ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ်

ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် (အၚ်္ဂလိက်: Positivism) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) မွဲ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ပရေင်ဆဵုဂဗ မစၟတ်သမ္တီ ဂွံ (Empirical evidence) ကေုာံ တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ သၟး ရ။ ဒဿန ဏအ်ဝွံ တးပါဲ ထောအ် လညာတ် မဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု မတ် မပ္တံကဵု ဝါဒဘာသာ (Theology) ကေုာံ မေတ်တာဖဳသေတ် (Metaphysics) တအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် တအ်ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် သဘာဝ (Natural laws) မာန် လ္ၚတ် ဂွံ နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) ရ။

လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ပြင်သေတ် အဝ်ဂတ် ကောမ် (Auguste Comte) ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ်လဝ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘာသာရပ် ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ (Sociology) ကေုာံ သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ အဝ်ဂတ် ကောမ် (Auguste Comte) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ်" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပြင်သေတ် positivisme တုဲ၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အရာ မချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မနွံ ဍာံပြ" ရ။ နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး၊ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ (Knowledge) ဇေတ်တ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ (Scientific observation) ကေုာံ လညာတ် ယုတ္တိဗေဒ (Logic) သၟး ရ။

လညာတ် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု တင်သဇိုင် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

• ပရေင်ဒုင်စသိုင်ဝါဒ (Empiricism): ပညာ သီုဖအိုတ် ဒးကၠုင် နူ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ခန္ဓာ (Sensory experience)။
• ပရေင်တးပါဲ မေတ်တာဖဳသေတ် (Anti-metaphysics): အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ နကဵု သိပ္ပံ မပ္တံကဵု ကျာ်၊ ဝိညာဉ်၊ ကေုာံ အရာ လောန် သဘာဝ တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ ဟွံမဲ ကဵု အဓိပ္ပါယ် (Meaningless) ရ။
• လညာတ် ပံင်ကောံ သိပ္ပံ (Unity of Science): သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural sciences) ကေုာံ သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် (Social sciences) တအ်ဝွံ ဒးစကာ နဲကဲ သုတေသန မွဲ တုပ် ဓဝ် ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Origins)

လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ကြဴနူ ပရေင်ကတဵုသပုန် ပြင်သေတ် (French Revolution) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင်ပြင်သေတ် ထုဲထံင် ဒၟံင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ အဝ်ဂတ် ကောမ် (၁၇၉၈–၁၈၅၇) မိက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် သိပ္ပံ မွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ဂကောံမၞိဟ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ ညိင်ညိင် ရ။

ကောမ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် သၞောဝ် သဘာဝ တုဲ၊ ယဝ်ရ ပိုယ် တီ သၞောဝ် တအ် ဏအ် မ္ဂး ပိုယ် မာန် ဖန်ဇန် အနာဂတ် (Predict and Control) မာန် ရ။ လညာတ် ညးတေအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ တၠပညာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု ဖရန်သစ် ဗေကောန် (Francis Bacon) ကေုာံ ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo) တအ် ရ။

၃။ သၞောဝ် ကဆံင် ပိသာ် အဝ်ဂတ် ကောမ် (The Law of Three Stages)

တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိကအိုတ် ညး အဝ်ဂတ် ကောမ် ဂှ် ဒှ် "သၞောဝ် ကဆံင် ပိသာ်" (Law of Three Stages) ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဉာဏ် ပညာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဝင် ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တတ် ကၠုင် လဝ် ကဆံင် အဓိက ၃ သာ် ရ -

1. ကဆံင် ဝါဒဘာသာ (Theological Stage): ဒှ် အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် သောင်ကလး သဘာဝ နကဵု ဒြဟတ် ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိညာဉ် (Animism, Polytheism, Monotheism) ရ။ အရာ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဂှ် ဒှ် အတိုင် ပၟိက် ကျာ် ရ။
2. ကဆံင် မေတ်တာဖဳသေတ် (Metaphysical Stage): ဒှ် အခိင် မၞိဟ်တအ် စကာ လညာတ် ယုတ္တိ ဒဿန (Abstract concepts) သွက်ဂွံ သောင်ကလး သဘာဝ (ဥပမာ - ဓါတ်၊ အခေါင်အရာ သဘာဝ)။ ဆဂး ဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ သိပ္ပံ ဏီ ရ။
3. ကဆံင် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် (Positive Stage): ဒှ် ကဆံင် လက္ကရဴအိုတ် တုဲ သၠုင်အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဏအ် မၞိဟ်တအ် ဟွံဂၠာဲ ဟိုတ် မနက်သြိုဟ် တအ် (Why things happen) ယျ၊ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု အရာ တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် (How things happen) နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောဝ် ဓမ္မတာ ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ကဆံင် ၃ သာ် အဝ်ဂတ် ကောမ်

ကဆံင်	နဲကဲ သောင်ကလး	ဗီုပြင် အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ်
ဘာသာရေင်ဝါဒ (Theological)	ဒြဟတ် ဝိညာဉ် ကေုာံ ကျာ် (Supernatural)	သၞောတ် သၟိင်တၠ ကေုာံ လကျာ် (Militaristic/Priestly)
မေတ်တာဖဳသေတ် (Metaphysical)	လညာတ် ဒဿန အာဗ်သတြက် (Abstract forces)	သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ညးမသၠးပွံက် (Nationalism/Lawyers)
ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် (Positive)	ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောဝ် (Scientific observation)	သၞောတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ကမၠောန် စက် (Industrial/Scientific)

၄။ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ (Positivism in Sociology)

အဝ်ဂတ် ကောမ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ "Sociology" (ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ) ရ။ ညးတေအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် Sociology နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (Queen of the sciences) ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ ပြင်သေတ် အဳမဳလ် ဒါခါင် (Émile Durkheim) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပတန် ဘာသာရပ် Sociology ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ရ။ ဒါခါင် ဝွံ လွဳစကာ လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် တုဲ၊ ညးတေအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ နွံကဵု "ပရေင်ဍာံပြ မၞိဟ်" (Social facts) မပ္တံကဵု အခိုက်အလိုက်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဘာသာ တအ် ရ။ Social facts တအ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံ မ္ၚး ပူဂိုလ် တုဲ ပိုယ် မာန် ၜတ်ကၞာတ် လ္ၚတ် ဍေဟ်တအ် ညံင်ရဴ အရာဝတ္ထု (Things) ကီု ရ။

၅။ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ယုတ္တိဗေဒ (Logical Positivism)

ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၂၀ ကဵု ၁၉၃၀ တအ် ဂှ်၊ ဂကောံ တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေန်နာ (Vienna) မကော်စ ဂကောံ ဗဳယေန်နာ (Vienna Circle) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် တၟိ မနွံယၟု "ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ယုတ္တိဗေဒ" (Logical Positivism) ရ။ တၠပညာ မပြာကတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု မဝ်ရစ် ရှလစ် (Moritz Schlick) ကေုာံ အဝ်တဝ် နူရတ် (Otto Neurath) ရ။

လညာတ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ဒှ် "မူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍာံပြ" (Verification Principle) ရ။ မူ ဏအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ - ဝါကျ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဟီုတွံ မွဲဝွံ ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဍာံ ဟွံဍာံ နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဟွံသေင်မ္ဂး ယုတ္တိဗေဒ မ္ဂး၊ ဝါကျ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကဵု အဓိပ္ပါယ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် တးပါဲ ထောအ် ပြသၞာ သဳလ (Ethics)၊ အနုသုခုမ (Aesthetics) ကေုာံ ဘာသာရေး တအ် ဖအိုတ် ရ။

၆။ သဇိုင် သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ် (Fundamental Theory and Concepts)

ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ လညာတ် သဳအိုရဳ ဇာဏဗေဒ (Epistemology) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ -

• ပရေင်ဆဵုဂဗ မစၟတ်သမ္တီ ဂွံ (Observability): သိပ္ပံ ဝွံ ဒးအာရီုစွံ လတူ အရာ မဆဵု ဂွံ ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ သၟး ရ။
• ပရေင်တန်တဴ လပါ်မွဲ (Objectivity): ညးမသုတေသန (Researcher) ဂှ် ဒးပါ်ခြာ ထောအ် လညာတ် ပူဂိုလ် (Values and Biases) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ် သၟး ရ။
• ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် (Quantification): ပရေင်သုတေသန ခိုဟ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သုတေသန မမာန် ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် ဇေတ်တ် စိုပ် လၟိဟ် ဂၞန် (Numbers) ကေုာံ စကာ သ္ၚိအင် (Statistics) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ။

၇။ နဲကဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Scientific Method and Research)

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် မ္ဂး၊ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နဲကဲ လၟိဟ် (Quantitative research methods) ရ။ ညးတအ် စကာ -

1. စမ်ၜတ် (Experiments): ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မထိင်ဒဝ် လဝ် (Controlled environment) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု (Cause and effect)။
2. စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် (Surveys and Questionnaires): ကံက် ကေတ် တင်ဂၞင် နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ စကာ သင်္ချာ စာရင်းအင်း (Statistics) သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန်။
3. စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ဍာံပြ (Hypothesis Testing): ဖန်ဗဒှ် တင်သၠေဟ်ပၟာ (Hypothesis) ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ လ္ၚတ် ဒေတာ သွက်ဂွံ တးပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်တဲ ဍေဟ် ရ။

၈။ ဖဵုအာစိုပ် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ (Impact on Philosophy and Science)

ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ ကဵု လဝ် ဖဵုအာစိုပ် ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဘာသာရပ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု စိုတ်ပညာ (Psychology)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု "ဒဿန လညာတ်" စိုပ် အာ ကဆံင် "သိပ္ပံ စမ်ၜတ်" မခိုင်ကၠိုက် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ယုတ္တိဗေဒ ဂှ်လေဝ် ဒှ်လဝ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဿနိကဗေဒ စၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာ (Analytic Philosophy) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။

၉။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ဒစးဒုင် (Criticisms and Anti-Positivism)

ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ကေုာံ တးပါဲ နူကဵု တၠပညာ ဂမၠိုင် ရ -

• ကာလ် ပပ်ပါ (Karl Popper): ညးတေအ် ပါ်ပါဲ လညာတ် "Verification" တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယောန်မှာ (Falsification) ရ။ သိပ္ပံ ဍာံ ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မစၟတ်သမ္တီ ဍာံပြ လောဲလောဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မမာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ယောန်မှာ ဒၟံင် ရ။
• လညာတ် ဒစးဒုင် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် (Anti-Positivism / Interpretivism): တၠပညာ မပ္တံကဵု မက် ဝေဘာ (Max Weber) တအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကဵု သဘာဝ ရုပ်ဝတ္ထု ပုဟ်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် တုဲ၊ ပရေင်လ္ၚတ် လၟိဟ် (Quantitative) သၟး ဂှ် ဟွံမာန် သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ညးတအ် ပတိုန်ထ္ၜး နဲကဲ လ္ၚတ် အရည်အသွေး (Qualitative methods) မပ္တံကဵု ပရေင်သၟာန်သွဟ် (Interviews) ရ။
• ဂကောံ ဖရန်ဖတ် (Frankfurt School): ညးတအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ ဒှ် လညာတ် မမင်မဲ သၞောတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် တုဲ၊ ဟွံမဲ ကဵု လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်ပါဲ (Critical thinking) သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လကျာ် (Future and Legacy)

ၜိုန်ရ လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ယုတ္တိဗေဒ ဗီုပြင် ကြံင်မ္ၚိုဟ် တအ်ဂှ် လၟုဟ် ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ အဝ်ဂတ် ကောမ် ကေုာံ ပဝ်သဳတဳဗိဇြေမ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် လၟိုန် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တ္ၚဲဏအ် (Post-positivism)၊ တၠပညာ တအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံမာန် တန်တဴ လပါ်မွဲ (Objective) ကၠံ ရာခိုင်နှုန်း ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် သြဇာ လညာတ် သဳအိုရဳ မနွံ ဒၟံင် တုဲတုဲ တအ် ရ။ ဆဂး၊ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဍာံပြ (Truth) နကဵု သက်သဳ စၟတ်သမ္တီ ဂွံ (Empirical evidence) ဂှ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် လဒက်ပတန် သုတေသန သိပ္ပံ အလုံ ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)
• ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ (Sociology)
• နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method)
• အဝ်ဂတ် ကောမ် (Auguste Comte)