASA

[edytuj | edytuj kod]

ESA od lat współpracuje z NASA przy kluczowych misjach kosmicznych. W 1990 roku wyniesiono Kosmiczny Teleskop Hubble’a, w którym ESA uczestniczyła jako partner, zapewniając m.in. panel słoneczny i personel naukowy[48]. W 1990 roku wystartowała także sonda Ulysses do badania aktywności słonecznej, której misja zakończyła się 30 czerwca 2009 roku[49]. W ramach misji Cassini-Huygens ESA odpowiadała za lądownik Huygens, który w styczniu 2005 roku wylądował na Tytanie, największym księżycu Saturna[50]. ESA jest również partnerem w misji Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, dostarczając spektrograf NIRSpec oraz część instrumentu MIRI; teleskop wystartował w grudniu 2021 roku[51].

Przyszłe misje

[edytuj | edytuj kod]

W planach ESA znajduje się kilka dużych misji naukowych. LISA to kosmiczne obserwatorium fal grawitacyjnych planowane na lata 30. XXI wieku[52]. Teleskop PLATO ma rozpocząć poszukiwanie planet pozasłonecznych, a jego start planowany jest na 2026 rok[53]. Teleskop rentgenowski nowej generacji Athena planowany jest na 2037 rok[54].

Edukacja kosmiczna

[edytuj | edytuj kod]

Europejska Agencja Kosmiczna prowadzi programy edukacyjne wspierające nauczycieli, jak Europejskie Biuro Edukacji Kosmicznej ESERO, a także konkursy dla młodzieży i staże dla studentów[55].

Krytyka

[edytuj | edytuj kod]

Według części analiz instytucjonalny układ europejskiego sektora kosmicznego, zdominowany przez ESA oraz dwa duże konsorcja – Airbus Defence and Space i Thales Alenia Space – ogranicza konkurencję i utrudnia rozwój nowych przedsiębiorstw w segmencie wytwarzania rakiet i satelitów[56]. Europejska Polityka Kosmiczna realizowana jest przez nakładające się struktury – ESA, Unię Europejską i agencje krajowe – co prowadzi do złożoności decyzyjnej i rozmycia odpowiedzialności[57]. Powstanie Agencji Unii Europejskiej ds. Programu Kosmicznego (EUSPA) obok ESA stanowi dodatkowe wyzwanie instytucjonalne[58].

Tradycyjny model ESA oparty na kontraktach z dużymi konsorcjami przemysłowymi znajduje się pod presją rosnącej konkurencji ze strony komercyjnych operatorów oferujących niższe koszty wynoszenia ładunków na orbitę[59].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Polska dołączy do Europejskiej Agencji Kosmicznej Media2 [dostęp 2012-09-16].
  2. ↑ Konwencja o utworzeniu Europejskiej Agencji Kosmicznej, sporządzona w Paryżu dnia 30 maja 1975 r. (Dz. U. z 2013 r. poz. 61 (ISAP)).
  3. ↑ Convention for the establishment of a European Space Agency (with annexes and final act).
  4. ↑ ESA facts [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  5. ↑ ESA - Josef Aschbacher, ESA Director General [online], esa.int [dostęp 2024-04-23] (ang.).
  6. ↑ ESA - Johann-Dietrich Woerner to be Director General of ESA [online], esa.int [dostęp 2024-04-23] (ang.).
  7. ↑ ESA budget 2025 [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  8. ↑ ESA: Polish flag raised at ESA. 2012-11-19. [dostęp 2012-11-19]. (ang.).
  9. ↑ Latvia becomes ESA Associate Member [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  10. ↑ ESA wita stowarzyszoną Litwę [online], space24.pl [dostęp 2023-05-14] (pol.).
  11. ↑ Slovakia becomes ESA Associate Member state [online], www.esa.int [dostęp 2023-05-14] (ang.).
  12. ↑ Member States & Cooperating States [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  13. 1 2 3 4 Member States & Cooperating States [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  14. ↑ Konwencja o utworzeniu Europejskiej Agencji Kosmicznej [online], treaties.un.org [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  15. ↑ Dz. U. z 2008 r. Nr 154, poz. 959 (ISAP).
  16. ↑ Krzysztof Kanawka, Rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z ESA [online], Kosmonauta.net, 28 listopada 2011 [dostęp 2016-01-03].
  17. ↑ Krzysztof Kanawka, Dyrektor generalny ESA przedstawia plany na rok 2012 [online], Kosmonauta.net, 9 stycznia 2012 [dostęp 2016-01-03].
  18. ↑ Jarosław Jaworski, Maciej Mickiewicz, Polska w ESA: decyzja zapadła [online], Odkrywcy.pl, 14 czerwca 2012 [dostęp 2012-06-17] [zarchiwizowane z adresu 2012-07-30].
  19. ↑ Konwencja o utworzeniu Europejskiej Agencji Kosmicznej [online], treaties.un.org [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  20. ↑ Ariane 6 [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  21. ↑ Vega [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  22. ↑ ESA suspends cooperation with Russia on Soyuz launches [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  23. ↑ EGNOS [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  24. ↑ Galileo [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  25. ↑ EXOSAT [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  26. ↑ Hipparcos [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  27. ↑ Envisat [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  28. ↑ SMART-1 [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  29. ↑ Rosetta [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  30. ↑ Venus Express [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  31. ↑ ATV [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  32. ↑ GOCE [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  33. ↑ Herschel and Planck [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  34. ↑ IXV [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  35. ↑ LISA Pathfinder [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  36. ↑ Integral [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  37. ↑ XMM-Newton [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  38. ↑ Mars Express [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  39. ↑ Columbus [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  40. ↑ Gaia [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  41. ↑ Swarm [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  42. ↑ ExoMars Trace Gas Orbiter [online], exploration.esa.int [dostęp 2019-02-05] (ang.).
  43. ↑ ExoMars rover [online], www.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  44. ↑ BepiColombo [online], sci.esa.int [dostęp 2019-02-05] (ang.).
  45. ↑ CHEOPS [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  46. ↑ Euclid [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  47. ↑ JUICE [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  48. ↑ Hubble [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  49. ↑ Ulysses [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  50. ↑ Cassini-Huygens [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  51. ↑ Webb [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  52. ↑ LISA [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  53. ↑ PLATO [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  54. ↑ Athena [online], sci.esa.int [dostęp 2026-07-22] (ang.).
  55. ↑ ESA at the forefront of space education [online], European Space Agency [dostęp 2016-01-03].
  56. ↑ Amélie Boutinot i inni, Entrepreneurial space and the freedom for entrepreneurship: Institutional settings, policy, and action in the space industry, „Strategic Entrepreneurship Journal”, 2021, DOI: 10.1002/sej.1392.
  57. ↑ Alicja Vogler, Governance within European Space Policy, „Rocznik Integracji Europejskiej”, 2020, DOI: 10.14746/rie.2020.14.18.
  58. ↑ Thomas Hoerber i inni, Shifting articulations of space and security: boundary work in European space policy making, „European Security”, 2021, DOI: 10.1080/09662839.2021.1890039.
  59. ↑ Andrew Jones, The SpaceX Effect, „New Space”, 2018, DOI: 10.1089/space.2017.0032.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Europejska_Agencja_Kosmiczna&oldid=80250995”