चिरंतन पूरक

लेखकांचे निवेदन: भावी अर्थव्यवस्थेवरील आमच्या मालिकेतील हा पहिला निबंध आहे. ही मालिका एका नव्या व्यासपीठाचा भाग आहे, जे AGI सोबतच्या भविष्याचा वेध घेणाऱ्या स्वतंत्र विचारांना स्थान देते. यात आमची मते मांडली आहेत, OpenAI किंवा आमच्या सहकाऱ्यांची नाहीत.

मानवतेने काळाच्या आरंभापर्यंत जवळजवळ नजर टाकली आहे.

आपली समीकरणे विश्वाच्या पहिल्या क्षणांपासूनचा बहुतांश सुसंगत वृत्तांत सांगतात. दुर्बिणींच्या साहाय्याने आपण विश्वाच्या दूरवरच्या टोकांपर्यंत पाहिले आहे आणि त्याच्या सुरुवातीच्या इतिहासाची झलक मिळवली आहे. ताऱ्यांचा जन्म आणि आकाशगंगांची निर्मिती यांविषयी आपल्याला माहिती आहे.

तरीही कोणताही मनुष्य आजवर चंद्राच्या पलीकडे गेला नाही.

आपण शोधत असलेली स्पष्टीकरणे अवघे विश्व व्यापतात, पण प्रत्यक्षात आपण घरापासून फारसे दूर गेलेलो नाही. आपल्या हातांच्या आवाक्यापलीकडे आपली मने खूप दूरवर जातात.

या तफावतीचे दोन अगदी वेगळे अर्थ असू शकतात.

एक शक्यता म्हणजे, आपल्याला फार दूर जाण्याची गरजच नसेल; एकाच ग्रहावरून सर्वांत गूढ सत्येही उमगू शकतील. प्रगल्भ तर्कशक्ती आणि कार्यक्षम उपकरणांच्या बळावर आपण विश्वभर न फिरताच त्याचा उलगडा करू शकतो. या चित्रात आपली संस्कृती विस्ताराऐवजी सखोलतेतून प्रगती करते. इतर बुद्धिमान जीव आपल्याला का दिसलेले नाहीत, याचेही स्पष्टीकरण यातून मिळेल: आपल्या आकाशगंगेत अनेक प्रतिभावान मने असतील, पण त्यांना विस्तार करून आपल्या नजरेत येण्याची गरजच पडली नसेल.

दुसरी शक्यता अधिक धडकी भरवणारी आहे. कदाचित आपली मने आपल्या अंमलबजावणीच्या क्षमतेपेक्षा पुढे धावली असतील. प्रत्येक पुढच्या पावलाला अधिक वेळ आणि अधिक संसाधने लागतात. आपल्याकडे स्वप्नांची कमतरता नाही, पण ती साकारण्यासाठी मनुष्यबळ अपुरे आहे.

गॅलिलिओने दोन भिंगे आणि एक नळी वापरून आपली दृष्टी व्यापक केली. ती आणखी व्यापक करण्यासाठी मानवतेने आज जेम्स वेब अवकाश दुर्बीण उभारली: दहा अब्ज डॉलरची वेधशाळा अग्निबाणात घडी करून बसवली आणि दहा लाख मैल दूर पाठवली. तिच्या प्रचंड आरशाचे अठरा भाग पन्नास नॅनोमीटरच्या अचूकतेने घडवले आहेत. चौदा देशांतील तीनशे संस्थांच्या योगदानातून ही वेधशाळा साकारली. गॅलिलिओच्या कामाला काही डझन हातांची गरज पडली होती. वेबसाठी माणसांची फौज आणि तिच्या पाठीशी जागतिक अर्थव्यवस्था लागली.

अधिक दूरवर पाहण्यासाठी केवळ अधिक कुशाग्र मने पुरेशी नव्हती. अधिक मोठी प्रशासकीय यंत्रणाही लागली.

आपण तपास करू शकतो त्यापेक्षा अधिक प्रश्न विचारतो. प्रत्यक्ष करू शकतो त्यापेक्षा अधिक प्रयोग आखतो. साकार करू शकतो त्यापेक्षा वेगाने सर्जनशील शक्यता कल्पतो. अनेक क्षेत्रांत असे दिसते की आपण जितके पुढे जातो, तितके आपल्या कल्पना साकारणे अधिक गुंतागुंतीचे होते.

निक ब्लूम आणि त्यांच्या सहलेखकांनी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) अमेरिकी अर्थव्यवस्थेतील संशोधन उत्पादकतेचा अभ्यास केला. मूरच्या नियमानुसार प्रगती टिकवण्यासाठी आता १९७०च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या तुलनेत अठरा पटींहून अधिक संशोधक लागतात. १९३०च्या दशकापासून संपूर्ण अर्थव्यवस्थेतील प्रभावी संशोधन प्रयत्न तेवीस पट वाढले, तर मोजलेली संशोधन उत्पादकता एकेचाळिसाव्या हिश्श्यावर आली.

तंत्रज्ञांचे मनुष्यबळ शास्त्रज्ञांच्या तुलनेत दुप्पट वेगाने वाढत आहे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल). विज्ञानातील विशेष उपकरणांचा वापर चार दशकांत दुप्पट झाला आहे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल). आज चिप निर्मितीचा कारखाना तीस वर्षांपूर्वीपेक्षा पाचपट खर्चिक⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आहे आणि त्याचा व्यापही खूप मोठा आहे.

पुढील प्रगतीचा खर्च वाढत असल्याचे हे आकडे सुचवतात. अर्थव्यवस्था तरीही पुढे जाते, कारण प्रत्येक एककातून मिळणारा लाभ घटत असला, तरी संशोधनकार्याच्या प्रचंड विस्ताराने त्याची भरपाई केली आहे.

या इतिहासामुळे प्रतिभेकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहायला हवे: तिला अलगपणे न पाहता उत्पादन प्रक्रियेतील एक घटक मानायला हवे. प्रतिभावान गृहीतकालाही पुरावे, उपकरणे आणि ते तपासण्याची साधने लागतात. कल्पना साकारण्यासाठी यंत्रणा आणि साहाय्यक कर्मचारी नसतील, तर केवळ कल्पना म्हणजे प्रगती नव्हे.

एका घटकाची वाढ दुसऱ्याचे मूल्य वाढवत असेल, तर अर्थतज्ज्ञ त्या दोघांना पूरक घटक म्हणतात. या अर्थाने अत्याधुनिक बुद्धिमत्ता आणि तिच्या कल्पना साकारण्याची क्षमता हे पूरक घटक आहेत. अधिक चांगल्या दुर्बिणीमुळे खगोलशास्त्रातील चांगला प्रश्न अधिक मोलाचा ठरतो. अधिक चांगला प्रश्न दुर्बिणीचे मोल वाढवतो.

काही पूरक घटक भौतिक असतात. एखादा सिद्धांत कण प्रवेगकाची वाट पाहतो; एखादा तांत्रिक आराखडा त्याला साकारण्यासाठी लागणाऱ्या ऊर्जेची आणि यंत्रसामग्रीची.

इतर काही पूरक घटक सहज नजरेस पडत नाहीत. एखादी कल्पना एकटी असेल, तर ती नाजूक असते. तिला सर्व प्रकारच्या संस्थांची गरज असते. कायदे, प्रशासकीय यंत्रणा, निधीव्यवस्था, पुरवठा साखळ्या आणि इतर बरेच घटक मिळून कल्पनेची अंमलबजावणी करतात.

महान कल्पना प्रत्यक्षात येण्यासाठी या संस्थांमध्ये प्रत्येक टप्प्यावर योग्य कृतींची लांब साखळी पूर्ण व्हावी लागते. याला संस्थात्मक बुद्धिमत्ता म्हणू या: अंमलबजावणीत वापरली जाणारी, पण फारसे कौतुक न होणारी बुद्धिमत्ता. प्रतिभा स्मारकाचा आराखडा आखते; संस्था त्याचे दगड रचतात. एक काम प्रतिभावान, तर दुसरे कंटाळवाणे वाटते; दोन्ही मात्र अत्यावश्यक आहेत.

कधीकधी अतिबुद्धिमत्ता म्हणजे एक अब्ज आइनस्टाइन, अशी आपण कल्पना करतो. पण एक अब्ज आइनस्टाइन असलेल्या संस्कृतीतही त्यांपैकी बहुतांश जणांना खाणीत दगड फोडावे लागतील आणि हिशेब सांभाळावे लागतील. अत्याधुनिक नवकल्पना तेव्हाच शक्य होतात, जेव्हा सभोवतालचे नेहमीचे जग सुरळीत चालते. प्रगतीला सर्वांचे योगदान लागते: दुर्बिणीतला स्क्रू जोडणाऱ्या धातुसांधणी कामगारापासून ते खगोलशास्त्रज्ञावर उपचार करणारी परिचारिका ज्या प्राथमिक शाळेत शिकली, त्या शाळेच्या विमादात्यापर्यंत. प्रगतीचा पाया सतत कार्यरत अर्थव्यवस्था असते; आपल्या महान कामगिरीच्या कथा सांगताना आपण तिच्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतो.

मानवी बुद्धिमत्तेप्रमाणेच कृत्रिम बुद्धिमत्ताही प्रतिभावान अंतर्दृष्टी आणि संस्थात्मक कार्यक्षमता या दोन्हींसाठी वापरली जाईल. प्रश्न इतकाच की तिचा बहुतांश वेळ कुठे जाईल.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे अंमलबजावणीच्या क्षमतेची कमतरता आताच कमी होऊ लागली आहे. ती संगणकीय आज्ञावली लिहिते, अपरिचित विषयावरील साहित्य शोधते आणि रेखाटनाचे कार्यरत प्रायोगिक नमुन्यात रूपांतर करते. ज्या कल्पनांसाठी पूर्वी संपूर्ण संस्था लागायची, त्या आता एकच महत्त्वाकांक्षी व्यक्ती अधिकाधिक प्रमाणात प्रत्यक्षात आणू शकते.

चित्रपटनिर्मितीचे स्वप्न पाहणाऱ्या बहुतेकांना आपले कसब दाखवण्यासाठी वीस कोटी डॉलर कधीच मिळत नाहीत. बहुतेक खेळरचनाकारांची संपूर्ण कारकीर्द इतरांच्या सर्जनशील कल्पना साकारण्यात जाते. आपण सर्वाधिक प्रतिभावान लोकांना पुढे आणण्याचा प्रयत्न करतो, तरी काही प्रतिभा आपल्या नजरेतून सुटतेच. या दृष्टीने पाहता, बुद्धिमत्तेच्या युगाची सुरुवात मानवी कल्पकतेला पूरक ठरण्याने होते: आपल्यापैकी अधिक लोकांना स्वतःच्या कल्पना साकारण्यासाठी साहाय्यक मनुष्यबळ मिळते.

यातून वैयक्तिक वैशिष्ट्ये असलेले असंख्य प्रकल्प उभे राहू शकतील. या क्षेत्रांत कोणाला काम करता येईल हे ठरवणाऱ्या संस्थांबाहेर अधिक सर्जनशील काम घडू शकेल. मग दुर्मिळ घटक अंमलबजावणी न राहता निवडीचा विवेक ठरतो: काय घडवण्याजोगे आहे, कोणता प्रश्न विचारण्याजोगा आहे आणि हजार शक्य दिशांपैकी कोणती अनुसरण्याजोगी आहे, हे ठरवण्याची क्षमता.

पण गोष्ट इथेच संपेल असे नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता स्वतःहून प्रतिभावान नवी अंतर्दृष्टी मिळवू लागेल, तेव्हा ती श्रमांसोबत कार्यदिशाही पुरवेल. गणितासारख्या क्षेत्रांत हे आताच दिसू लागले असेलही. माणसाने आखलेल्या एका संशोधन कार्यक्रमाची अंमलबजावणी करण्याऐवजी ती स्वतःचे हजारो कार्यक्रम आखेल. प्रतिभावान कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित करण्याजोग्या चित्रपट संकल्पना आणि तपासण्याजोगी गृहीतके यांची संख्या प्रचंड वाढवेल. आधारभूत यंत्रणा सामावून घेऊ शकेल त्यापेक्षा वेगाने कल्पनांची भर पडेल.

आजची कृत्रिम बुद्धिमत्ता दीर्घ प्रतीक्षेनंतर दिलासा देते आहे: आपल्या चांगल्या कल्पनांना अखेर योग्य संधी मिळते आहे. उद्या चांगल्या कल्पना इतक्या असतील की अंमलबजावणीची उणीव आपल्याला पूर्वीपेक्षाही तीव्रतेने जाणवेल.

नव्या अंतर्दृष्टीचा फलदायी वापर करण्यासाठी लागणारे पूरक घटक वाढतील, कमी होतील की स्थिर राहतील, हे अखेर आपल्याला माहीत नाही. केवळ विचार करून किती बौद्धिक प्रगती साधता येते? प्रतिभेला किती प्रशासकीय पाठबळ लागते?

आमच्या मते, वास्तवाशी पुन्हा संपर्क साधावा लागण्याआधी विचार किती दूर पोहोचू शकतो, यावर याचे उत्तर अवलंबून आहे.

आम्ही दोन संभाव्य मार्ग मांडत आहोत. पहिला म्हणजे सखोलतेवर भर देणारी संस्कृती, जिथे अतिबुद्धिमत्ता अधिक भौतिक भांडवल आणि प्रशासकीय समन्वयाची गरज ओलांडून पुढे जाते. दुसरा म्हणजे विस्तारावर भर देणारी संस्कृती. इथे निसर्ग इतका गुंतागुंतीचा असतो की प्रत्यक्ष जगात मोठे आणि उत्तरोत्तर अधिक जटिल प्रयोग केल्याशिवाय प्रगती करणे कोणत्याही मानवी किंवा यांत्रिक बुद्धिमत्तेच्या आवाक्याबाहेर असते.

आतापर्यंतचा मानवी इतिहास पूरक क्षमतेची गरज वाढत असल्याचे सुचवतो. गॅलिलिओची दुर्बीण त्याच्या हातात मावत होती; वेबसाठी एक अख्खी संस्कृती लागली. बेल लॅब्सच्या छोट्याशा संघाने कामाच्या मेजावर पहिला ट्रान्झिस्टर जोडला; आज चिपमधील अत्याधुनिक प्रगती गुंतागुंतीच्या जागतिक पुरवठा साखळीतून होते. अधिक दूरवर पोहोचण्यासाठी संस्कृतीतील अधिकाधिक घटकांची साथ लागते.

पण इतिहास हाच आपले भविष्य ठरवेल असे नाही. कुशाग्र मने अधिक कार्यक्षम पूरक साधने शोधू शकतात. नव्या कण प्रवेगकासाठी ऊर्जा अडथळा ठरत असेल, तर प्रतिभा कमी ऊर्जा लागणारा प्रवेगक किंवा ऊर्जा मिळवण्याचा अधिक चांगला मार्ग शोधू शकते.

प्रतिभा स्वतःच्या काही पूरक घटकांची जागाही घेऊ शकते. अगदी थोड्या निरीक्षणाधारित माहितीवरून आइनस्टाइन विचारांच्या बळावर सापेक्षतेपर्यंत पोहोचू शकला. आपल्याला खूप अधिक माहिती लागली असती. काही लोकांना त्यांच्या सर्व नियोजित भेटी सहज आठवतात; आपल्यापैकी बहुतेक जण गुगल कॅलेंडरच्या व्यवस्थापन यंत्रणेवर अवलंबून असतो.

प्रतिभा निवडीचा विवेकही अत्युच्च पातळीवर नेऊ शकते: तपासण्यासाठी सर्वोत्तम गृहीतके निवडून वाया जाणारे अपयशी प्रयत्न टाळता येतात. प्रत्येक नव्या प्रतिभावंतामुळे योजनेची गुणवत्ता वाढत असेल, तर अधिकाधिक मोठ्या प्रशासकीय यंत्रणा लागत असल्या, तरी आपण प्रतिभेत भरपूर गुंतवणूक करू. कारण चुकीच्या गोष्टीवर अंमलबजावणीची साधने वाया घालवणे फार महाग पडते.

यापैकी कोणताही मार्ग आपल्या प्रत्यक्ष भविष्याचे तंतोतंत वर्णन करणार नाही; पण आपली संस्कृती जाऊ शकणाऱ्या या दोन संभाव्य दिशा आहेत.

बुद्धिमत्ता तीन मार्गांनी ज्ञान वाढवू शकते. ती तत्त्वांच्या आधारे तर्क करू शकते. ती अस्तित्वातील पुराव्यांतून नवी अंतर्दृष्टी मिळवू शकते. किंवा जगाचे निरीक्षण करून आणि त्यात हस्तक्षेप करून नवे पुरावे गोळा करू शकते.

पहिल्या मार्गाने केवळ विचारांच्या बळावर खूप दूर जाता येते. गणित हे त्याचे सर्वांत शुद्ध उदाहरण आहे. सिद्धतेत किंवा प्रकल्पात निवड करण्याचे अनेक प्रसंग येतात; प्रबळ बुद्धिमत्ता सातत्याने योग्य निर्णय घेऊ शकते. वर्षानुवर्षांच्या चाचपडत चालणाऱ्या शोधाऐवजी ती रीझनिंगची छोटी आणि अधिक नेमकी साखळी वापरते.

दुसऱ्या मार्गातही वेगवान प्रगतीसाठी भरपूर वाव आहे. मानवतेने समजून घेतले आहेत त्यापेक्षा कितीतरी अधिक पुरावे गोळा केले आहेत. खगोलीय प्रतिमा, सूक्ष्मदर्शकाच्या काचपट्ट्या, आंतरजालावरील प्रतिक्रिया अशा आपल्या माहितीचा अभ्यास मानवी बुद्धिमत्तेच्या कमतरतेमुळे मर्यादित राहिला आहे. वैज्ञानिक संग्रहांमध्ये एका प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी नोंदवलेली निरीक्षणे आहेत; त्यांत इतर अनेक प्रश्नांची उत्तरे दडलेली असू शकतात. विपुल प्रतिभा काही नवे गोळा न करताही, आधीपासून असलेले नीट पाहून नवे शोध लावू शकते. एकही नवा प्रकाशकण न टिपता तिला नवे विश्व सापडू शकते.

तिसरा मार्ग तितका सोपा नाही, कारण त्यासाठी भौतिक जगाशी प्रत्यक्ष संबंध साधावा लागतो. भौतिक प्रक्रियांना वेळ लागतो आणि त्यांचा वेग वाढवण्यासाठी अनेकदा फारसे काही करता येत नाही. रसायनांच्या अभिक्रिया व्हाव्या लागतात. सजीवांची वाढ व्हावी लागते. यंत्रे बांधावी लागतात. अवकाशयानांना विश्वातील वेगमर्यादांचे पालन करत प्रत्यक्ष अंतर पार करावे लागते. न झालेल्या प्रयोगाचा परिणाम परिपूर्ण बुद्धिमत्तेलाही पाहता येत नाही.

पण ती प्रयत्न करू शकते. सखोलतेवर भर देणाऱ्या संस्कृतीलाही वास्तवाची पडताळणी करण्याची गरज टाळता येणार नाही. मात्र ती हे अत्यंत कमी साधनांत करू शकेल. अधिक चांगले रीझनिंग खरोखर महत्त्वाचे असलेले मोजके प्रयोग ओळखेल. संगणकीय अनुकरणातून बहुतेक प्रश्न सुटतील आणि प्रत्यक्ष पडताळणीने सोडवावी लागणारी नेमकी अनिश्चितता स्पष्ट होईल. अतिबुद्धिमत्ता मर्यादित संसाधनांना अनुरूप रचना करून त्यांतून अधिकाधिक लाभ मिळवू शकते आणि कार्यक्षमता कमाल पातळीवर नेऊ शकते.

कृष्णद्रव्याविषयी काही गृहीतके तपासणाऱ्या खगोलभौतिकी प्रयोगशाळेची कल्पना करा. प्रथम ही गृहीतके अत्यंत वास्तवदर्शी संगणकीय प्रतिरूपणाद्वारे तपासली जातात. प्रत्येक सिद्धांत सर्व उपलब्ध माहितीशी सुसंगत आहे का, हे पाहिले जाते. हे सर्व झाल्यानंतरच सर्वाधिक आशादायक सिद्धांत तपासण्यासाठी आकाशाची मोजकी, नेमक्या भागांची नवी छायाचित्रे घेतली जातात. या संस्कृतीला प्रतिभेच्या पूरक घटकांची गरज असतेच, पण प्रत्येक एककातून खूप अधिक लाभ मिळतो.

सखोलतेवर भर देणाऱ्या संस्कृतीकडे आपली वाटचाल चित्रकोडे जुळवण्यासारखी असू शकते. सुरुवातीला आणि शेवटी प्रगती सोपी असते; सर्वांत कठीण असतो मधला टप्पा. सुरुवातीला कडांचे तुकडे स्पष्ट दिसतात आणि काही तुकडे सहज जुळतात. मग असे तुकडे संपतात, पण उरलेले तुकडे जुळवण्याची दिशा मिळावी इतके चित्र तयार झालेले नसते. शेवट जवळ येतो तेव्हा उरलेल्या जागाच जणू त्यांत कोणते तुकडे बसतील हे सांगतात. जवळजवळ पूर्णत्वाला पोहोचलेल्या विज्ञानाला त्याचे अखेरचे शोध, आज आपण ज्यांसाठी झगडतो त्या शोधांपेक्षा सोपे वाटू शकतील.

विज्ञानात असे नेहमी घडते. अद्याप न सापडलेल्या मूलद्रव्यांचे वर्णन मेंडेलीव्ह करू शकला, कारण आवर्तसारणीतील उरलेल्या भागावरून रिकाम्या जागांतील शक्यता मर्यादित होत होत्या. हिग्ज बोसॉन प्रत्यक्ष दिसण्याच्या कित्येक दशके आधीच, प्रमाणित प्रतिमानामुळे भौतिकशास्त्रज्ञांना त्याच्या अस्तित्वाची अपेक्षा होती. आपल्याला जे दिसेल अशी अपेक्षा होती, म्हणजेच विद्यमान सिद्धांत आणि माहितीशी जे सुसंगत होते, त्याचा शोध घेण्यासाठी आपले प्रयोग आखले होते.

अतिबुद्धिमत्तेला जगातील आकृतिबंध इतके नीट समजू शकतात की नेमकी कोणती नवी माहिती हवी हे तिला कळेल. यातून ती सखोलतेवर भर देणारी संस्कृती घडवू शकेल. भौतिक विस्ताराच्या संथ वाटचालीवर अवलंबून न राहता ती अधिक सखोल विचारांतून प्रगती साधेल.

या कार्यक्षमतेचा प्रभाव वरचढ ठरला, तर संस्कृती वेगाने निसर्गावरील आपले प्रभुत्व वाढवू शकेल. प्रचंड नव्या प्रायोगिक यंत्रणा चालवण्यासाठी संस्थात्मक बुद्धिमत्तेची गरज कमी भासेल. तिची प्रज्ञा परिपक्व होत असताना तिचा भौतिक पसारा छोटाच राहू शकेल.

आपण मानवांनी आपले घर न सोडताच विश्वाविषयी आधीच इतके काही समजून घेतले आहे. सखोलतेवर भर देणारी संस्कृती हीच परंपरा पुढे नेईल.

पण नव्या पुराव्यांची मागणी या कार्यक्षमतेवर मात करू शकते. बुद्धिमत्ता वास्तवाची प्रत्येक पडताळणी स्वस्त करेल, पण त्याच वेळी पडताळणी करण्याची अनेक नवी कारणेही शोधेल. अधिक चांगली उपकरणे अधिक सूक्ष्म शोधांची दारे उघडतात. प्रयोग वेगाने करता आले, तर आणखी प्रयोग करणे उपयुक्त ठरू शकते.

आइनस्टाइनचा जवळजवळ निव्वळ विचारांतून सापेक्षतेच्या सिद्धांतांपर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग सखोलतेवर भर देणाऱ्या संस्कृतीचे प्रतीक असेल, तर जीवशास्त्र विस्तारावर भर देणाऱ्या संस्कृतीची सर्वांत चांगली झलक देऊ शकते. आपण इतके ज्ञान मिळवले आणि इतकी माहिती वापरली, तरी नवी औषधे सुरक्षित व प्रभावी आहेत हे समजण्यासाठी आजही ती मोठ्या संख्येने माणसांवर तपासावी लागतात. यंत्रे आता जैविक प्रक्रियांचे अनुकरण करू शकतात. त्यामुळे जीवशास्त्रज्ञ नवी औषधे प्रत्यक्ष प्रयोगांऐवजी संगणकीय अनुकरणात तपासू शकतात. पण ही अनुकरणे वास्तवाशी इतकी अचूक जुळत नाहीत की मोठ्या प्रमाणावरील मानवी चाचण्यांची जागा घेऊ शकतील. यंत्रांनी अधिक संभाव्य औषधे सुचवली, तर प्रत्यक्ष चाचण्यांची गरज आणखी मोठा अडथळा ठरते.

विस्तारावर भर देणाऱ्या संस्कृतीत प्रगतीसाठी केवळ प्रतिभा पुरेशी नसते. भौतिक संसाधने आणि त्यांचा वापर सांभाळणारी प्रशासकीय यंत्रणा यांची गरज वाढत जाते. कुशाग्र बुद्धी या दोन्हींत जितकी बचत करू शकते, त्यापेक्षा ही वाढ वेगवान असते.

भविष्यातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली मानवी बुद्धिमत्तेपेक्षा कितीतरी पुढे गेल्या, तरी आपला मार्ग हाच असू शकतो. अतिबुद्धिमत्ता एका दुपारी शतकभराचे प्रयोग आखू शकेल आणि मग निसर्ग व यंत्रसामग्री ते पूर्ण करेपर्यंत शतकभर वाट पाहत बसेल. अशा जगात कल्पना सुचवण्यापेक्षा त्यांच्या अंमलबजावणीसाठी लागणाऱ्या संस्थात्मक प्रक्रियांमध्ये बुद्धिमत्ता गुंतवणे अधिक मोलाचे ठरते.

प्रत्येक पुढच्या पावलासाठी अधिकाधिक आधारभूत सुविधा लागत असतील, तर हा परिणाम आणखी वाढत जाईल.

इथे तुलनेने कमी विचार आणि अधिक उभारणी दिसेल. प्रयोगशाळा स्वयंचलित होतील. कारखान्यांची संख्या वाढेल. ऊर्जानिर्मिती वाढेल. हे सर्व घडवण्यासाठी संस्थात्मक बुद्धिमत्तेचे प्राबल्य असेल. भौतिक विस्तार ज्ञानाची प्रेरक शक्ती बनेल. प्रश्नांचा आवाका उत्तरे मिळवण्याच्या साधनांपेक्षा मोठा झाल्याने संस्कृती विस्तारत जाईल. पुढे जात राहण्यासाठी अधिक सामग्री, अधिक ऊर्जा, अधिक माहिती.

डायसन गोळा हे अशा भविष्याचे टोकाचे उदाहरण आहे. त्याची रचना करण्यासाठी असामान्य शोध लागतील, पण प्रकल्पाचा बहुतांश भाग क्रांतिकारी विचार करण्यात जाणार नाही. तो असेल खगोलीय प्रमाणावर चालणारे बांधकाम आणि पुरवठ्याचे व्यवस्थापन.

डायसन गोळ्याचा आराखडा तयार करण्यासाठी प्रतिभावान मने हवीत. पण आजवर हाती घेतलेल्या सर्वाधिक पुनरावृत्तीच्या, एकसुरी आणि संघटनात्मकदृष्ट्या आव्हानात्मक प्रकल्पांमध्येही त्याची गणना होईल.

हे बुद्धिमत्तेचे अपयश नसून तिच्या यशाचा परिणाम आहे. अधिक कुशाग्र मने अधिक उपयुक्त प्रकल्प शोधतात; अधिक गुंतागुंतीच्या प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीसाठी अधिक भौतिक सामग्री लागते.

असे असेल, तर अतिबुद्धिमत्तेची खरी ताकद तिच्या प्रतिभेत नसेलही. ती असेल प्रशासकीय यंत्रणा बनण्याच्या तिच्या तयारीत: अधिकाधिक व्यापक स्तरावर कल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी लागणाऱ्या प्रचंड तांत्रिक आणि संस्थात्मक यंत्रणांचा समन्वय साधण्यात.

जवळजवळ सर्व यांत्रिक बुद्धिमत्ता प्रतिभावान कामांसाठी नव्हे, तर कंटाळवाण्या कामांसाठी वापरली जाईल.

मग भौतिक विस्ताराच्या वेगावर निसर्गाने घातलेल्या मर्यादा पुढील प्रगतीला अडथळा ठरू शकतील. ताऱ्याची ऊर्जा मिळवणारी यंत्रणा उभारणे हा भौतिक सामग्रीचा प्रकल्प आहे, त्याचे आराखडे कितीही वेगाने तयार झाले तरी. त्यापलीकडे इतर तारे आणि आकाशगंगा आहेत. आपल्या माहितीनुसार, अंतर हाच वेगाला लगाम आहे: कोणतेही यान किंवा परत येणारा कोणताही संकेत प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करू शकत नाही. विस्तारावर भर देणारी संस्कृती ही संथगतीने पुढे जाणारी संस्कृती असेल. तिच्यातील मोठे बदल हजारो, कदाचित लाखो वर्षांच्या अंतराने घडतील. प्रत्येक पुढच्या पावलाला अधिक वेळ लागेल.

प्रगतीचा वेग खूपच संथ असलेल्या अशा दीर्घ इतिहासात कृषी आणि औद्योगिक क्रांती म्हणजे सुरुवातीची धावपळ वाटेल.

भविष्यातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली अत्याधुनिक अंतर्दृष्टी मिळवण्यात आणि ती प्रत्यक्ष उपयोगात आणण्यासाठी लागणाऱ्या संसाधनांचा समन्वय साधण्यात मानवांना मागे टाकतील, हे शक्य आहे. पण या शक्यतेमुळे मानवी कुतूहलाचे महत्त्व कमी होत नाही.

पहिली गोष्ट म्हणजे, यंत्रे ज्ञान मिळवण्यात अधिक सरस वाटली, तरी ज्ञानोपासनेचे आपले कर्तव्य कायम राहते. विश्वात आपल्यापेक्षा कितीतरी प्रज्ञावान मने आधीपासूनच असतीलही, ज्यांच्याकडे आपल्या आकलनापलीकडील वैज्ञानिक आणि नैतिक प्रश्नांची उत्तरे असतील. तरीही आपण स्वतः जग समजून घेण्याचा प्रयत्न करतोच. दुसरी बुद्धिमत्ता उदयाला आली, अगदी आपणच ती घडवली असली, तरी हे बदलत नाही. मानवतेकडे देण्यासारखे काहीही आगळेवेगळे उरलेले नाही, याची खात्री होईपर्यंत प्रयत्न सोडणे म्हणजे केवळ आपणच जगाला देऊ शकणारे योगदान वाया घालवणे. प्रश्न विचारत राहणे आणि उत्तरे शोधत राहणे हे आपले कर्तव्य कायम आहे.

दुसरी गोष्ट म्हणजे, संस्थात्मक बुद्धिमत्तेपेक्षा अत्याधुनिक बुद्धिमत्तेत आपल्याला तुलनात्मक लाभ असू शकतो. म्हणजे दोन्ही बाबतींत आपण कमी पडलो, तरी तुलनेने पहिल्या बाबतीत अधिक चांगले असू आणि त्यात विशेष प्रावीण्य मिळवू. माणसे ठरावीक चाकोरीत काम करण्यापेक्षा सर्जनशील कामाला पसंती देतात; यंत्रमानवांची अशी कोणतीही पसंती नसते.

तिसरी गोष्ट म्हणजे, विविधतेचा आपल्याला लाभ होतो. यंत्रे बहुतांश मानवी विचारांची नक्कल करू शकली, तरी आपण काही वेगळेपण जपल्यास सर्जनशील विविधता आणू शकतो. यांत्रिक बुद्धिमत्तेचा बराचसा भाग स्वतःला चालू ठेवणाऱ्या तिच्या यंत्रणेतच गुंतलेला राहील, पण एक छोटासा भाग आपण आपल्या सर्जनशील इच्छेनुसार वापरू. एकूण पसाऱ्याच्या तुलनेत अगदी छोटा हिस्सा, पण आपल्या गरजांसाठी मुबलक आणि आजच्या संसाधनांपेक्षा कितीतरी अधिक.

कल्पकता एकटी नांदत नाही. तिला जगाची गरज असते आणि प्रतिभेला आपले सर्जनशील स्वप्न साकार करणाऱ्यांची.

आज मानवी बुद्धिमत्तेचा मोठा भाग कल्पना प्रत्यक्षात आणण्याच्या उपेक्षित कामी खर्च होतो. यांत्रिक मनांनाही हेच परावलंबन वारशाने मिळेल. ती सर्वच दिग्गज प्रतिभावंत असू शकत नाहीत. त्यांना प्रशासकही व्हावे लागेल.

प्रतिभावान मनांना जगातील अधिक संसाधने लागतील की ती कमी संसाधनांत अधिक साध्य करतील, यावर आपली पुढची कहाणी आणि तिच्या प्रगतीचा वेग अवलंबून आहे.