Прејди на содржината

Право на приватност

Од Википедија — слободната енциклопедија

Право на приватност — елемент на различни правни традиции кој има за цел да ги ограничи владините и приватните дејствија што ја загрозуваат приватноста на поединците.[1] Над 185 национални устави го споменуваат правото на приватност. [2] Како резултат на глобалните откритија за надзор од 2013 година, правото на приватност станало предмет на меѓународна дебата. Владини агенции, како што се НСА, ФБИ, ЦИА, R&AW и GCHQ, се вклучија во масовен, глобален надзор. Некои дебати околу правото на приватност вклучуваат деба за тоа дали приватноста може да коегзистира со моменталните можности на разузнавачките агенции за пристап и анализа на многу детали од животот на поединецот; дали правото на приватност е одземено како дел од општествениот договор за зајакнување на одбраната од наводни терористички закани; и дали заканите од тероризам се валиден изговор за шпионирање на општата популација. Актерите од приватниот сектор, исто така, можат да го загрозат правото на приватност — особено технолошки компании, вклучувајќи ги Amazon, Apple, Meta, Google, Microsoft и Yahoo!, кои користат и собираат лични податоци.

Меѓународно право

[уреди | уреди извор]

Правото на приватност е фундаментално човеково право цврсто втемелено во меѓународното право. На 10 декември 1948 година, Генералното собрание на Обединетите нации ја усвои Универзалната декларација за човекови права (УДЧП); иако правото на приватност не се појавува во документот, Член 12 ја споменува приватноста:

Никој не смее да биде подложен на произволно мешање во неговата приватност, семејство, дом или преписка, ниту на напади врз неговата чест и углед. Секој има право на законска заштита од такво мешање или напади.


Приватноста подоцна е кодифицирана во последователни (строги) меѓународни договори за човекови права, вклучувајќи го и Меѓународниот пакт за граѓански и политички права:[3][4]

  1. Никој не смее да биде подложен на произволно или незаконско мешање во неговата приватност, семејство, дом или преписка, ниту на незаконски напади врз неговата чест и углед.
  2. Секој има право на законска заштита од такво мешање или напади.
— — Меѓународен пакт за граѓански и политички права, член 17

Историја

[уреди | уреди извор]

Концептот на човеково „право на приватност“ започнува кога латинскиот збор ius се проширил од значењето „она што е фер“ за да вклучи „право - право што го поседува лицето да контролира или да бара нешто“, со Decretum Gratiani во Болоња, Италија во 12 век.[5]

Во САД, статијата во изданието од 15 декември 1890 година на Harvard Law Review насловена како „Правото на приватност“, напишана од адвокатот Самуел Д. Ворен II и идниот судија на Врховниот суд на САД, Луис Брандеис, често се наведува како прво експлицитно откритие за правото на приватност на САД. Ворен II и Брандеис напишале дека приватноста е „право да се биде оставен на мира“ и се фокусирала на заштита на поединците. Овој пристап бил одговор на неодамнешните технолошки достигнувања во тоа време, како што се фотографијата и сензационалистичкото новинарство, познато и како „жолто новинарство“.[6]

Правата на приватност се инхерентно испреплетени со информатичката технологија. Во своето широко цитирано несогласно мислење во случајот „Олмстед против Соединетите Американски Држави“ (1928), Брендејс се потпирал на мислите што ги развил во статијата „Правото на приватност“. Во тоа несогласување, тој инсистирал дека прашањата за лична приватност се порелевантни за уставното право, одејќи дотаму што вели дека „владата била идентификувана како потенцијален натрапник на приватноста“. Тој пишува: „Откритијата и пронајдоците ѝ овозможиле на Владата, со средства многу поефикасни од тоа да се протега по полицата, да добие откривање на суд за тоа што се шепоти во плакарот“. Во тоа време, телефоните често биле заеднички средства, со споделени партиски линии и потенцијално прислушкувачки оператори на централа. До времето на Кац, во 1967 година, телефоните станале лични уреди со линии што не биле споделени низ домовите, а префрлањето било електромеханичко. Во 1970-тите, новите технологии за пресметување и снимање покренале повеќе загрижености за приватноста, што резултирало со Принципите за фер информациска пракса.

Во последниве години, имало малку обиди јасно и прецизно да се дефинира „правото на приватност“.[7]

Како индивидуално право

[уреди | уреди извор]
„Не ме сликај“, училиште за цртање, Русија, 2021 година

Алан Вестин верува дека новите технологии ја менуваат рамнотежата помеѓу приватноста и откривањето и дека правата на приватност може да го ограничат владиниот надзор за да ги заштитат демократските процеси. Вестин ја дефинира приватноста како „барање на поединци, групи или институции сами да одредат кога, како и до кој степен информациите за нив се соопштуваат на другите“. Вестин опишува 4 состојби на приватност: осаменост, интимност, анонимност и резервираност. Овие состојби мора да го балансираат учеството наспроти нормите:

Секој поединец е постојано вклучен во процес на лично прилагодување во кој ја балансира желбата за приватност со желбата за откривање и комуникација на себеси со другите, во светлината на условите на животната средина и општествените норми утврдени од општеството во кое живее. — Алан Вестин, Приватност и слобода, 1968[8]

Според либералните демократски системи, приватноста создава простор одделен од политичкиот живот и овозможува лична автономија, а воедно обезбедува демократски слободи на здружување и изразување. Приватноста за поединците е способност да се однесуваат, размислуваат, зборуваат и изразуваат идеи без следење или надзор од некој друг. Поединците ја остваруваат својата слобода на изразување преку присуство на политички митинзи и избор да го сокријат својот идентитет онлајн со користење на псевдоними.

Дејвид Флаерти верува дека мрежните компјутерски бази на податоци претставуваат закана за приватноста. Тој ја развива „заштитата на податоците“ како аспект на приватноста, што вклучува „собирање, употреба и дисеминација на лични информации“. Овој концепт ја формира основата за фер информациски практики што ги користат владите ширум светот. Флаерти ја промовира идејата за приватноста како контрола на информациите, „поединците сакаат да бидат оставени на мира и да вршат одредена контрола врз тоа како се користат информациите за нив“.[9]

Марк Ротенберг го опиша модерното право на приватност како фер информациски практики: „правата и одговорностите поврзани со собирањето и употребата на лични информации“. Ротенберг нагласува дека распределбата на правата е на субјектот на податоци, а одговорностите се доделени на собирачите на податоци поради преносот на податоците и асиметријата на информациите во врска со практиките за податоци.[10]

Ричард Познер и Лоренс Лесиг се фокусираат на економските аспекти на контролата на личните информации. Познер ја критикува приватноста за прикривање на информации, што ја намалува ефикасноста на пазарот. За Познер, вработувањето е продавање на себеси на пазарот на трудот, за што тој верува дека е како продажба на производ. Секој „дефект“ во „производот“ што не е пријавен е измама. За Лесиг, кршењето на приватноста преку интернет може да се регулира преку код и закон. Лесиг тврди дека „заштитата на приватноста би била посилна доколку луѓето го сфатат правото како право на сопственост“ и дека „поединците треба да можат да контролираат информации за себе“. Економските пристапи кон приватноста ги отежнуваат одржувањето на заедничките концепции за приватноста.[11][12]

Адам Д. Мур тврди дека приватноста, правото на контрола на пристапот и користењето на личните информации е тесно поврзано со човековата благосостојба. Тој забележува дека „имањето способност и овластување за регулирање на пристапот и користењето на локации, тела и лични информации, е суштински дел од човековиот просперитет“ и додека „формите на приватност може да бидат културно релативни... потребата за приватност не е“.[13]

Како колективна вредност и човеково право

[уреди | уреди извор]

Имало обиди за преформулирање на приватноста како фундаментално човеково право, чија општествена вредност е суштинска компонента за функционирањето на демократските општества.[14]

Присила Реган верува дека индивидуалните концепти за приватноста не успеале филозофски и во политиката. Таа поддржува општествена вредност на приватноста со три димензии: споделени перцепции, јавни вредности и колективни компоненти. Споделените идеи за приватноста овозможуваат слобода на совеста и разновидност во мислата. Јавните вредности гарантираат демократско учество, вклучувајќи ги слободите на говор и здружување, и ја ограничуваат моќта на владата. Колективните елементи ја опишуваат приватноста како колективно добро што не може да се подели. Целта на Реган е да ги зајакне тврдењата за приватност во креирањето политики: „доколку ја препознаеме колективната или јавно-добро вредност на приватноста, како и заедничката и јавната вредност на приватноста, оние кои се залагаат за заштита на приватноста би имале посилна основа врз која би се залагале за нејзина заштита“.[15]

Лесли Реган Шејд тврди дека човековото право на приватност е неопходно за значајно демократско учество и обезбедува човеково достоинство и автономија. Приватноста зависи од нормите за тоа како се дистрибуираат информациите и дали тоа е соодветно. Прекршувањата на приватноста зависат од контекстот. Човековото право на приватност има преседан во Декларацијата за човекови права на Обединетите нации. Шејд верува дека на приватноста мора да се пристапи од перспектива ориентирана кон луѓето, а не преку пазарот.[16]

Новинарство

[уреди | уреди извор]

Често се тврди, особено од оние во очите на медиумите, дека нивното право на приватност е повредено кога информации за нивниот приватен живот се објавуваат во печатот. Сепак, гледната точка на печатот е дека пошироката јавност има право да знае лични информации за лицата со статус на јавна личност. Оваа разлика е кодирана во повеќето правни традиции како елемент на слободата на говорот.

Објавување на приватни факти

[уреди | уреди извор]

Објавувањето на приватни факти зборува за новоста на приватните факти според законот и заштитата што ја имаат приватните факти. Ако некој факт има значајна новост за јавноста, тој е заштитен со закон според слободата на печатот. Сепак, дури и ако фактот е вистинит, ако не е новост, не е нужно заштитен. Проектот за право на дигитални медиуми користи примери како што се сексуална ориентација, ХИВ статус и финансиски статус за да покаже дека тие можат да бидат јавно штетни за личноста за која се објавува. Проблемот произлегува од дефиницијата за новинска вредност.[17]

Вистинска вредност

[уреди | уреди извор]

Според Проектот за право на дигитални медиуми, судовите обично ќе застанат на страната на печатот при објавување на приватни факти. Ова помага да се одржи слободата на печатот во Уставот на САД. „постои легитимен јавен интерес за речиси сите неодамнешни настани, како и за приватниот живот на истакнати личности како што се филмски ѕвезди, политичари и професионални спортисти.“ Проектот за право на дигитални медиуми ги поддржува овие изјави со цитати на специфични случаи. Иако повеќето неодамнешни настани и истакнати личности се сметаат за новински, не може да се оди премногу далеку и премногу длабоко со морбидна љубопитност. Медиумите добиваат голема моќ откако некое лице ќе стане истакната личност и многу работи за неговиот живот ќе станат новински. Повеќе случаи како што е Strutner v. Dispatch Printing Co., 442 N.E.2d 129 (Ohio Ct. App. 1982) покажуваат дека објавувањето на домашната адреса и целосното име на лицето кое е испрашувано од полицијата е валидно и „вестна содржина од легитимен јавен интерес“. Последниот дел што треба да се разгледа е дали ова може да се смета за форма на доксинг. Со оглед на тоа што судот го потврдува правото на весникот да објавува, ова е многу потешко да се промени во иднина. Веста има многу работи околу себе што се попречени од судски пресуди и судска пракса. Ова не е во законодавството, туку се создава преку судовите, како што се многу други закони и практики. Тие сè уште се оценуваат од случај до случај, бидејќи често се решаваат преку тужба од некаква форма. Иако постои доста судска пракса што ја поддржува вестивредноста на темите, таа тешко е сеопфатна и новинските публикации можат да објавуваат работи што не се опфатени и да се бранат на суд за своето право да ги објавуваат овие факти.[18]

Технологија

[уреди | уреди извор]

Актерите од приватниот сектор, исто така, можат да го загрозат правото на приватност - особено технолошките компании, како што се Amazon, Apple, Facebook, Google и Yahoo, кои користат и собираат лични податоци. Овие закани од приватниот сектор се поакутни поради обработката на податоци од вештачката интелигенција.[19]

Во некои американски јурисдикции, употребата на името на лицето како клучен збор под AdWords на Google за рекламни или трговски цели без согласност на лицето покрена одредени загрижености за личната приватност. Правото на приватност и законите за содржина на социјалните медиуми се разгледани и донесени во неколку држави, како што е законот за „бришење преку интернет“ во Калифорнија, кој ги штити малолетниците од оставање дигитална трага. Државните закони, како што е CPPA во Калифорнија, дадоа посеопфатна заштита.[20][21]

Сепак, Соединетите Американски Држави заостануваат зад земјите од Европската Унија во заштитата на приватноста преку интернет. На пример, пресудата „право да се биде заборавен“ од страна на Судот на правдата на ЕУ ги штити и возрасните и малолетниците. Општата регулатива за заштита на податоците постигна значителен напредок во заштитата на приватноста од овие ризици и доведе до бран закони за приватност и заштита на податоците низ целиот свет.[22]

Приватноста е голем проблем во здравствениот сектор, а технологијата станува негова суштинска компонента. Поврзувањето на личните податоци на пациентите со интернет ги прави ранливи на сајбер напади. Исто така, постојат загрижености за тоа колку податоци треба да се складираат и кој треба да има пристап до нив.[23]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ „Right to Privacy“. faculty.uml.edu. Посетено на 31 March 2018.
  2. ↑ „Read about "Right to privacy" on Constitute“. constituteproject.org. Посетено на 18 April 2024.
  3. ↑ „International Covenant on Civil and Political Rights (16 December 1966)“. UNGA Res 2200A (XXI). Посетено на 12 November 2023.
  4. ↑ Yilma, Kinfe (5 January 2023). Privacy and the Role of International Law in the Digital Age. New York, United States: Oxford University Press. ISBN 9780192887290.
  5. ↑ James Griffin (1 November 2007). „The Human Right to Privacy“ (PDF). San Diego Law Review. стр. 3. Посетено на 29 September 2020.
  6. ↑ Warren, Samuel; Brandeis, Louis D. (1890). „The Right to Privacy“. Harvard Law Review. 4 (5): 193–220. doi:10.2307/1321160. JSTOR 1321160. Архивирано од изворникот на 23 October 2008. Посетено на 3 May 2022.
  7. ↑ Sharp, Tim (12 June 2013). „Right to Privacy: Constitutional Rights & Privacy Laws“. livescience.com (англиски). Посетено на 7 November 2020.
  8. ↑ Westin, A. (1968). Privacy and Freedom (Fifth ed.). New York.: Atheneum.
  9. ↑ Flaherty, D. (1989). Protecting privacy in surveillance societies: The federal republic of Germany, Sweden, France, Canada, and the United States. Chapel Hill, U.S.: The University of North Carolina Press.
  10. ↑ Allen, A. & Rotenberg, M. (2016). Privacy Law and Society. West Academic. Предлошка:ISBN?
  11. ↑ , Posner, R. A. (1981). "The economics of privacy". The American Economic Review, 71(2), 405–409.
  12. ↑ Lessig, L. (2006). Code: Version 2.0. New York, U.S.: Basic Books.
  13. ↑ „Privacy Rights: Moral and Legal Foundations By Adam D. Moore“. www.psupress.org. Посетено на 2023-11-22.
  14. ↑ Johnson, Deborah (2009). Beauchamp; Bowie; Arnold (уред.). Ethical theory and business (8th. изд.). Upper Saddle River, NJ: Pearson/Prentice Hall. стр. 428–442. ISBN 978-0136126027.
  15. ↑ Regan, P. M. (1995). Legislating Privacy: Technology, social values, and public policy. Chapel Hill: The University of North Carolina Press. Предлошка:ISBN? [се бара страница]
  16. ↑ Shade, L. R. (2008). "Reconsidering the right to privacy in Canada". Bulletin of Science, Technology & Society, 28(1), 80–91.
  17. ↑ „Publication of Private Facts“. Digital Media Law Project. Посетено на 28 November 2019.
  18. ↑ „Strutner v. Dispatch Printing Co., 442 N.E.2d 129 (Ohio Ct. App. 1982)“. Court Listener. Посетено на 27 November 2019.
  19. ↑ Cofone, Ignacio (2023). The Privacy Fallacy: Harm and Power in the Information Economy. New York: Cambridge University Press. ISBN 9781108995443.
  20. ↑ Fishman, Ross. „Bad Precedent: Lawyer Censured for Buying Google Keywords for Other Lawyers and Law Firms“. The National Law Review. Посетено на 5 March 2014.
  21. ↑ "Robert L. Habush and Daniel A. Rottier, Plaintiffs-Appellants, v. William M. Cannon, Patrick O. Dunphy and Cannon & Dunphy, S.C., Defendants-Respondents Архивирано на 14 мај 2013 г." (PDF). Case No.: 2011AP1769. Court of Appeals of Wisconsin Published Opinion. Opinion filed: 21 February 2013. Retrieved 5 March 2014.
  22. ↑ Zurbriggen, Eileen L.; Hagai, Ella Ben; Leon, Gabrielle (2016). „Negotiating privacy and intimacy on social media: Review and recommendations“. Translational Issues in Psychological Science (англиски). 2 (3): 248–260. doi:10.1037/tps0000078.
  23. ↑ Meingast, Marci; Roosta, Tanya; Sastry, Shankar (August 2006). „Security and Privacy Issues with Health Care Information Technology“. 2006 International Conference of the IEEE Engineering in Medicine and Biology Society. 2006. New York, NY: IEEE. стр. 5453–5458. doi:10.1109/IEMBS.2006.260060. ISBN 978-1-4244-0032-4. PMID 17946702. S2CID 1784412.

Извори

[уреди | уреди извор]

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]

. 2005. Volume 9.

Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Право_на_приватност&oldid=5577582“