Jump to content

फेडरल रिझर्व सिस्टम

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
फेडरल रिझर्व सिस्टिम
फेडरल रिझर्व बँकेचा लोगो मुख्यालय
फेडरल रिझर्व बँकेचा लोगो मुख्यालय
मुख्यालयवॉशिंग्टन डी.सी.
स्थापनाइ.स. १९१३
गव्हर्नरकेव्हिन वार्श
देशFlag of the United States अमेरिका
चलन अमेरिकन डॉलर
ISO 4217 Code USD
संकेतस्थळ-


फेडरल रिझर्व सिस्टम ही अमेरिकेची मध्यवर्ती पतपेढी आहे. फेडरल रिझर्व बँकेचे कार्यालय वॉशिंग्टन डी.सी. येथे आहे. फेडरल रिझर्व बँक ही देशपातळीवर पतपुरवठ्याद्वारे आर्थिक बाजारांचे कामकाज सुरळीत ठेवण्याचे काम करते. ही संस्था खाजगी मालकीची आहे.

फेडरल रिझर्व्ह सिस्टम (याला फेडरल रिझर्व्ह किंवा फक्त फेड म्हणून देखील ओळखले जाते) ही युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिकाची केंद्रीय बँकिंग प्रणाली आहे. २३ डिसेंबर १९१३ रोजी, फेडरल रिझर्व्ह कायदा लागू करून, आर्थिक संकटांच्या मालिकेनंतर (विशेषतः १९०७ची दहशत) आर्थिक संकटे दूर करण्यासाठी चलन प्रणालीवर केंद्रीय नियंत्रणाची इच्छा निर्माण झाल्यानंतर त्याची निर्मिती करण्यात आली. गेल्या काही वर्षांमध्ये, १९३० च्या दशकातील महामंदी आणि २००० च्या दशकात मोठी मंदी यासारख्या घटनांमुळे फेडरल रिझर्व्ह सिस्टमच्या भूमिका आणि जबाबदाऱ्यांचा विस्तार झाला आहे.

यू.एस. काँग्रेसने फेडरल रिझर्व्ह कायद्यामध्ये चलनविषयक धोरणासाठी तीन प्रमुख उद्दिष्टे स्थापित केली: रोजगार वाढवणे, किमती स्थिर करणे आणि दीर्घकालीन व्याजदर नियंत्रित करणे. पहिल्या दोन उद्दिष्टांना कधीकधी फेडरल रिझर्व्हचा दुहेरी आदेश म्हणून संबोधले जाते. त्याची कर्तव्ये गेल्या काही वर्षांमध्ये विस्तारली आहेत आणि सध्या बँकांचे पर्यवेक्षण आणि नियमन करणे, वित्तीय प्रणालीची स्थिरता राखणे आणि ठेवी संस्था, यू.एस. सरकार आणि परदेशी अधिकृत संस्थांना वित्तीय सेवा प्रदान करणे यांचा समावेश होतो. फेड अर्थव्यवस्थेत संशोधन देखील करते आणि बेज बुक आणि FRED डेटाबेस सारखी असंख्य प्रकाशने प्रदान करते.

फेडरल रिझर्व्ह सिस्टम अनेक स्तरांनी झालेली आहे. हे अध्यक्ष-नियुक्त मंडळ किंवा फेडरल रिझर्व्ह बोर्ड (FRB) द्वारे शासित आहे. देशभरातील शहरांमध्ये असलेल्या बारा प्रादेशिक फेडरल रिझर्व्ह बँका खाजगी मालकीच्या व्यावसायिक बँकांचे नियमन आणि देखरेख करतात. राष्ट्रीय चार्टर्ड व्यावसायिक बँकांना स्टॉक ठेवणे आवश्यक आहे आणि ते त्यांच्या प्रदेशातील फेडरल रिझर्व्ह बँकेचे काही बोर्ड सदस्य निवडू शकतात.

फेडरल ओपन मार्केट कमिटी (FOMC) चलनविषयक धोरण ठरवते. त्यात गव्हर्नर मंडळाचे सर्व सात सदस्य आणि बारा प्रादेशिक फेडरल रिझर्व्ह बँकेचे अध्यक्ष असतात, जरी एका वेळी फक्त पाच बँक अध्यक्ष मतदान करतात--न्यू यॉर्क फेडचे अध्यक्ष आणि इतर चार जे एक वर्षाच्या मतदानाच्या अटींमधून फिरतात. विविध सल्लागार परिषदा देखील आहेत. मध्यवर्ती बँकांमध्ये त्याची रचना अद्वितीय आहे, आणि युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ ट्रेझरी, मध्यवर्ती बँकेच्या बाहेर असलेली संस्था, वापरलेले चलन मुद्रित करते यात देखील असामान्य आहे.

फेडरल सरकार बोर्डाच्या सात गव्हर्नरचे पगार ठरवते, आणि सदस्य बँकांच्या भांडवली गुंतवणुकीवर लाभांश दिल्यानंतर आणि खाते अधिशेष राखून ठेवल्यानंतर ते सर्व प्रणालीचे वार्षिक नफा प्राप्त करते. २०१५ मध्ये, फेडरल रिझर्व्हने $१००.२ बिलियनचे निव्वळ उत्पन्न मिळवले आणि $९७.७ अब्ज यूएस ट्रेझरीमध्ये हस्तांतरित केले आणि २०२०ची कमाई अंदाजे $८८.६ अब्ज अमेरिकन ट्रेझरीमध्ये $८६.९ अब्ज रेमिटन्ससह होती. यूएस सरकारचे एक साधन असले तरी, फेडरल रिझर्व्ह सिस्टम स्वतःला "स्वतंत्र मध्यवर्ती बँक मानते कारण तिचे चलनविषयक धोरण निर्णय राष्ट्रपती किंवा सरकारच्या कार्यकारी किंवा विधायी शाखांमधील इतर कोणीही मंजूर केले पाहिजेत असे नाही. काँग्रेसने विनियोजन केलेला निधी, आणि गव्हर्नर मंडळाच्या सदस्यांच्या अटी अनेक अध्यक्षीय आणि काँग्रेसच्या अटींमध्ये असतात.

उद्देश

[संपादन]

फेडरल रिझर्व्ह सिस्टम तयार करण्यासाठी प्राथमिक घोषित प्रेरणा बँकिंग घाबरणे दूर करणे हे होते. इतर उद्दिष्टे फेडरल रिझर्व्ह कायद्यामध्ये नमूद करण्यात आली आहेत, जसे की "लवचिक चलन सादर करणे, व्यावसायिक कागदावर पुन्हा सूट देणे, युनायटेड स्टेट्समधील बँकिंगचे अधिक प्रभावी पर्यवेक्षण स्थापित करणे आणि इतर हेतूंसाठी". फेडरल रिझर्व्ह सिस्टमची स्थापना होण्यापूर्वी, युनायटेड स्टेट्सवर अनेक आर्थिक संकटे आली. १९०७ मधील विशेषतः गंभीर संकटामुळे काँग्रेसने १९१३ मध्ये फेडरल रिझर्व्ह कायदा लागू करण्यास प्रवृत्त केले. आज फेडरल रिझर्व्ह सिस्टीममध्ये आर्थिक प्रणाली स्थिर करण्याव्यतिरिक्त जबाबदाऱ्या आहेत.

फेडरल रिझर्व्ह सिस्टमच्या सध्याच्या कार्यांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

  • बँकिंग पॅनिकच्या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी
  • युनायटेड स्टेट्ससाठी मध्यवर्ती बँक म्हणून काम करणे
  • बँकांचे खाजगी हित आणि सरकारची केंद्रीकृत जबाबदारी यांच्यात समतोल साधणे
  • बँकिंग संस्थांचे पर्यवेक्षण आणि नियमन करणे
  • ग्राहकांच्या पत हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी
  • ची कधी-कधी विरोधाभासी उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी चलनविषयक धोरणाद्वारे देशाचा पैसा पुरवठा व्यवस्थापित करणे
  • जास्तीत जास्त रोजगार
  • महागाई किंवा चलनवाढ रोखण्यासह स्थिर किमती
  • मध्यम दीर्घकालीन व्याज दर
  • वित्तीय व्यवस्थेची स्थिरता राखण्यासाठी आणि वित्तीय बाजारांमध्ये प्रणालीगत जोखीम समाविष्ट करण्यासाठी
  • डिपॉझिटरी संस्था, यू.एस. सरकार आणि परदेशी अधिकृत संस्थांना आर्थिक सेवा प्रदान करण्यासाठी, ज्यात राष्ट्राच्या पेमेंट सिस्टमच्या संचालनामध्ये प्रमुख भूमिका आहे.
  • प्रदेशांमध्ये देयकांची देवाणघेवाण सुलभ करण्यासाठी
  • स्थानिक तरलतेच्या गरजांना प्रतिसाद देण्यासाठी
  • जागतिक अर्थव्यवस्थेत अमेरिकेचे स्थान मजबूत करण्यासाठी

संदर्भ आणि नोंदी

[संपादन]

फेड अध्यक्षांची यादी

[संपादन]

फेडरल रिझर्व्ह कायदा २३ डिसेंबर १९१३ रोजी संमत झाल्यानंतर, अमेरिकेचे अर्थसचिव विल्यम गिब्स मॅकॅडू यांच्यावर फेडरल रिझर्व्ह प्रणाली स्थापन करण्याच्या देखरेखीची जबाबदारी आली.[१] ते फेडरल रिझर्व्ह बोर्डाचे पदसिद्ध (ex officio) अध्यक्ष आणि रिझर्व्ह बँक ऑर्गनायझेशन कमिटीचे सदस्य झाले. २३ ऑगस्ट १९३५ रोजी बँकिंग कायदा १९३५ वर स्वाक्षरी होऊन १ फेब्रुवारी १९३६ पासून तो लागू होईपर्यंत, विद्यमान अर्थसचिव हेच पदसिद्ध फेड अध्यक्ष असत, तर मध्यवर्ती बँकेच्या प्रत्यक्ष कार्यान्वयन प्रमुखाला फेडरल रिझर्व्ह बोर्डाचे गव्हर्नर म्हणून ओळखले जात असे.[१] १९३५ च्या कायद्याने अर्थसचिवांचे पदसिद्ध सदस्यत्व संपुष्टात आणले आणि गव्हर्नर या पदाचे नाव बदलून बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सचे अध्यक्ष (चेअरमन) असे केले.[२]

१९८७ मध्ये ॲलन ग्रीनस्पॅन यांचा कार्यकाळ सुरू झाल्यापासून, फेड अध्यक्ष प्रामुख्याने अर्थशास्त्रातील डॉक्टरेट पदवीधारक अर्थशास्त्रज्ञ राहिले आहेत; त्याला जेरोम पॉवेल आणि केव्हिन वॉर्श अपवाद ठरले, जे आपापला कार्यकाळ सुरू होण्यापूर्वी वकील आणि गुंतवणूक बँकर होते.[३] अर्थशास्त्रात पीएचडी असणारे आर्थर बर्न्स हे पहिले फेड अध्यक्ष होते, तरीही ग्रीनस्पॅन यांच्यापूर्वीच्या त्यांच्या दोन उत्तराधिकाऱ्यांकडे ही पदवी नव्हती.[४] काही अर्थशास्त्रज्ञांचे असे मत आहे की फेड अध्यक्षांकडे अर्थशास्त्रातील पीएचडी असावी.[३][५]

खाली फेडरल रिझर्व्ह सिस्टिमच्या बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सचे भूतपूर्व आणि वर्तमान अध्यक्ष, तसेच १९३५ चा कायदा लागू होण्यापूर्वीच्या फेडरल रिझर्व्ह बोर्डाच्या गव्हर्नरांची यादी दिली आहे. अध्यक्षांची नियुक्ती चार वर्षांच्या कार्यकाळासाठी केली जाते, परंतु त्यांना पुढील चार वर्षांच्या कार्यकाळासाठी पुनर्नियुक्त केले जाऊ शकते. १९१४ मध्ये फेडरल रिझर्व्हची स्थापना झाल्यापासून, खालील व्यक्तींनी अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले आहे.[a][१][२]

क्रमांक नाव
(जन्म–मृत्यू)
कार्यकाळ[b] कालावधी नियुक्तीकर्ते[c] अनुभव शिक्षण
प्रारंभ समाप्ती
– विल्यम गिब्स मॅकॅडू
(१८६३–१९४१)
२३ डिसेंबर, १९१३ १० ऑगस्ट, १९१४ ० वर्षे, &0000000000000230.000000२३० दिवस पदसिद्ध[d] वकील
अमेरिकेचे अर्थसचिव
टेनेसी विद्यापीठ (बी.ए.)
१ चार्लस समनर हॅमलिन
(१८६१–१९३८)
१० ऑगस्ट, १९१४ ९ ऑगस्ट, १९१६ १ वर्ष, &0000000000000365.000000३६५ दिवस वूड्रो विल्सन वकील
अमेरिकेचे सहाय्यक अर्थसचिव
हार्वर्ड विद्यापीठ (बी.ए., एम.ए.)
२ विल्यम पी. जी. हार्डिंग
(१८६४–१९३०)
१० ऑगस्ट, १९१६ ९ ऑगस्ट, १९२२ ५ वर्षे, &0000000000000364.000000३६४ दिवस बँकर
फेडरल रिझर्व्ह बोर्डाचे सदस्य
ॲलाबामा विद्यापीठ (बी.ए., एम.ए.)
३ डॅनिएल रिचर्ड क्रिसिंजर
(१८६०–१९४२)
१ मे, १९२३ १५ सप्टेंबर, १९२७ ४ वर्षे, &0000000000000137.000000१३७ दिवस वॉरन जी. हार्डिंग वकील
चलण नियंत्रक अधिकारी (Comptroller of the Currency)
ॲक्रॉन विद्यापीठ (बी.एस.)
सिन्सिनाटी विद्यापीठ (एल.एल.बी.)
४ रॉय ए. यंग
(१८८२–१९६०)
४ ऑक्टोबर, १९२७ ३१ ऑगस्ट, १९३० २ वर्षे, &0000000000000331.000000३३१ दिवस कॅल्व्हिन कूलिज बँकर
फेडरल रिझर्व्ह बँक ऑफ मिनीयापोलिसचे अध्यक्ष
५ युजीन मायर
(१८७५–१९५९)
१६ सप्टेंबर, १९३० १० मे, १९३३ २ वर्षे, &0000000000000236.000000२३६ दिवस हर्बर्ट हूव्हर वित्ततज्ज्ञ येल विद्यापीठ (बी.ए.)
६ युजीन रॉबर्ट ब्लॅक
(१८७३–१९३४)
१९ मे, १९३३ १५ ऑगस्ट, १९३४ १ वर्ष, &0000000000000088.000000८८ दिवस फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट वकील
फेडरल रिझर्व्ह बँक ऑफ ॲटलांटाचे अध्यक्ष
जॉर्जिया विद्यापीठ (बी.ए.)
ॲटलांटा लॉ स्कूल (एल.एल.बी.)
७ मॅरिनर एस. एक्लेस
(१८९०–१९७७)
१५ नोव्हेंबर, १९३४ ३१ जानेवारी, १९४८[e] १३ वर्षे, &0000000000000077.000000७७ दिवस बँकर
८ थॉमस बी. मॅककेब
(१८९३–१९८२)
१५ एप्रिल, १९४८ ३१ मार्च, १९५१ २ वर्षे, &0000000000000350.000000३५० दिवस हॅरी एस. ट्रुमन व्यावसायिक संचालक स्वार्थमोअर कॉलेज (बी.ए.)
९ विल्यम मॅकचेस्नी मार्टिन
(१९०६–१९९८)
२ एप्रिल, १९५१ ३१ जानेवारी, १९७० १८ वर्षे, &0000000000000304.000000३०४ दिवस हॅरी एस. ट्रुमन
ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर
जॉन एफ. केनेडी
लिंडन बी. जॉन्सन
वित्ततज्ज्ञ
न्यू यॉर्क स्टॉक एक्सचेंजचे अध्यक्ष
येल विद्यापीठ (बी.ए.)
कोलंबिया विद्यापीठ (अध्ययन)
१० आर्थर एफ. बर्न्स
(१९०४–१९८७)
१ फेब्रुवारी, १९७० ३१ जानेवारी, १९७८[f] ७ वर्षे, &0000000000000364.000000३६४ दिवस रिचर्ड निक्सन
जेराल्ड फोर्ड
अर्थशास्त्रज्ञ
आर्थिक सल्लागार परिषदचे अध्यक्ष
राष्ट्राध्यक्षांचे सल्लागार
कोलंबिया विद्यापीठ (बी.ए., एम.ए., पी.एच.डी.)
११ जी. विल्यम मिलर
(१९२५–२००६)
८ मार्च, १९७८ ६ ऑगस्ट, १९७९ १ वर्ष, &0000000000000151.000000१५१ दिवस जिमी कार्टर वकील, गुंतवणूक बँकर, व्यावसायिक संचालक अमारिलो कॉलेज (अध्ययन)
अमेरिकन कोस्ट गार्ड अकादमी (बी.एस.)
कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, बर्कले (एल.एल.बी.)
१२ पॉल वॉल्कर
(१९२७–२०१९)
६ ऑगस्ट, १९७९ ११ ऑगस्ट, १९८७ ८ वर्षे, &0000000000000005.000000५ दिवस जिमी कार्टर
रोनाल्ड रेगन
अर्थशास्त्रज्ञ
फेडरल रिझर्व्ह बँक ऑफ न्यू यॉर्कचे अध्यक्ष
प्रिन्सटन विद्यापीठ (बी.ए.)
हार्वर्ड विद्यापीठ (एम.ए.)
लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (अध्ययन)
१३ ॲलन ग्रीनस्पॅन
(१९२६–२०२६)
११ ऑगस्ट, १९८७[g] ३१ जानेवारी, २००६ १८ वर्षे, &0000000000000173.000000१७३ दिवस रोनाल्ड रेगन
जॉर्ज एच. डब्ल्यू. बुश
बिल क्लिंटन
जॉर्ज डब्ल्यू. बुश
अर्थशास्त्रज्ञ
आर्थिक सल्लागार परिषदेचे अध्यक्ष
न्यू यॉर्क विद्यापीठ (बी.ए., एम.ए., पी.एच.डी.)
कोलंबिया विद्यापीठ (अध्ययन)
१४ बेन बर्नांकी
(जन्म १९५३)
१ फेब्रुवारी, २००६ ३१ जानेवारी, २०१४ ७ वर्षे, &0000000000000364.000000३६४ दिवस जॉर्ज डब्ल्यू. बुश
बराक ओबामा
अर्थशास्त्रज्ञ
आर्थिक सल्लागार परिषदेचे अध्यक्ष
हार्वर्ड विद्यापीठ (बी.ए., एम.ए.)
मॅसेच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी (पी.एच.डी.)
१५ जॅनेट येलेन
(जन्म १९४६)
३ फेब्रुवारी, २०१४ ३ फेब्रुवारी, २०१८ ४ वर्षे, &-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1.000000० दिवस बराक ओबामा
डोनल्ड ट्रम्प
अर्थशास्त्रज्ञ
फेडरल रिझर्व्हच्या उपाध्यक्ष
फेडरल रिझर्व्ह बँक ऑफ सॅन फ्रान्सिस्कोच्या अध्यक्षा
आर्थिक सल्लागार परिषदेच्या अध्यक्षा
ब्राउन विद्यापीठ (बी.ए.)
येल विद्यापीठ (एम.ए., पी.एच.डी.)
१६ जेरोम पॉवेल
(जन्म १९५३)
५ फेब्रुवारी, २०१८[h] २२ मे, २०२६[i] ८ वर्षे, &0000000000000106.000000१०६ दिवस डोनल्ड ट्रम्प
जो बायडेन
डोनल्ड ट्रम्प
वकील आणि गुंतवणूक बँकर
अंतर्गत वित्तासाठी अमेरिकेचे अंडर सेक्रेटरी ऑफ द ट्रेझरी
वित्तीय संस्थांसाठी अमेरिकेचे असिस्टंट सेक्रेटरी ऑफ द ट्रेझरी
प्रिन्सटन विद्यापीठ (बी.ए.)
जॉर्जटाउन विद्यापीठ (जे.डी.)
१७ केव्हिन वॉर्श
(जन्म १९७०)
२२ मे, २०२६ विद्यमान ० वर्षे, &0000000000000147.000000१४७ दिवस डोनल्ड ट्रम्प गुंतवणूक बँकर आणि वित्ततज्ज्ञ
फेडरल रिझर्व्ह बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सचे सदस्य
स्टॅनफर्ड विद्यापीठ (बी.ए.)
हार्वर्ड विद्यापीठ (जे.डी.)
  1. 1 2 3 "Chairs". Membership of the Board of Governors of the Federal Reserve System, 1914–present. The Federal Reserve Board. March 1, 2025. February 12, 2022 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित.
  2. 1 2 "People: Federal Reserve Chair". Federal Reserve System. 8 September 2026 रोजी पाहिले.
  3. 1 2 "Trump Wants a Non-Economist to Lead the Fed. That Could Be Dangerous". Mercatus Center (इंग्रजी भाषेत). 2017-11-02. 2026-02-06 रोजी पाहिले.
  4. ↑ Fox, Justin (2014-02-03). "How Economics PhDs Took Over the Federal Reserve". Harvard Business Review (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0017-8012. 2026-02-06 रोजी पाहिले.
  5. ↑ "Why Trump's Federal Reserve Pick May Surprise Him". Politico (इंग्रजी भाषेत). 2026-02-04. 2026-02-07 रोजी पाहिले.
  1. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn1" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  2. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn2" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  3. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn3" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  4. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn4" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  5. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn5" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  6. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn6" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  7. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn7" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  8. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn8" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
  9. ↑ चुका उधृत करा: चुकीचा कोड; "fn9" नावाने दिलेल्या संदर्भांमध्ये काहीही माहिती नाही
चुका उधृत करा: "lower-alpha" नावाच्या गटाकरिता खूणपताका उपलब्ध आहेत, पण संबंधीत खूण मिळाली नाही.