Here naverokê

Antarktîka

Girêdanan biguhêre
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Antarktîka
90°00′00″Bş 0°00′00″Rh / 90°Bş 0.000000°Rh / -90; 0.000000
Li beşa îdarî
  • Antarctic Treaty area Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Kaşîf/Îcadker
  • Fabian Gottlieb von Bellingshausen
  • Mikhail Lazarev
  • First Russian Antarctic expedition
  • Edward Bransfield
  • Nathaniel Palmer Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Dema keşf/îcadê
  • 28 kanûna paşîn 1820 Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Pêk tê ji
  • West Antarctica
  • East Antarctica Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Rûerd
  • 13.720.000 km² Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Nifûs5000 Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Saet
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêreBelge

Antarktîka[1][2] (bi latînî: Antarctica) yek ji parzemînên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê Okyanûsa Başûr (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku Cemsera Başûr a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji Ewropayê mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye.

Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya cîhanê bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê Erdê ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye.

Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine Cemsera Başûr a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê.

Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna tebeqeya ozonê bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna asta deryayê di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera Okyanûsa Başûr jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya Nîvkada Başûr û hilberîna Okyanûsa Başûr.

Etîmolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê

Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn antartique an antarctique ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî antarcticus ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.[3] Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 b.z. de di Meteorolojiyê de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a p.z. de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin pole antartike (nûjen pôle antarctique)[4] ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.[3]

Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê Ewropa, Asya û Afrîkaya Bakur pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê Terra Australis navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.[5] Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.[6]

Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo Awistralyayê were bikar anîn.[7][8] Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê Ultima û Antipodea pêşniyar kirine.[9] Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.[10]

Erdnîgarî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.

Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê Okyanûsa Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera Awistralyayê mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.[11][12]

Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.[13] Gola Vostokê ku di bin stasyona Vostok a Rûsyayê de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.[14] Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.[13]

Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye

Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta Deryaya Rossê dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.[15][16] Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.[17] Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.[18] Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.[19]

Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.[20] Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.[21] Îstîsnayên herî berbiçav giravên deşta Kerguelenê ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.[22]

Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.[23] Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.[24] Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.[25] Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.[26]

Dîroka jeolojîk

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye.[27][28] Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû.[29]

Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke Glossopteris sp. yê

Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe.[30] Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn.

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye.[31] Piştê kêmbûna qeşayê di nîvê duyem ê serdema permiyana destpêkê de, erd ji aliyê glossopterids (komeke nebatan a tovkirî ya nemabûyî ya bê xizmên zindî) ve serdest bû ku nebata herî berbiçav Glossopteris bû ku dareke wekê ku di axên tijî av de şîn dibe, hatiye şîrove kirin ku depoyên komirê yên berfireh çêkirine. Nebatên din ên ku di dema Permiyeyê de li Antarktîkayê hatine dîtin Cordaitales, sphenopsids, ferns û lycophytes in.[32] Di dawiya serdema permiyeyê de avhewa li ser piraniya Gondwanayê hişktir û germtir bûye û ekosîstemên daristanên glossopteridan wekê beşek ji bûyera tunebûna permî-triyasî hilweşiyane.[33] Di serdema paleozoyîkê de ti delîl tinene ku nîşan bide ka tetrapod li Antarktîkê jiyane an na.[34]

Serdema mezozoîkê (252–66 milyon sal berê)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Perçebûna suoerparzemîna Gondwanayê; li dora 150 milyon sal berê (wêneya 1em), li dora 126 milyon sal berê (wêneya 2em) û li dora 83 milyon sal berê (wêneya 3em)

Germbûna berdewam piraniya Gondwanayê zuwa kiriye. Di serdema triyasiyê de, Antarktîka ji aliyê fernên tovkirî (pteridosperms) ve serdest bû ku beşek cinsê dicroidium bûn ku wekê daran mezin dibûn.[35] Florayên din ên serdema triyasiyê ginkgophytes, sîkadofît, konîfer û sphenopsîdan bûn. Tetrapod cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatin dîtin.[34] Sînapsîd (ku wekî "xijendeyên mîna memikan" jî têne zanîn) cureyên wek Lystrosaurus vedihewîne û di serdema triyasiya destpêkê de gelek zêdetir bûn.[36]

Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye.[37] Afrîka di serdema jurayê de li dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre di derdema kretasye ya destpêkê de (dora 125 milyon sal berê) nîvgirava Hindistanê ji hev dabeş bûye.[38] Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn.[39] Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê.[40] Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn.[41][42] Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê[43] û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên li derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn.[44][45][46]

Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Pêkhatina herika çerxa derdorî ya Antarktîkayê ji perçebûna dawî ya pira bejahî ya Antarktîkayê

Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, lîtoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn.[47][48] Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne.[49]

Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û deriyê Tazmanyayê vebûye.[50] Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO2yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî.[51] Her ku asta CO2yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye.[52] Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan.[53]

Serdema hemdem

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin.[54][55] Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr.[56] Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye.[57]

Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê.[58]

Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye.[59] Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye.[60] Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin.[61] Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne.[62][63]

Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye.[64] Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene.[65]

Avhewa

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmenek ji qeşaya şîn ku gola Fryxell a li qirax ên çiyayên Transantarktîkê nixumandiye

Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye.[66] Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve.

Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin.[67] Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin.[68][69] Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe.[70]

Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin.[71] Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk.[72]

Cudahiyên herêmî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê.[66]

Guherîna avhewayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Guherîna navînî ya girseya qeşaya Antarktîkê ku ji sala 2002an vir ve salane bi qasî 100 milyar ton e

Tevê devera xwe yê îzolekirî, Antarktîka di dehsalên dawî de ji ber belavbûna gazên serayê, germ bûye û hinek ji beşên qeşayên xwe winda kiriye.[73][74] Antarktîkaya Rojava ji sala 1950an heta sala 2000an di heyamên dehsalan de ji 0,1 °C zêdetir germ bûye û nîvgirava Antarktîkayê ya ku li ber çavan e ji nîvê sedsala 20an vir ve bi qasê 3 °C germ bûye.[75] Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî Antarktîkaya Rojava sar e û avhewaya deverê sekan (stabîl) heta salên 2000î germahî nîşan nedaye.[76] Li dora Antarktîkayê, Okyanûsa Başûr ji her okyanûseke din zêdetir germahiya okyanûsê kişandiye û li kûrahiyên bi qasê 2.000 mêtreyan germbûneke berbiçav çêbûye.[77] Li dora Antarktîka Rojava, okyanûs ji sala 1955an vir ve bi qasê 1 °C germ bûye.[78]

Germbûna Okyanûsa Başûr a li dora Antarktîkayê bûye sedema qelsbûn an jî hilweşîna refikên qeşayên ku li derveyî qeşayan digeriyan û hevsengiya wan pêk dianiyan. Her çiqas perê qeşayên Antarktîkaya Rojhilat ku berdewam dike ku li hundirê welêt qeşayê zêde bike jî gelek cemedên peravê giraniya xwe winda dikin û paşve dikişin ku ev jî dibe sedema windabûna giştî ya qeşayên li seranserê Antarktîkayê.[79] Hatiye payîn ku heta sala 2100an ku windabûna qeşaya li Antarktîkayê bi qasê 11 santî metreyan bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî zêde bike.[79] Bi germbûna zêdetir re îhtimala bêîstîqrariyê pir zêdetir dibe û dikare bilindbûna asta deryayê ya gerdûnî ya sedsala 21ê du caran zêdetir bike.[80][81]

Ava heliyayî ya nû ya ji qeşayê ava binê Antarktîkayê ya şor firk dike û şaneya jêrîn a gera serûbinkirina Okyanûsa Başûr (SOOC) qels dike.[82][83][84] Her çiqas bandorên tevahî tê payîn ku di nav çend sedsalan de çêbibin jî, li gorî hinek lêkolînan, hilweşîna tevahî ya SOOCê dikare di navbera 1.7 °C û 3 °C germbûna gerdûnî de çêbike. Ev barîna kêm ê li nîvkada başûr û barîna zêde yê li nîvkada bakur, dibe sedema kêmbûna masîgirî ya li Okyanûsa Başûr û hilweşîna potansiyel a hinek ekosîstemên deryayî vedigire.[85] Her çiqas gelek cureyên Antarktîkayê nehatibin keşifkirin jî, zêdebûna flora Antarktîkayê ya belgekirî heye û ji u bo parastina jîngeheke guncavê faunayên mezin ên wekê pengûenan zehmetî hene.[86] Helandina erdên cemed girtî dibe ku ji bo erdên bê cemed bibe sedema gazên serayê û qirêjiya cemedgirtî ya berê ku bi helandinê re derdikeve holê.[87] Germbûna Antarktîkayê û guhertinên têkildar di gera Okyanûsa Başûr de dikarin bandorê li şêwazên avhewayê yên li hinek deverên Afrîkayê jî bikin ku dikare bandor li barîna herêmî û guherîna germahiyê bike.[88][89]

Ger germahî ji asta sala 2020an 2 °C kêmtir nebe, ihtimal heye ku qata qeşayê ya Antarktîkaya Rojava bi tevahî bihele.[90][91][92] Hatiye payîn ku windabûna vê qata qeşayê heye bi tevahî ji holê rabe ev pêvajo bi qasê 500 û 13.000 sal berxwe bide.[93][94] Ger qeşaya bilind hilweşe dibe ku asta deryayê bi qasê 3,3 mêtre bilind bibe û bi helandina qeşayên li ser çiyayan qeşayên bilind jî dibe ku asta deryayê bi qasê 4,3 metreyan bilind bike.[95] Qata qeşaya Antarktîkaya Rojhilat ku li gorî deverên qeşayî yên din gelek aram e tenê dikare bi qasê 0,5 mête heta 0,9 mêtreyê asta deryayê bilind bike ku ev jî beşek piçûk ê ji bilind bûna 53,3 mêtreyan e ku di tevahiya helandina qata qeşayê de pêk tê.[96] Ji ber ku germahiya gerdûnî li dora 3°C zêde bûye, deverên xeternak ên wekê Hewza Wilkes û Hewza Aurora dibe ku di nav 2.000 salan de bimînin di bin avê de[97][98] û dibe ku li van deveran bilindbûna asta deryayê bigihîje 6,4 metreyan.[99]

Tenikbûna tebeqeya ozonê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Wêneya qula herî mezin a di tebeqeya ozonê de ku di meha îlona sala 2006an de hatiye tomarkirin

Zanyaran ji salên 1970an vir ve li ser qata ozona di atmosfera li jor ê Antarktîkayê lêkolîn dikin. Di sala 1985an de zanyarên brîtanî li ser daneyên ku wan li stasyona lêkolîn a Halley ya li ser çemê cemeda Brunt berhev kiribûn dixebitin, wan qadeke mezin a bi rêjeya ozonê ya nizm li ser Antarktîkayê keşiv kirine.[100][101] 'Qula tebeqeya ozonê' hema hema tevahiya parzemînê vedigire û di meha îlona sala 2006an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin ku bûyera herî dirêj a mayînde ye,[102] di sala 2020an de pêk hatiye.[103] Ev tenikbûna tebeqeya ozonê ji ber belavbûna klorofluorokarbon û halonên di atmosferê de çêdibe ku ev made tebeqeya ozonê bi gazên din perçe dikin.[104]

Şert û mercên pir sar ên Antarktîkayê bûne sedem ku ewrên stratosferîk ên cemserî çêbibin. Ewr wekê katalîzator ji bo reaksiyonên kîmyewî tevdigerin ku di dawiyê de dibin sedema hilweşîna ozonê.[105] Protokola Montreal a sala 1987an belavbûna madeyên ku ozonê kêm dikin sinordar kiriye. Tê pêşbînîkirin ku qula ozon an li jor ê Antarktîkayê hêdî hêdî winda bibe ku heta salên 2060î tê payîn ku asta ozonê vegere nirxên ku herî dawî ya ku di salên 1980î de hatine tomarkirin.[106]

Di heman demê de tenikbûna ozonê dikare di stratosferê de bibe sedema sarbûna bi qasê 6 °C ê. Sarbûn girseya cemserî xurt dike û bi vî awayî rê li ber derketina hewaya sar a nêzîkê Cemsera Başûr digire ku ev jî di encamê de girseya parzemînî ya tebeqeya qeşaya Antarktîkaya Rojhilat sar dike. Herêmên li derdora Antarktîkayê, bi taybetî nîvgirava Antarktîkayê rastî germahiyên bilindtir tên ku ev yek jî helîna qeşayê bileztir dike. Ev model destnîşan dikin ku tenikbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya zêde dibe ku dibe sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî pêvajoyeke ji destpêka çavdêriya di dawiya salên 1970î ve heta sala 2014an berdewam kiriye.[107] Ev model destnîşan dikin ku kêmbûna ozonê û bandora vorteksa cemserî ya ku zêde dibe, dibe ku ji ber sedema zêdebûna dirêjahiya qeşaya deryayê jî be ku ji dema destpêkirina çavdêriyên di dawiya salên 1970î heta sala 2014an berdewam kiriye. Ji wî demê ve rûbera qeşaya deryaya Antarktîkayê bi awayekê bilez kêm bûye.[108][109]

Biyocûre

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Tê dîtin piraniya cureyên li Antarktîkayê cisnê cureyên ku bi milyonan salan berê li wir jiyane ne ne. Ji ber vê yekê hatiye payîn ku ev cûre ji gelek çerxên qeşayê sax mane ku cure di demên avhewaya pir sar de li deverên germtir ên îzolekirî yên wekê deverên bi germahiya jeotermal an jî deverên ku di seranserê avhewaya sar de bê qeşa mane, sax mane.[110]

Fauna

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmenek ji pengûenên împerator û cûcik ên wan

Kermêşa bêfirîn Belgica antarctica, ajala herî mezin e ku bi tevahî ajaleke bejayî ya li Antarktîkayê ye ku digihîje mezinahiya 6 mîlîmetreyê.[111]

Krîla Antarktîkayê ku di komên mezin de kom dibe, cureya bingehîn a ekosîstema Okyanûsa Başûr e û organîzmayeke xwarina girîng ê ajalên wekê balîna, fok, fokên pilingî, fokên bi mû, masiyên qeşayê û gelek cureyên çûkên wekê pengûen û albatrosê ye.[112] Hinek cureyên ajalên deryayî hene û rasterast an nerasterast bi fîtoplanktonê ve girêdayî ne. Jiyana deryayî ya Antarktîkayê pengûen, balînayên şîn, orka, masiyên mezin û fokên bi mû vedihewîne.[113] Foka Antarktîkayê di sedsalên 18 û 19an de ji ber çermê wan ji aliyê nêçîrvanên fokên ku ji Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî hatine bi awayekê zêde hatine girtin.[114] Fokên pilingî di ekosîstema Antarktîkayê de nêçîrvanên herî baş in û ji bo lêgerîna xwarinê li seranserê Okyanûsa Başûr digerin.[115]

Nêzîkê 40 cureyên çûkan hene ku li Antarktîkayê an jî nêzî Antarktîkayê dîjîn ku di nav wan de cureyên petrelan, penguenan, kormoran û kevok hene. Çend cureyên çûkan ên din serdana okyanûsa li dora Antarktîkê dikin ku di nav wan de hinek ji wan ku bi gelemperî li Arktîkê dijîn hene.[116] Pengûena împerator tekane pengûen e ku di zivistanê de li Antarktîkayê cucikê xwe dertînin; ew û pengûena Adelie ji hemî pengûen ên din dûrtir li başûr cûcik ên xwe dertînin.[117]

Dîmena teyrekî Antarktîkayê (Sterna vittata) li ser keştîyeke binavbûyî li Girava Enterprise sekiniye

Di sala 2010an de hêjmara populasyona jiyana deryayî ya ku ji aliyê nêzîkê 500 lêkolîneran ve di dema sala cemserî vavneteweyî de hatiye kirin, hate weşandin. Hatiye diyarkirin ku di lêkolînê de zêdetirî 235 organîzmayên deryayî li her du herêmên cemserî yên cuda dijîn û bi vê awayê di navbera devereke bi qasê 12.000 kîlometre ye, dijîn. Ajalan mezin ên wekê hinek balîna û çûk salane vê rêwîtiyê dikin. Formên jiyanê ya biçûktir ên wekê xiyar û şemalokên azad ên avjen, di herdu okyanûsên cemser de jî têne dîtin. Faktorên ku dikarin di belavbûna wan de bibin alîkar, cûdahiyên germahiyê di navbera okyanûsa kûr ê li cemseran û ekvatorê de ne ku ji 5 °C ê zêdetir nebin û pergalên sereke yên herikînê an kemerên veguhastinên deryayî yên ku dikarin hêk û larvayan veguhezînin in.[118]

Di meha çileya sala 2025an de dabeş bûna çiyayê mezin ên cemedê A-84 (ku bi mezinahiya xwe dişibihe bajarê Şîkagoyê) ji Shela Cemeda George VI derfetek kêm peyda kiriye ku bikaranîna keştiyên binavî yên robotîk, qata deryaya di bin refikên cemed ên li ser avê de were keşifkirin. Lêkolîneran di kûrahiyên heta 1300 metreyan de ekosîstemên bi awayekê neçaverêkirî mercanên mezin, singer ên kevnar, masiyên cemedê, pîrî yên mezin ên deryayî û heta heştpê hatine dîtin, kifş kirine. Dibe ku ev ekosîstem cureyên nû yên ku bi sedsalan veşartî mane û ji aliyê herikînên okyanûs ên ku xurekê hildigirin ve hatine xwedîkirin, vedihewînin.[119][120]

Flora

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di seranserê dîroka xwe de Antarktîka gelek jiyana cûreyên nebatan dîtiye. Di serdema kretasye de li parzemîn ekosîstemek fern-conifer ê serdest hebû ku di dawiya heman serdemê de veguheriye daristaneke barana nerm. Di dema neojena sartir de (17–2,5 milyon sal berê) ekosîstemeke tundrayê cihê daristanên baranê girtiye. Avhewaya Antarktîkaya îro rê nadeye ku nebatên li parzemînê zêde belav bibin.[121] Hewaya sar ê zêde, bêwespiya axê û kêmbûna şilebûna hewayê û tîrêjên rojê mezinbûna nebatan asteng dike ku bûye sedema cûrbecûrbûna cureyan a kêm bibin û belavbûna wan kêm bibin. Floraya parzemînê bi piranî ji brîofîtan pêk dihatin ku di nav de 25 cureyên nebatên kezeba sor û 100 cureyên nebatên kevzê hebûn. Sê cureyên riwekên kulîlkdar hene ku hemî li Nîvgirava Antarktîkayê têne dîtin. Di nav van riwekan de Deschampsia antarctica (giyayê porî yê Antarktîkayê), Colobanthus quitensis ( înciyê yê Antarktîkayê) û Poa annua cureyeke ji derveyî parzemînê hatiye (giyayê şîn ê salane) hene.[122]

Organîzmayên din

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ji 700 cureyên algeyê ku li Antarktîkayê hene, nêzîkê nîvê wan fîtoplanktonên deryayî ne. Algeyê berfê yên pirreng bi taybetî di havînê de li herêmên peravê pir in.[123] Ji ber ku av cemed digire hemî xwê ya avê (ava şor) ji avê diavêje derve û ji ber ku ev ava şor di nav depoyên ava şor de kom dibe, mîkroorganîzmayên razayî jî vedihewîne. Her wiha heta cemeda deryayê jî dikare komên ekolojîk ên bêhempa vehewîne. Dema ku qeşa dest bi helandinê dike, depoyên ava şor fireh dibin û dikarin bi hev re kanalên ava şor çêbikin û kevza di hindurê depoyan de dikarin ji nû ve şiyar bibin û heta cemidîna din ji nû ve geş bibin.[124][125]

Di heman demê de di ava deryayê de bakterî heta 800 mêtre di bin qeşayê de hatine dîtin.[126] Hatiye texmînkirin ku di nav ava di bin erdê Gola Vostokê de komeke bakteriyên xwemalî heye.[127] Hatiye texmînkirin ku hebûna jiyanê li wir argumana ihtimala jiyanê li ser heyva Jupiterê Europa zêde dike û dibe ku di bin qalikê xwe yê qeşayê de av hebe. Di avên pir alkalîn ên Gola Unterseeyê de komek ji bakteriyên ekstremofîl hatiye dîtin.[128] Belavbûna zîndewerên pir berxwedêr ên ku li deverên wiha yê nemêvanperwer dijîn dikare argumana ji bo jiyana ji derveyî erdê di jîngehên sar û dewlemend bi metanê de hê jî zêdetir bike.[129]

Parastina jîngehê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmenek ji bermahiyên li ser perava li stasyona Bellingshausen a li Girava King George ku di sala 1992an de hatiye kişandin

Yekem peymana navneteweyî ji bo parastina biyolojîk a cihêrengiya Antarktîkayê di sala 1964an de hatiye pejirandin.[130] Masîgirtina zêde ya populasyona krîl (ajalek e ku di ekosîstema Antarktîkayê de roleke mezin dilîze) bûye sedem ku rayedar rêziknameyên li ser masîgiriyê derxînin. Peymana parastina çavkaniyên zindî yên deryayî yên Antarktîkayê, peymaneke navneteweyî ye ku di sala 1980an de ket meriyetê ku masîgiriyê bi rêk û pêk dike û bi yekê xaye dike ku têkiliyên ekolojîk biparêze.[131] Tevê van rêziknameyan jî, masîgirtina neqanûnî, bi taybetî ya masiyê diranan ê Patagonian ê pir biqîmet ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê levreşa Şîlî tê firotin wekê pirsgirêke dimîne.[132]

Bi awayekê analojîk bi peymana masîgiriya sala 1980an ku peymaneke berdewamî ye, welatên bi pêşengiya Zelanda Nû û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê peymaneke li ser madenê danûstandin kirine. Ev peymana li ser rêkxistina çalakiyên çavkaniyên madenî yên Antarktîkayê di sala 1988an de hatiye pejirandin. Piştî kampanyayeke bi hêz ku ji aliyê rêxistinên jîngehê ve, pêşî Awistralyayê û piştre jî li Fransayê hatiye lidarxistin, biryar hatiye dayîn ku peymanê pesend nekin.[133] Li cihê vê peymanê welatan bi protokola parastina jîngeha Antarktîkayê, peymana Antarktîkayê (protokola Madrîdê) pejirandine ku ev peymana ji bo parastina jîngeha Antarktîkayê di sala 1998an de ketiye meriyetê. Protokola Madrîdê hemî kolandinên kanên madenê qedexe kiriye û parzemînê wekê "rezerveke xwezayî ya ji bo aştî û zanistê hatiye veqetandiye" destnîşan kiriye.[134]

Koma aktîvîstên jîngehê Greenpeace ji sala 1987an heta sala 1992an li Girava Rossê bingehek ava kiriye ku wekê beşek ji hewldana xwe ya ku parzemînê wekê wekê parkeke cîhanî radigihîne, diyar kiriye.[135] Penageha balîneyên Okyanûsa Başûr di sala 1994an de ji aliyê komîsyona balîneyên navneteweyî ve hatiye damezrandin. Ev penageh ji devereke bi qasê 50 milyon km² (19 milyon mîlên çargoşe) pêk hatiye ku tevahiya parzemîna Antarktîkayê dorpêç dike. Her çiqas Japon ji bo armancên lêkolînê derbasê vê qadê bibe jî û nêçîra balîneyên bazirganî li herêmê qedexe be jî, nêçîra balîneyên bazirganî ji aliyê Japonê ve berdewam kiriye.[136]

Tevê van parastinan, biyolojiya li Antarktîkayê hê jî ji ber çalakiyên mirovan di bin metirsiyê de ye. Herêmên bi taybetî parastî kêmtir ji %2ê herêmê digirin û ji bo heywanên ku populer in ji heywanên ku kêm têne dîtin parastineke baştir hatiye peydakirin.[137] Di heman demê de herêmên parastî yên bejayî ji herêmên parastî yên deryayî zêdetir in.[138] Ekosîstem ji ber gefên herêmî û gerdûnî bi bandor bûne ku bi taybetî di nav gefan de qirêjî, dagirkirina cureyên ne-xwemalî û bandorên cûrbecûr ên guherîna avhewayê hene.[139]

Dîroka keşif kirinê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Keştiyên keştîvan James Cook, HMS Resolution û Adventure, di 17ê çileya sala 1773an de, di kanûna sala 1773an de û dîsa di çileya sala 1774an de derbasê nav çembera Antarktîkayê bûye.[140] Cook berî ku di çileya sala 1773an de li ber belavbûna qeşayan vekişe, bi qasê 120 km nêzîkê perava Antarktîkayê bûye.[141] Di sala 1775an de, wî hebûna parzemîneke cemserî wekê "îhtîmaleke" dîtiye û di quncikeke din a rojnameya xwe de wiha nivîsandiye: "[Ez] bi tundî bawer dikim û ji ihtîmaleke mezin e ku me beşek ji vê parzemînê dîtibe".[142]

Sedsala 19an

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Yekem baregeha li Antarktîkayê ya ekspedîsyona Southern Cross a Carstens Borchgrevinkê (1899)

Dibe ku di destpêka sedsala 19an de masîgirên fokê di nav masîgirên pêşîn de bûn ku nêzîkê bejahiya Antarktîkê bûne. Kevntirîn bermayiyên mirovan ku li herêma Antarktîkayê hatine dîtin, serê qoqê jineke ciwan bû ku li perava Yamana ya li Giravên Shetland Başûr hatibû dîtin û dibe ku ev jin di sala 1985an de hatiye dîtin.[143]

Di demek dirêj de hatiye bawerkirin ku yekem kesê ku Antarktîka an jî qada qeşaya Antarktîkayê dîtiye, deryavanê brîtanî Edward Bransfield bû ku kaptanekî hêzên deryayî yên qraliyetê bû ku di 30ê çileya sala 1820an de serê nîvgirava Antarktîkayê keşif kiriye. Lêbelê kaptanekî hêza deryayî ya Împeratoriya Rûsyayê, Fabian Gottlieb von Bellingshausen, di 27ê çileyê de girseyeke mezin ên qeşaya Antarktîkê ku li ser avê disekinî dîtiye.[144] Keştiya nêçîrvanî ya fokan a amerîkî Nathaniel Palmer ku keştiya wî ya nêçîrvaniya fokan di wê demê de li herêmê bû, dibe ku yekem kes e ku nîvgirava Antarktîkayê dîtiye.[145]

Yekem ekspedîsyona Antarktîkayê ya Rûsyayê, bi serokatiya Bellingshausen û Mikhail Lazarev li ser keştiya 985 tonî ya Vostokê û keştiya piştgiriyê ya 530 tonî ya Mîrniyê, gihîştiye xalek di nav 32 km yê ji Queen Maud Land û di 27ê çileya sala 1820an de li cihê 69°21′28″S 2°14′50″W girseyeke qeşayê dîtine.[146] Ev dîtin sê roj berê ku Bransfield axa nîvgirava Trînîtî ya Antarktîkayê ku perçeyeke bejahiyê ye bibîne û 10 meh berê ku Palmer di meha mijdara sala 1820an de vê deverê bibîne, pêk hatiye. Her çiqas hinek dîroknas vê îdiayê nepejirandibin jî, ji ber ku ti delîl tuneye ku Davis derketiye parzemîna Antarktîkayê, ne li giravek li deryayê, yekem çûyîna piştrastkirî yê li Antarktîkayê ji aliyê John Davis ku keştîvanê fokan a amerîkî yê bi eslê xwe îngilîzî bû pêk hatiye ku hatiye diyarkirin ev derketina parzemînê di 7ê sibata sala 1821ê de li pozikê Hughes Bay a Antarktîkayê pêk hatiye.[147][148]

Di 22ê çileya sala 1840an de, du roj piştî keşfkirina perava rojavayê Giravên Balleny, hinek endamên koma sefera salên 1837–1840an a keşifgerê fransî Jules Dumont d'Urville derketine Giravên Dumoulin a li beravên Adélie Land û li wir wan hinek nimûneyên mîneral, alg û ajalan hildane, ala Fransayê bilind kirin û serweriya Fransayê li ser axê îdia kirine.[149] Kaptanê amerîkî Charles Wilkes di salên 1838-1839an de seferek pêk aniye û yekem kes bû ku îdia kiriye ku wî ev parzemîn keşf kiriye.[150] Efserê deryayî yê brîtanî James Clark Ross ferqne nekiriye ku tiştê ku wî wekê "perçeyên cihêreng ên erdê yên ku vê dawiyê ji aliyê deryavanên amerîkî, fransî û îngilîz ve li ber çembera Antarktîkayê hatine keşifkirin" bi nav kiriye, bi hev ve girêdayî bûn ku van deveran bi hevre parzemîneke kiriye.[151][152][153] Keştiya kaşvê ya amerîkî Mercator Cooper di 26ê rêbendana sala 1853an de gihiştiye rojhilatê Antarktîkayê.[154]

Dema ku keştiya nêçîrvaniya balînayan a norwêcî-swêdî ya Antarktîk di sala 1895an de gihîştiye pozikê Adareyê, yekem derketina piştrastkirî yê li ser girseya parzemîna Antarktîkayê pêk hatiye.[155]

Sedsala 20an

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Discovery Hut (1902) li nîvgirava Hut Point a girava Rossê li Antarktîkayê ku yek ji wan cihên herî kevn ên li Antarktîkayê ye ku gelek caran bi awayên demkî hatiye bikaranîn

Di dema sefera Nimrod de ku ji aliyê keşifgerê brîtanî Ernest Shackleton ve di sala 1907an de hate birêvebirin, komên bi serokatiya Edgeworth David bûne yekem kesên ku hevrazê çiyayê Erebusê bûne û gihîştine manyetîk a başûr.[156] Di navbera kanûna sala 1908an û sibata 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji Shelfa Cemedê ya Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîkê derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kesên ku derketine ser platoya cemsera başûr. Di 14ê kanûna sala 1911an de, bi karanîna rêyeke ji kendava balînayan û ber bi çemê Axel Heiberg ve, seferek bi serokatiya keşifgerê norwêcî Roald Amundsen ji keştiya Fram bûye yekem kesên ku gihîştin cemserî başûr a erdnîgarî.[157] Piştê mehekê, sefera Terra Nova ya ku bi felaketek bi dawî bûye, gihîştiye cemserê.[158]

Lêkolînerê amerîkî Richard E. Byrd di salên 1920, 1930 û 1940an de çar seferên ber bi Antarktîkayê ve pêk aniye. Di navbera kanûna sala 1908 û sibata sala 1909an de, Shackleton û sê endamên sefera wî bûne yekem mirovên ku ji girê cemeda Ross derbas bûne, yekem kes bûn ku ji çiyayên Transantarktîk derbas bûne (bi rêya çemê Beardmore) û yekem kes bûn ku gihiştine deşta cemsera başûr.[159] Di sala 1937an de, Ingrid Christensen bûye yekem jina ku gav avêt ser parzemîna Antarktîkayê.[160] Caroline Mikkelsen di destpêka sala 1935an de derketibû giravekî Antarktîkayê.[161]

Di 31ê cotmeha sala 1956an de, komeke hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi serokatiya kontramîral George J. Dufek balafirek li wir daniye.[162] Di sala 1969an de şeş jin ji bo pêşangeheke reklamê ber bi cemsera başûr ve hatine şandin.[163] Di havîna salên 1996-1997an de, keşifkarê norwêcî Børge Ousland bûye yekem kes ku bi tenê bi serê xwe, di hinek beşên rêwîtiya xwe de bi alîkariya bafirokê, (ji peraveke heya peraveke din) li seranserê Antarktîkayê rêwîtî kiriye.[164] Di heman demê de Ousland xwediyê rekora rêwîtiya bê piştgir a herî bilez a ber bi cemsera başûr e ku bi qasê 34 rojan berxwe daye.[165]

Demografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Yekem nifûsa nîv-daîmî yên herêmên nêzîkî Antarktîkê (herêmên li başûrê Konverjena Antarktîkê ne) nêçîrvanên fok ên brîtanî û amerîkî bûn ku ji sala 1786an û pê ve salek an jî ji salekê zêdetir li Başûrê Georgiayê derbas kirine. Di serdema nêçîra balînayan de, ku heta sala 1966an berdewam kiriye, di mehên havînan de nifûsa giravê gihiştiye 1000 kesê (ji 2000 di hinek salan de) û di mehên zivistanan de ev hêjmar heta 200 kesan daketiye.[166] Piraniya nêçîrvanên balînayan norwêcî bûn û rêjeyeke zêde ji Brîtanyayê bûn. Yekem zaroka ku li herêma cemsera başûr ji dayik bûye keçek norwêcî Solveig Gunbjørg Jacobsen bû ku di 8ê cotmeha sala 1913an de li Grytvikenê ji dayik bûye.[167] Emilio Marcos Palma jî yekem kes bû ku di 7ê çileya sala 1978an de li Baregeha Esperanza ya Artêşa Arjantînê ji dayik bûye.[168]

Her çend 2 baregehên wekê baregeha Esperanza û baregeha Villa Las Estrellasê ku hemî sivîl in, kesên ku li Antarktîkayê dijîn bi piranî ji karmendên stasyonên lêkolînên li Antarktîkayê pêk hatiye ku tevê kêmbûna nifûsa di mehên zivistanê de bi berdewamî hatiye parastin.[169] Hejmara kesên ku li parzemînê û giravên wê yên nêzîk, lêkolînên zanistî û xebatên din dikin û piştgirî ya xabatan dikin di navbera 1200 kesan di zivistanê de heta 4800 kesan di havînê de diguhere û ji 2 baregehên sivîl (heta sala 2017an) ev hejmar di zivistanê de heta 266 kesan di havînê de zêde dibe. Li hinek ji stasyonên lêkolînê tevahiya salê karmend hene û personelên zivistanê bi gelemperî ji welatên xwe ji bo erkekî salekê hatine parzemînê. Baweriya xiristiyanî dinê herî berbelavê li Antarktîkayê ye ku 8 dêrên ji mezhebên cûda yên xiristiyaniyê li parzemînê hene. Di heman demê de ji ber zehmetiyên veguhestina berpirsên dînî ya parzemînê, piraniya ayînên dêran bi rêya înternetê têne pêk anîn.[170][171] Îngilîziya Antarktîkayê, cureyekî cuda yê zimanê îngilîzî hatiye dîtin ku ji aliyê mirovên li Antarktîka û giravên jêr-antarktîkê ve tê axavtin.[172]

Polîtîka

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nûnerê DYAyê Herman Phleger di kanûna oêşîn a sala 1959an de peymana Antarktîkayê şanenav dike.

Rewşa Antarktîkayê bi rêya peymana Antarktîkaya sala 1959an û peymanên din ên têkildar tê birêvebirin ku ev hemî bi hev re wekê "pergala peymana Antarktîkayê" hatine binavkirin. Di çarçoveya vê pergala peymanê de, Antarktîka wekê hemî ax û tebeqeyên qeşayên li başûrê xêza 60 pileya başûr (60° b) hatiye pênasekirin.[173] Peyman ji aliyê 12 welatan ve hatiye şanenav kirin ku di nav van welatan de Yekîtiya Sovyetê, Keyaniya Yekbûyî, Arjentîn, Şîlî, Awistralya û Dewletên Yekbûyî hebûn. Di heman demê de ji sala 1959an û vir ve 42 welatên din jî tevlî peymanê bûne.[174]

Welat dikarin beşdarî pêvajoya biryardanê bibin eger bikaribin nîşan bidin ku ew li ser Antarktîkayê lêkolînên girîng dikin ku heta sala 2022an 29 welat xwediyê vê 'statûya şêwirmendiyê' ne.[175] Biryar li cihê dengdanê, li ser bingeha lihevkirinê têne dayîn. Her wiha vê peymanê Antarktîka wekê herêmeke parastî ya zanistî diyar kiriye û azadiya lêkolînên zanistî û parastina jîngehê misoger kiriye.[176] Di heman demê de gelek welatên ku li Antarktîkayê stasyonên wan ên lêkolînê hene, destûrê didin welatiyên xwe yên ku li parzemînê bi cih bûne ku di hilbijartinên li welatê xwe de deng bidin.[177][178]

Daxwazên axên herêmî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya parêzgariya spanî ya Terra Australis (1539–1555) ku yekem îdiaya serweriyê li ser axên nêzîkê cemsera başûr bû

Di sala 1539an de, qiralê Spanyayê Charlesê pêncem, Parêzgariya Terra Australisê ava kiriye ku ev parêzgarî axên li başûrê tengava Magellanê û bi vê awayê Antarktîkaya hîpotetîk wê demê di nav xwe de digirt û wî Pedro Sancho de la Hoz wekê parêzgerê vê parêzgehê ragihandiye. Di heman demê de Spanyayê mafê xwedîtiyê li ser hemî axên li başûrê tengava Magellanê heta cemsera başûr ragihandiye ku sinorên rojhilat û rojavayê van daxwazên xwedîtiyê bi rêzê ve di peymanên Tordesillas û di peymana Zaragozayê de hatibûn diyarkirin. Her wiha di sala 1555an de jî ev herêm tevlê Şîliyê hatiye kirin.[179]

Di roja îro de heft welatên cuda serweriya li ser herêmên Antarktîkayê îdîa dikin. Her çend çend ji van welatan îdîayên hevdu bi hev re nas kiribin jî, derbasdariya îdîayan bi awayekî gerdûnî nehetiye naskirin.[180] Daxwazên nû yên li ser Antarktîkayê ji sala 1959an vir ve hatine rawestandin; herçend Norwêcê di sala 2015an de bi awayekê fermî "axa Queen Maud" (Queen Maud Land) wekê herêmeke ku navçeya bêxwedî ya di navbera wê û cemsera başûr de jî di nav xwe digire, pênase kiribû.[181]

Daxwazên Arjentîn, Brîtanya û Şîliyê li hev dikevin û bûne sedema aloziyê. Di sala 2012an de, piştî ku wezareta karên derve û Commonwealth a Brîtanyayê ji bo rêzgirtina li salvegera 60em a serweriya (Jubileya Elmasî ya) qiralîçe Elizabetha Duyem, navê "Axa Qralîçe Elizabeth" li herêmeke ku berê bênav bû kiriye, hikûmeta Arjentînê li dijî vê daxwazê nerazîbûn nîşan daye.[182] Piştê ku Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xistiye, hinek ji deverên ku îdîa dikir, radestê Awistralya û Zelandaya Nû kiriye. Daxwazên Brîtanya, Awistralya, Zelanda Nû, Fransa û Norwêcê li hev nayên û ji aliyê hev ve têne nas kirin.[183] Welatên din ên endamên peymana Antarktîkayê ti îdîayekê nas nakin û di demên berê de jî ti eleqeyekê ji bo axa Antarktîkayê nîşan nedane.

  •  Brezîl xwediyê "herêmeke berjewendî" ya diyarkirî ye ku wekê daxwazeke rastîn nayê dîtin.[184]
  •  Perû bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê parastiye.
  •  Rûsya mafê daxwaza axê ku ji serdema Yekîtiya Sovyetê ve li gorî peymana Antarktîkayê ya esil maye, wergirtiye.
  •  Afrîkaya Başûr bi awayekê fermî mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazê parastiye.
  •  DYA mafê xwe yê pêşkêşkirina daxwazekê di peymana Antarktîkayê ya esil de parastiye.

Aborî û geştiyarî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmenek ji keştiya geştyarî ya Silver Cloudê ku li Kendava Wilhelminayê sekiniye

Li Antarktîkayê çavkaniyên komir, hîdrokarbon, hesin, platîn, sifir, krom, nîkel, zêr û mîneralên din hatine dîtin lê ji ber ku rêjeya wan gelek kêm e hewceyê derxistinan nehetiye dîtin. Protokola parastina jîngehê ya peymana Antarktîkayê ku di sala 1998an de ketiye meriyetê û biryar hatiye wergirtin dê di sala 2048an de were ji nû ve were nirxandin, bikaranîna çavkaniyên Antarktîkayê, tevî madenan, bi sinordar kiriye.

Ji sala 1957an vir ve ji gelek welatên cihêrengên cîhanê geştyar serdana Antarktîkayê dikin. Geştiyarî li gorî bendên peymana Antarktîkayê û protokola jîngehê ye ku saziya xwerêvebir a pîşesaziyê komeleya navneteweyî ya operatorên geştiyariyê ya Antarktîkayê ye. Geştiyar bi keştîyên biçûk an bi mezinahiya navînî digihîjin cihên balkêş ên taybetî ku gelek ji jiyana kovî ya îkonîk lê gihîştî ne. Ji ber hejmara zêde ya penguenan li parzemînê, piraniya tûrîzma Antarktîkayê li ser gerên temaşekirina çûkan e. McDonald Beach ji bo geştiyarên ku nifûsa penguenên Adélie li wir temaşe dikin, wekê herêmek pir qerebalix tê zanîn. Geştên geştyarî yên bejayî ji Awistralya û Zelanda Nû heta karesata Çiyayê Erebus di sala 1979an de pêk hatine, dema ku balafireke Air New Zealand li çiyayê Erebusê ketiye û hemî (257 kes) kesên di balafirê de mirine berdewam kiriye. Qantas di nîvê sala 1990ab de ji Awistralyayê geştên bazirganî yên ber bi Antarktîkayê ve ji nû ve daye destpêkirin.

Di dansala 2019-2020an de zêdetirî 74.000 geştiyaran serdana herêmê kirine ku ji wan 18.500 kes bi keştîyên geştê rêwîtî kirine lê wan tenê gera keştiyayî pêk anîne ku ji keştiyê nehatine xwarê. Hinek komên parastina xwezayê ji ber bandorên neyînî yên potansiyel ên ji ber serdana zêde yên mirovan fikarên xwe anîne ziman û daxwaza bi sinor kirina mezinahiya keştîyên geştiyariyê û kotayekeyeke geştiyariyê kirine. Bersiva sereke ya aliyên peymana Antarktîkayê pêşxistina rêbernameyan e ku sinorên qadên çûyînê û herêmên girtî an sinordarkirî li ser deverên ku pir caran hatine serdane kirin destnîşan dikin.

Lêkolînên li parzemînê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmeneke ji hewayê ya stasyona McMurdoyê ku stasyona herî mezin ê lêkolîn a li Antarktîkayê

Di sala 2017an de zêdetirî 4.400 zanyaran li Antarktîkayê lêkolîn kirine ku ev hejmar di mehên zivistanê de 1.100 kesan daketiye. Zêdetirî 70 stasyonên lêkolîn ên daîmî û demsalî li ser parzemînê hene. Stasyona herî mezin ê li parzemînê, stasyona McMurdo ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye ku dikare ji 1000 kesan zêdetir li stasyonê bicih bike.[185][186] "British Antarctic Survey" li Antarktîkayê xwediyê pênc stasyonên sereke yên lêkolînê ye ku yek ji wan bi temamî tê veguhastin. Stasyona Belçîkî ya "Princess Elisabeth" yek ji stasyonên herî nûjen e û her wiha yekem stasyon e ku karbon-neutral e.[187]

Arjentîn, Awistralya, Şîlî û Rûsya jî li Antarktîkayê xwedî hebûneke zanistî ya berfireh in. Gelek neteweyan raporên stratejiyê diweşînin ku ji bo rêberîkirina hewldanên wan ên lêkolînên li Antarktîkayê hatine amadekirin. Lêkolîna Antarktîk a Brîtanî (BAS), Bernameya Antarktîk a Awistralyayê (AAP) û Bernameya Antarktîk a Dewletên Yekbûyî (USAP) hemîyan raporên wiha weşandine ku ev rapor bi giranî balê dikişînin ser wê yekê ka guhertinên di avhewaya Antarktîkayê de çawa dikarin bandorê li welatên wan û avhewaya cîhanê bikin.[188][189][190]

Jeolog di serî de li ser tektonîka lewheyan, meteorîtan û perçebûna Gondwanayê lêkolînan dikin. Glasiyolog dîrok û dînamîkên qeşaya li ser avê, berfa demsalî, cemedan û tebeqeyên mezin ên qeşayê lêkolîn dikin. Biyolog jî, ji bilî lêkolîna li ser jiyana kovî, bala xwe didin ser wê yekê ka germahiyên nizm û hebûna mirovan çawa bandorê li stratejiyên adaptasyonê û mayîna zindiyan dikin.[191] Zanyarên biyomedîkal di derbarê belavbûna vîrusan û berteka laşê, li hember germahiyên demsalî yên zêde de keşf kirine.[192]

Meteorîteke (meteor) Antarktîkayê, Allan Hills 84001 ku niha li muzexaneya dîroka xwezayî ya Smithsonianê ye

Dîtina fezayê ji ser Dinyayê ve, bi atmosfereke tenik ê li bilindahiyên zêde û kêmbûna dûkel ava di atmosferê de ku ji ber germahiyên cemidî çêdibe, baştir dibe.[193] Astrofizîknasên li stasyona başûrê ya Amundsen-Scottê, li ser tîrêjên paşxanê yên mîkropêl ên kozmîk û neutrînoyên ji fezayê lêkolînan dikin.[194] Mezintirîn detektora neutrînoya cîhanê, çavdêrxaneya Neutrînoyê ya IceCube a li stasyona Amundsen-Scottê ye. Ew ji nêzîkî 5.500 modulên optîkî yên dîjîtal pêk tên ku hinek ji wan digihîjin kûrahiya 2.450 mêtreyê ku di nav 1 km³ qeşayê de têne girtin.[195] Zanyaran her wiha leza rêjeyên radyasyona li peravên Antarktîkayê li gorî navînîya cîhanî bilindtir dîtine ku ev yek bi wê yekê ve girêdayî ye ku tîrêjên kozmîk li gorî eniya rojbendî di atmosfera ziravtir re derbas dibin.[196]

Antarktîka ji bo lêkolîna meteorîtan hawîrdoreke bêhempa pêşkêş dike ku çola polar a hişk wan baş diparêze û meteorîtên ku temenê wan ji milyonek salî zêdetir e, hatine dîtin. Ji ber ku meteorîtên kevirî yên tarî li nava dîmena qeşe û berfê xwe didin der û herikîna qeşeyê wan li deverên diyarkirî kom dike, dîtina wan bi kêmî hêsan e.[197] Meteorîta Adelie Land ku di sala 1912an de hatiye dîtin, yekem meteorît bû ku hatibû dîtin.[198] Meteorît derbarê pêkhateya pergala rojê û pêşveçûna wê ya destpêkê de nîşanan vedihewînin. Piraniya meteorîtan ji asteroîdan tên lê çend meteorîtên ku li Antarktîkayê hatine dîtin, ji Heyvê û ji Marsê hatine.[199]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ↑ Îzolî, D. (2007). Ferheng: kurdî-tirkî, Türkçe-Kürtçe. Amed: Deng. r. 1138. Antarktîka
  2. ↑ Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 36.
  3. 1 2 Lettinck 2021, p. 158.
  4. ↑ Hyginus 1992, p. 176.
  5. ↑ Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'.
  6. ↑ Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.
  7. ↑ Cawley 2015, p. 130.
  8. ↑ McCrone & McPherson 2009, p. 75.
  9. ↑ Cameron-Ash 2018, p. 20.
  10. ↑ "Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica".
  11. ↑ "Antarctica - The World Factbook". www.cia.gov (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 9 gulan 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 31 tebax 2026.
  12. ↑ Drewry, D. J. (1983). Antarctica: glaciological and geophysical folio. Cambridge: University of Cambridge, Scott Polar Research Institute. ISBN 978-0-901021-04-5.
  13. 1 2 Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  14. ↑ Day, David (27 hezîran 2019). "Antarctica". OUP Academic (bi îngilîzî). doi:10.1093/wentk/9780190641320.001.0001.
  15. ↑ Carroll, Michael; Lopes, Rosaly (16 gulan 2018). Antarctica: Earth's Own Ice World. Springer. ISBN 978-3-319-74623-4.
  16. ↑ Ji, Fei; Gao, Jinyao; Li, Fei; Shen, Zhongyan; Zhang, Qiao; Li, Yongdong (16 çiriya pêşîn 2017). "Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics". Tectonophysics. 717: 127–138. doi:10.1016/j.tecto.2017.07.011. ISSN 0040-1951.
  17. ↑ Fretwell, P.; Pritchard, H. D.; Vaughan, D. G.; Bamber, J. L.; Barrand, N. E.; Bell, R.; Bianchi, C.; Bingham, R. G.; Blankenship, D. D.; Casassa, G.; Catania, G.; Callens, D.; Conway, H.; Cook, A. J.; Corr, H. F. J. (28 sibat 2013). "Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica". The Cryosphere (bi English). Copernicus GmbH. 7 (1): 375–393. doi:10.5194/tc-7-375-2013. ISSN 1994-0416.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk) CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  18. ↑ "The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau". antarcticsun.usap.gov (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 15 kanûna paşîn 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 31 tebax 2026.
  19. ↑ "Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory". www.gfdl.noaa.gov. Roja gihiştinê 31 tebax 2026.
  20. ↑ Florindo, Fabio; Siegert, Martin (10 çiriya pêşîn 2008). Antarctic Climate Evolution (bi îngilîzî). Elsevier. ISBN 978-0-08-093161-6.
  21. ↑ "Quilty, Patrick Gerard". figshare.utas.edu.au. doi:10.26749/rstpp.141.1.35. Roja gihiştinê 31 tebax 2026.
  22. ↑ Olierook, Hugo K. H.; Jourdan, Fred; Merle, Renaud E.; Timms, Nicholas E.; Kusznir, Nick; Muhling, Janet R. (15 nîsan 2016). "Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume?". Earth and Planetary Science Letters. 440: 20–32. doi:10.1016/j.epsl.2016.02.008. ISSN 0012-821X.
  23. ↑ Monteath, Colin (1997). Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest. Cloudcap. ISBN 978-0-938567-42-4. OCLC 38585390.
  24. ↑ "Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton | WorldCat.org". search.worldcat.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 31 tebax 2026.
  25. ↑ Carroll, Michael; Lopes, Rosaly (16 gulan 2018). Antarctica: Earth's Own Ice World. Springer. ISBN 978-3-319-74623-4.
  26. ↑ Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions. 1 nîsan 2014.
  27. ↑ Antarctic News Clips (bi îngilîzî). National Science Foundation. 1995.
  28. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  29. ↑ Klages, Johann P.; Salzmann, Ulrich; Bickert, Torsten; Hillenbrand, Claus-Dieter; Gohl, Karsten; Kuhn, Gerhard; Bohaty, Steven M.; Titschack, Jürgen; Müller, Juliane; Frederichs, Thomas; Bauersachs, Thorsten; Ehrmann, Werner; van de Flierdt, Tina; Pereira, Patric Simões; Larter, Robert D. (2020). "Temperate rainforests near the South Pole during peak Cretaceous warmth". Nature (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 580 (7801): 81–86. doi:10.1038/s41586-020-2148-5. ISSN 1476-4687.
  30. ↑ Cantrill, David J.; Poole, Imogen (22 çiriya paşîn 2012). The Vegetation of Antarctica Through Geological Time (bi îngilîzî). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85598-3.
  31. ↑ Rolland, Yann; Bernet, Matthias; van der Beek, Peter; Gautheron, Cécile; Duclaux, Guillaume; Bascou, Jérôme; Balvay, Mélanie; Héraudet, Laura; Sue, Christian; Ménot, René-Pierre (15 kanûna paşîn 2019). "Late Paleozoic Ice Age glaciers shaped East Antarctica landscape". Earth and Planetary Science Letters. 506: 123–133. doi:10.1016/j.epsl.2018.10.044. ISSN 0012-821X.
  32. ↑ Cantrill, David J.; Poole, Imogen (22 çiriya paşîn 2012). The Vegetation of Antarctica Through Geological Time (bi îngilîzî). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85598-3.
  33. ↑ Franganillo, Marc Oliva i; Fernandez, Jesus Ruiz (2020). Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change. Elsevier Science & Technology. ISBN 978-0-12-817925-3.
  34. 1 2 "Collinson, James; William R., Hammer (2007). Migration of Triassic tetrapods to Antarctica (PDF). 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences" (PDF).
  35. ↑ Cantrill, David J.; Poole, Imogen, edîtor (2012). Icehouse to hothouse: floral turnover, the Permian–Triassic crisis and Triassic vegetation. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 105–160. doi:10.1017/CBO9781139024990.004. ISBN 978-0-521-85598-3.
  36. ↑ Kammerer, Christian F.; Angielczyk, Kenneth D.; Fröbisch, Jörg (2013). Early Evolutionary History of the Synapsida. Springer London, Limited. ISBN 978-94-007-6841-3.
  37. ↑ Birkenmajer, K. (1994). "Evolution of the Pacific margin of the northern Antarctic Peninsula: an overview". Geologische Rundschau (bi îngilîzî). 83 (2): 309–321. doi:10.1007/BF00210547. ISSN 0016-7835.
  38. ↑ Gaina, Carmen; Müller, R. Dietmar; Brown, Belinda; Ishihara, Takemi; Ivanov, Sergey (1 tîrmeh 2007). "Breakup and early seafloor spreading between India and Antarctica". Geophysical Journal International. 170 (1): 151–169. doi:10.1111/j.1365-246X.2007.03450.x. ISSN 0956-540X.
  39. ↑ Cantrill, David J.; Poole, Imogen (22 çiriya paşîn 2012). The Vegetation of Antarctica Through Geological Time (bi îngilîzî). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85598-3.
  40. ↑ Barreda, Viviana D.; Palazzesi, Luis; Olivero, Eduardo B. (2019). "When flowering plants ruled Antarctica: evidence from Cretaceous pollen grains". New Phytologist (bi îngilîzî). 223 (2): 1023–1030. doi:10.1111/nph.15823. ISSN 0028-646X.
  41. ↑ Crame, J. A. (1989). "Origins and evolution of the Antarctic biota: an introduction". Geological Society, London, Special Publications (bi îngilîzî). 47 (1): 1–8. doi:10.1144/GSL.SP.1989.047.01.01. ISSN 0305-8719.
  42. ↑ Riffenburgh, Beau (25 çiriya pêşîn 2006). Encyclopedia of the Antarctic (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-135-87866-5.
  43. ↑ "Anatomy of a basal sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic Hanson Formation of Antarctica" (PDF).
  44. ↑ Coria, Rodolfo A.; Moly, Juan J.; Reguero, Marcelo; Santillana, Sergio; Marenssi, Sergio (1 nîsan 2013). "A new ornithopod (Dinosauria; Ornithischia) from Antarctica". Cretaceous Research. 41: 186–193. doi:10.1016/j.cretres.2012.12.004. ISSN 0195-6671.
  45. ↑ Rozadilla, Sebastián; Agnolin, Federico L.; Novas, Fernando E.; Aranciaga Rolando, Alexis M.; Motta, Matías J.; Lirio, Juan M.; Isasi, Marcelo P. (1 kanûna paşîn 2016). "A new ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Upper Cretaceous of Antarctica and its palaeobiogeographical implications". Cretaceous Research. 57: 311–324. doi:10.1016/j.cretres.2015.09.009. ISSN 0195-6671.
  46. ↑ Ely, Ricardo C.; Case, Judd A. (1 îlon 2019). "Phylogeny of a new gigantic paravian (Theropoda; Coelurosauria; Maniraptora) from the Upper Cretaceous of James Ross Island, Antarctica". Cretaceous Research. 101: 1–16. doi:10.1016/j.cretres.2019.04.003. ISSN 0195-6671.
  47. ↑ Defler, Thomas (19 kanûna pêşîn 2018). History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times (bi îngilîzî). Springer. ISBN 978-3-319-98449-0.
  48. ↑ Gelfo, Javier N.; Goin, Francisco; Bauzá, Nicolá; Reguero, Marcelo (1 îlon 2019). "The fossil record of Antarctic land mammals: commented review and hypotheses for future research". researchgate.net: 274–292. doi:10.13679/j.advps.2019.0021.
  49. ↑ Eldridge, Mark D B; Beck, Robin M D; Croft, Darin A; Travouillon, Kenny J; Fox, Barry J (23 gulan 2019). "An emerging consensus in the evolution, phylogeny, and systematics of marsupials and their fossil relatives (Metatheria)". Journal of Mammalogy. 100 (3): 802–837. doi:10.1093/jmammal/gyz018. ISSN 0022-2372.
  50. ↑ Ball, Philip; Eagles, Graeme; Ebinger, Cynthia; McClay, Ken; Totterdell, Jennifer (2013). "The spatial and temporal evolution of strain during the separation of Australia and Antarctica". Geochemistry, Geophysics, Geosystems (bi îngilîzî). 14 (8): 2771–2799. doi:10.1002/ggge.20160. ISSN 1525-2027.
  51. ↑ England, Matthew H.; Hutchinson, David K.; Santoso, Agus; Sijp, Willem P. (1 tebax 2017). "Ice–Atmosphere Feedbacks Dominate the Response of the Climate System to Drake Passage Closure". Journal of Climate. 30 (15): 5775–5790. doi:10.1175/JCLI-D-15-0554.1. ISSN 0894-8755.
  52. ↑ DeConto, Robert M.; Pollard, David (2003). "Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2". Nature (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 421 (6920): 245–249. doi:10.1038/nature01290. ISSN 1476-4687.
  53. ↑ Ashworth, Allan C.; Erwin, Terry L. (2016). "Antarctotrechus balli sp. n. (Carabidae, Trechini): the first ground beetle from Antarctica". ZooKeys (635): 109–122. doi:10.3897/zookeys.635.10535. ISSN 1313-2989. PMC 5126512. PMID 27917060.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk)
  54. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  55. ↑ Pour, Amin Beiranvand; Park, Yongcheol; Park, Tae-Yoon S.; Hong, Jong Kuk; Hashim, Mazlan; Woo, Jusun; Ayoobi, Iman (1 hezîran 2018). "Regional geology mapping using satellite-based remote sensing approach in Northern Victoria Land, Antarctica". Polar Science. 16: 23–46. doi:10.1016/j.polar.2018.02.004. ISSN 1873-9652.
  56. ↑ Stonehouse, B. (2002). Encyclopedia of Antarctica and the southern oceans. Bernard Stonehouse. Chichester, West Sussex, England, Hoboken, NJ: J. Wiley. ISBN 978-0-471-98665-2. OCLC 50285217.
  57. ↑ Elliot, David H. (1 kanûna paşîn 1988). Feldmann, Rodney M.; Woodburne, Michael O. (edîtor). Tectonic setting and evolution of the James Ross Basin, northern Antarctic Peninsula. Geological Society of America. r. 0. doi:10.1130/MEM169-p541. ISBN 978-0-8137-1169-0.
  58. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  59. ↑ Anderson, J. B. (2010). Antarctic Marine Geology. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13168-1.
  60. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  61. ↑ Campbell, I. B.; Claridge, G. G. C., edîtor (1 kanûna paşîn 1987). Chapter 2 The Geology and Geomorphology of Antarctica. Developments in Soil Science. Cild 16. Elsevier. rr. 7–42. doi:10.1016/S0166-2481(08)70150-8.
  62. ↑ Paxman, Guy J. G.; Jamieson, Stewart S. R.; Ferraccioli, Fausto; Bentley, Michael J.; Forsberg, Rene; Ross, Neil; Watts, Anthony B.; Corr, Hugh F. J.; Jordan, Tom A. (2017). "Uplift and tilting of the Shackleton Range in East Antarctica driven by glacial erosion and normal faulting". Journal of Geophysical Research: Solid Earth (bi îngilîzî). 122 (3): 2390–2408. doi:10.1002/2016JB013841. ISSN 2169-9356.
  63. ↑ Salvini, Francesco; Brancolini, Giuliano; Busetti, Martina; Storti, Fabrizio; Mazzarini, Francesco; Coren, Franco (1997). "Cenozoic geodynamics of the Ross Sea region, Antarctica: Crustal extension, intraplate strike-slip faulting, and tectonic inheritance". Journal of Geophysical Research: Solid Earth (bi îngilîzî). 102 (B11): 24669–24696. doi:10.1029/97JB01643. ISSN 2156-2202.
  64. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  65. ↑ Times, Walter Sullivan Special to The New York (19 kanûna pêşîn 1976). "Soviet Team Finds a 'Mountain of Iron' in Antarctica". The New York Times (bi îngilîziya amerîkî). ISSN 0362-4331. Roja gihiştinê 2 îlon 2026.
  66. 1 2 "Antarctica". Ji orîjînalê di 9 gulan 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 1 îlon 2026.
  67. ↑ Turner, John; Anderson, Phil; Lachlan-Cope, Tom; Colwell, Steve; Phillips, Tony; Kirchgaessner, Amélie; Marshall, Gareth J.; King, John C.; Bracegirdle, Tom; Vaughan, David G.; Lagun, Victor; Orr, Andrew (2009). "Record low surface air temperature at Vostok station, Antarctica". Journal of Geophysical Research: Atmospheres (bi îngilîzî). 114 (D24). doi:10.1029/2009JD012104. ISSN 2156-2202.
  68. ↑ Rice, Doyle. "Antarctica records unofficial coldest temperature ever". USA TODAY (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 2 îlon 2026.
  69. ↑ "Antarctic weather – Australian Antarctic Program". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 18 sibat 2019. Roja gihiştinê 2 îlon 2026.
  70. ↑ Rohli; Vega, Anthony J. (5 hezîran 2017). Climatology (bi îngilîzî). Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-1-284-11998-5.
  71. ↑ Rohli; Vega, Anthony J. (5 hezîran 2017). Climatology (bi îngilîzî). Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-1-284-11998-5.
  72. ↑ Fountain, Andrew G.; Nylen, Thomas H.; Monaghan, Andrew; Basagic, Hassan J.; Bromwich, David (2010). "Snow in the McMurdo Dry Valleys, Antarctica". International Journal of Climatology (bi îngilîzî). 30 (5): 633–642. doi:10.1002/joc.1933. ISSN 1097-0088.
  73. ↑ Singh, Hansi A.; Polvani, Lorenzo M. (8 çiriya pêşîn 2020). "Low Antarctic continental climate sensitivity due to high ice sheet orography". npj Climate and Atmospheric Science (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 3 (1): 39. doi:10.1038/s41612-020-00143-w. ISSN 2397-3722.
  74. ↑ Casado, Mathieu; Hébert, Raphaël; Faranda, Davide; Landais, Amaelle (2023). "The quandary of detecting the signature of climate change in Antarctica". Nature Climate Change (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 13 (10): 1082–1088. doi:10.1038/s41558-023-01791-5. ISSN 1758-6798.
  75. ↑ "Impacts of climate change". Discovering Antarctica (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 2 îlon 2026.
  76. ↑ Clem, Kyle R.; Fogt, Ryan L.; Turner, John; Lintner, Benjamin R.; Marshall, Gareth J.; Miller, James R.; Renwick, James A. (2020). "Record warming at the South Pole during the past three decades". Nature Climate Change (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 10 (8): 762–770. doi:10.1038/s41558-020-0815-z. ISSN 1758-6798.
  77. ↑ Bourgeois, Timothée; Goris, Nadine; Schwinger, Jörg; Tjiputra, Jerry F. (17 kanûna paşîn 2022). "Stratification constrains future heat and carbon uptake in the Southern Ocean between 30°S and 55°S". Nature Communications. 13 (1): 340. doi:10.1038/s41467-022-27979-5. ISSN 2041-1723. PMC 8764023. PMID 35039511.
  78. ↑ "Impacts of climate change". Discovering Antarctica (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 2 îlon 2026.
  79. 1 2 "Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change" (PDF).
  80. ↑ Bamber, Jonathan L.; Oppenheimer, Michael; Kopp, Robert E.; Aspinall, Willy P.; Cooke, Roger M. (4 hezîran 2019). "Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 116 (23): 11195–11200. doi:10.1073/pnas.1817205116. ISSN 1091-6490. PMC 6561295. PMID 31110015.
  81. ↑ Horton, Benjamin P.; Khan, Nicole S.; Cahill, Niamh; Lee, Janice S. H.; Shaw, Timothy A.; Garner, Andra J.; Kemp, Andrew C.; Engelhart, Simon E.; Rahmstorf, Stefan (8 gulan 2020). "Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey". npj Climate and Atmospheric Science (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 3 (1): 18. doi:10.1038/s41612-020-0121-5. ISSN 2397-3722.
  82. ↑ Silvano, Alessandro; Rintoul, Stephen Rich; Peña-Molino, Beatriz; Hobbs, William Richard; van Wijk, Esmee; Aoki, Shigeru; Tamura, Takeshi; Williams, Guy Darvall (2018). "Freshening by glacial meltwater enhances melting of ice shelves and reduces formation of Antarctic Bottom Water". Science Advances. 4 (4): eaap9467. doi:10.1126/sciadv.aap9467. ISSN 2375-2548. PMC 5906079. PMID 29675467.
  83. ↑ Pan, Xianliang L.; Li, Bofeng F.; Watanabe, Yutaka W. (10 kanûna paşîn 2022). "Intense ocean freshening from melting glacier around the Antarctica during early twenty-first century". Scientific Reports. 12 (1): 383. doi:10.1038/s41598-021-04231-6. ISSN 2045-2322. PMC 8748732. PMID 35013425.
  84. ↑ "Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change" (PDF).
  85. ↑ "'Dramatic' changes to Southern Ocean by 2050 likened to The Day After Tomorrow plot". ABC News (bi Australian English). 29 adar 2023. Roja gihiştinê 3 îlon 2026.
  86. ↑ Roland, Thomas P.; Bartlett, Oliver T.; Charman, Dan J.; Anderson, Karen; Hodgson, Dominic A.; Amesbury, Matthew J.; Maclean, Ilya; Fretwell, Peter T.; Fleming, Andrew (2024). "Sustained greening of the Antarctic Peninsula observed from satellites". Nature Geoscience (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 17 (11): 1121–1126. doi:10.1038/s41561-024-01564-5. ISSN 1752-0908.
  87. ↑ Potapowicz, Joanna; Szumińska, Danuta; Szopińska, Małgorzata; Polkowska, Żaneta (15 sibat 2019). "The influence of global climate change on the environmental fate of anthropogenic pollution released from the permafrost: Part I. Case study of Antarctica". Science of The Total Environment. 651: 1534–1548. doi:10.1016/j.scitotenv.2018.09.168. ISSN 0048-9697.
  88. ↑ Meredith, M. P.; et al. (2025). Antarctica and the Earth System. Routledge. pp. 1–18.
  89. ↑ Trisos, C. H.; et al. (2022). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Cambridge University Press. pp. 1285–1455.
  90. ↑ Lau, Sally C. Y.; Wilson, Nerida G.; Golledge, Nicholas R.; Naish, Tim R.; Watts, Phillip C.; Silva, Catarina N. S.; Cooke, Ira R.; Allcock, A. Louise; Mark, Felix C.; Linse, Katrin; Strugnell, Jan M. (22 kanûna pêşîn 2023). "Genomic evidence for West Antarctic Ice Sheet collapse during the Last Interglacial". Science. American Association for the Advancement of Science. 382 (6677): 1384–1389. doi:10.1126/science.ade0664.
  91. ↑ Naughten, Kaitlin A.; Holland, Paul R.; De Rydt, Jan (2023). "Unavoidable future increase in West Antarctic ice-shelf melting over the twenty-first century". Nature Climate Change (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 13 (11): 1222–1228. doi:10.1038/s41558-023-01818-x. ISSN 1758-6798.
  92. ↑ Garbe, Julius; Albrecht, Torsten; Levermann, Anders; Donges, Jonathan F.; Winkelmann, Ricarda (2020). "The hysteresis of the Antarctic Ice Sheet". Nature (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 585 (7826): 538–544. doi:10.1038/s41586-020-2727-5. ISSN 1476-4687.
  93. ↑ "Science". AAAS (bi îngilîzî). doi:10.1126/science.abn7950. Roja gihiştinê 3 îlon 2026.
  94. ↑ dvdmckay (9 îlon 2022). "Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer". climatetippingpoints.info (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 3 îlon 2026.
  95. ↑ "Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica" (PDF).
  96. ↑ Crotti, Ilaria; Quiquet, Aurélien; Landais, Amaelle; Stenni, Barbara; Wilson, David J.; Severi, Mirko; Mulvaney, Robert; Wilhelms, Frank; Barbante, Carlo; Frezzotti, Massimo (10 îlon 2022). "Wilkes subglacial basin ice sheet response to Southern Ocean warming during late Pleistocene interglacials". Nature Communications. 13 (1): 5328. doi:10.1038/s41467-022-32847-3. ISSN 2041-1723. PMC 9464198. PMID 36088458.
  97. ↑ "Science". AAAS (bi îngilîzî). doi:10.1126/science.abn7950. Roja gihiştinê 3 îlon 2026.
  98. ↑ dvdmckay (9 îlon 2022). "Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer". climatetippingpoints.info (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 3 îlon 2026.
  99. ↑ Pan, Linda; Powell, Evelyn M.; Latychev, Konstantin; Mitrovica, Jerry X.; Creveling, Jessica R.; Gomez, Natalya; Hoggard, Mark J.; Clark, Peter U. (2021). "Rapid postglacial rebound amplifies global sea level rise following West Antarctic Ice Sheet collapse". Science Advances. 7 (18): eabf7787. doi:10.1126/sciadv.abf7787. ISSN 2375-2548. PMC 8087405. PMID 33931453.
  100. ↑ "The Antarctic ozone hole: An update". PHYSICS TODAY (bi îngilîzî). 1 tîrmeh 2014. doi:10.1063/PT.3.2449. Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  101. ↑ Schiermeier, Quirin (1 tebax 2009). "Atmospheric science: Fixing the sky". Nature (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 460 (7257): 792–795. doi:10.1038/460792a. ISSN 1476-4687.
  102. ↑ Bates, Sofie (30 çiriya pêşîn 2020). "Large, Deep Antarctic Ozone Hole Persisting into November". NASA (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  103. ↑ "Record-breaking 2020 ozone hole closes". World Meteorological Organization (bi îngilîzî). 6 kanûna paşîn 2021. Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  104. ↑ "The Ozone Hole - British Antarctic Survey". British Antarctic Survey (bi îngilîziya brîtanî). Ji orîjînalê di 4 adar 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  105. ↑ "Q10: Why has an "ozone hole" appeared over Antarctica when ozone-depleting substances are present throughout the stratosphere?" (PDF).
  106. ↑ "World Meteorological Organization Global Ozone Research and Monitoring Project—Report No. 58: Scientific Assessment of Ozone Depletion 2018" (PDF).
  107. ↑ Schiermeier, Quirin (1 tebax 2009). "Atmospheric science: Fixing the sky". Nature (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 460 (7257): 792–795. doi:10.1038/460792a. ISSN 1476-4687.
  108. ↑ Parkinson, Claire L. (16 tîrmeh 2019). "A 40-y record reveals gradual Antarctic sea ice increases followed by decreases at rates far exceeding the rates seen in the Arctic". Proceedings of the National Academy of Sciences. Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (29): 14414–14423. doi:10.1073/pnas.1906556116. PMC 6642375. PMID 31262810.
  109. ↑ Chung, Eui-Seok; Kim, Seong-Joong; Timmermann, Axel; Ha, Kyung-Ja; Lee, Sang-Ki; Stuecker, Malte F.; Rodgers, Keith B.; Lee, Sun-Seon; Huang, Lei (2022). "Antarctic sea-ice expansion and Southern Ocean cooling linked to tropical variability". Nature Climate Change (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 12 (5): 461–468. doi:10.1038/s41558-022-01339-z. ISSN 1758-6798.
  110. ↑ Franganillo, Marc Oliva i; Fernandez, Jesus Ruiz (2020). Past Antarctica: Paleoclimatology and Climate Change. Elsevier Science & Technology. ISBN 978-0-12-817925-3.
  111. ↑ "Antarctic Bestiary - Terrestrial". www.units.miamioh.edu. Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  112. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  113. ↑ Ancel, André; Beaulieu, Michaël; Gilbert, Caroline (1 kanûna paşîn 2013). "The different breeding strategies of penguins: A review". Comptes Rendus. Biologies (bi îngilîzî). 336 (1): 1–12. doi:10.1016/j.crvi.2013.02.002. ISSN 1768-3238.
  114. ↑ Mauchline, John (1991). Marine biology: its accomplishment and future prospect. J. Mauchline, Takahisa Nemoto. Amsterdam, New York, [Tokyo], New York, NY, U.S.A: Elsevier, University of Tokyo Press, Exclusive sales rights for the U.S.A. and Canada Elsevier Science Pub. Co. ISBN 978-0-444-98696-2.
  115. ↑ Staniland, Iain J.; Ratcliffe, Norman; Trathan, Philip N.; Forcada, Jaume (2018). "Long term movements and activity patterns of an Antarctic marine apex predator: The leopard seal". PLOS ONE (bi îngilîzî). Public Library of Science. 13 (6): e0197767. doi:10.1371/journal.pone.0197767. ISSN 1932-6203. PMC 5988266. PMID 29870541.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk)
  116. ↑ Woods, R.; Jones, H. I.; Watts, J.; Miller, G. D.; Shellam, G. R. (2009). Kerry, Knowles R.; Riddle, Martin (edîtor). Diseases of Antarctic Seabirds. Berlin, Heidelberg: Springer. rr. 35–55. doi:10.1007/978-3-540-93923-8_3. ISBN 978-3-540-93923-8.
  117. ↑ Ancel, André; Beaulieu, Michaël; Gilbert, Caroline (1 kanûna paşîn 2013). "The different breeding strategies of penguins: A review". Comptes Rendus. Biologies (bi îngilîzî). 336 (1): 1–12. doi:10.1016/j.crvi.2013.02.002. ISSN 1768-3238.
  118. ↑ "Ice oceans 'are not poles apart'" (bi îngilîziya brîtanî). 15 sibat 2009. Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  119. ↑ Mock-Bunting, Logan (20 adar 2025). "Thriving Antarctic Ecosystems Found in Wake of Recently Detached Iceberg". Schmidt Ocean Institute (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  120. ↑ "Antarctica: A-84 Iceberg Calving Reveals Incredible Ecosystem Never Before Seen by Humans". Meteored US (bi îngilîziya amerîkî). 2 nîsan 2025. Roja gihiştinê 7 îlon 2026.
  121. ↑ Rees-Owen, Rhian L.; Gill, Fiona L.; Newton, Robert J.; Ivanović, Ruza F.; Francis, Jane E.; Riding, James B.; Vane, Christopher H.; Lopes dos Santos, Raquel A. (1 nîsan 2018). "The last forests on Antarctica: Reconstructing flora and temperature from the Neogene Sirius Group, Transantarctic Mountains". Organic Geochemistry. 118: 4–14. doi:10.1016/j.orggeochem.2018.01.001. ISSN 0146-6380.
  122. ↑ Chwedorzewska, K. J.; Giełwanowska, I.; Olech, M.; Molina-Montenegro, M. A.; Wódkiewicz, M.; Galera, H. (2015). "Poa annua L. in the maritime Antarctic: an overview". Polar Record (bi îngilîzî). 51 (6): 637–643. doi:10.1017/S0032247414000916. ISSN 0032-2474.
  123. ↑ "Algae – Australian Antarctic Program". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 29 çiriya paşîn 2021. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  124. ↑ Morawetz, Klaus; Thoms, Silke; Kutschan, Bernd (3 adar 2017). "Formation of brine channels in sea ice". The European Physical Journal E. 40 (3): 25. doi:10.1140/epje/i2017-11512-x. ISSN 1292-895X.
  125. ↑ "Brine Channels | Ask A Biologist". askabiologist.asu.edu (bi îngilîzî). 15 tîrmeh 2014. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  126. ↑ Gorman, James (6 sibat 2013). "Scientists Find Life in the Cold and Dark Under Antarctic Ice". The New York Times (bi îngilîziya amerîkî). ISSN 0362-4331. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  127. ↑ Bulat, Sergey A. (28 kanûna paşîn 2016). "Microbiology of the subglacial Lake Vostok: first results of borehole-frozen lake water analysis and prospects for searching for lake inhabitants". Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences. 374 (2059): 20140292. doi:10.1098/rsta.2014.0292. ISSN 1364-503X.
  128. ↑ Weisleitner, Klemens; Perras, Alexandra; Moissl-Eichinger, Christine; Andersen, Dale T.; Sattler, Birgit (10 gulan 2019). "Source Environments of the Microbiome in Perennially Ice-Covered Lake Untersee, Antarctica". Frontiers in Microbiology (bi English). Frontiers. 10. doi:10.3389/fmicb.2019.01019. ISSN 1664-302X. PMC 6524460. PMID 31134036.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk) CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  129. ↑ "NASA - Science@NASA". science.nasa.gov (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 23 adar 2010 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  130. ↑ Wauchope, Hannah S.; Shaw, Justine D.; Terauds, Aleks (26 sibat 2019). "A snapshot of biodiversity protection in Antarctica". Nature Communications (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 10 (1): 946. doi:10.1038/s41467-019-08915-6. ISSN 2041-1723. PMC 6391489. PMID 30808907.
  131. ↑ "Antarctica - The World Factbook". www.cia.gov (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 9 gulan 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  132. ↑ "Toothfish fisheries | CCAMLR". www.ccamlr.org. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  133. ↑ Day, David (27 hezîran 2019). "Antarctica". Antarktîka. doi:10.1093/wentk/9780190641320.001.0001.
  134. ↑ "Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty (The Madrid Protocol) – Australian Antarctic Program". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 17 gulan 2019. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  135. ↑ "Now you see it now you don't!" (PDF). Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 20 sibat 2022. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  136. ↑ Administrator. "Southern Ocean Whale Sanctuary - Antarctic and Southern Ocean Coalition". www.asoc.org (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  137. ↑ Wauchope, Hannah S.; Shaw, Justine D.; Terauds, Aleks (26 sibat 2019). "A snapshot of biodiversity protection in Antarctica". Nature Communications (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 10 (1): 946. doi:10.1038/s41467-019-08915-6. ISSN 2041-1723. PMC 6391489. PMID 30808907.
  138. ↑ Coetzee, Bernard W.T.; Convey, Peter; Chown, Steven L. (2017). "Expanding the Protected Area Network in Antarctica is Urgent and Readily Achievable". Conservation Letters (bi îngilîzî). 10 (6): 670–680. doi:10.1111/conl.12342. ISSN 1755-263X.
  139. ↑ Wauchope, Hannah S.; Shaw, Justine D.; Terauds, Aleks (26 sibat 2019). "A snapshot of biodiversity protection in Antarctica". Nature Communications (bi îngilîzî). Nature Publishing Group. 10 (1): 946. doi:10.1038/s41467-019-08915-6. ISSN 2041-1723. PMC 6391489. PMID 30808907.
  140. ↑ Riffenburgh, Beau (25 çiriya pêşîn 2006). Encyclopedia of the Antarctic (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-135-87866-5.
  141. ↑ Cook, James; Beaglehole, J. C. (John Cawte); Edwards, Philip; Cook, James; Hakluyt Society (1999). The journals of Captain Cook. Internet Archive. London, England ; New York, N.Y., USA : Penguin Books. ISBN 978-0-14-043647-1.
  142. ↑ Beaglehole, J. C. (2015). Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery. Taylor & Francis Group. ISBN 978-1-4724-5324-2. OCLC 919201527.
  143. ↑ "The bones that could shape Antarctica's fate". www.bbc.com (bi îngilîziya brîtanî). 22 çiriya pêşîn 2018. Roja gihiştinê 12 îlon 2026.
  144. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  145. ↑ Trewby, Mary (7 îlon 2002). Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton. Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9. OCLC 48987684.
  146. ↑ "Punane Bellingshausen". Tänane leht (bi estonî). Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  147. ↑ Baughman, T. H. (1994). Before the heroes came: Antarctica in the 1890s. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 978-0-585-32266-7.
  148. ↑ Joyner, Christopher C. (1992). Antarctica and the law of the sea. Dordrecht, Boston, Norwell, MA: M. Nijhoff, Sold and distributed in the U.S.A. and Canada by Kluwer Academic Publishers. ISBN 978-0-7923-1823-1. OCLC 25915611.
  149. ↑ Trewby, Mary, edîtor (2002). Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton. Buffalo, N.Y: Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9.
  150. ↑ Tammiksaar, E. (2016). "The Russian Antarctic Expedition under the command of Fabian Gottlieb von Bellingshausen and its reception in Russia and the world". Polar Record (bi îngilîzî). 52 (5): 578–600. doi:10.1017/S0032247416000449. ISSN 0032-2474.
  151. ↑ Cawley, Charles (4 îlon 2015). Colonies in Conflict: The History of the British Overseas Territories (bi îngilîzî). Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-4438-8128-9.
  152. ↑ The New Monthly Magazine and Universal Register (bi îngilîzî). H. Colburn. 1847.
  153. ↑ Hobbs, William H. (1932). "Wilkes Land Rediscovered". Geographical Review (bi îngilîzî). 22 (4): 632. doi:10.2307/208819. ISSN 0016-7428.
  154. ↑ Day, David (24 kanûna paşîn 2013). Antarctica: A Biography (bi îngilîzî). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-165007-9.
  155. ↑ Pyne, Stephen J. (1 hezîran 2016). The Ice: A Journey to Antarctica (bi îngilîzî). University of Washington Press. ISBN 978-0-295-80523-8.
  156. ↑ "Tannatt William Edgeworth David (1858–1934) – Australian Antarctic Program". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 6 adar 2017. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  157. ↑ Riffenburgh, Beau (25 çiriya pêşîn 2006). Encyclopedia of the Antarctic (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-135-87866-5.
  158. ↑ Trewby, Mary, edîtor (2002). Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton. Buffalo, N.Y: Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9.
  159. ↑ Trewby, Mary, edîtor (2002). Antarctica: an encyclopedia from Abbott Ice Shelf to zooplankton. Buffalo, N.Y: Firefly Books. ISBN 978-1-55297-590-9.
  160. ↑ "The first woman in Antarctica – Magazine Issue 23: December 2012 – Australian Antarctic Program". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 7 kanûna paşîn 2013. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  161. ↑ Norman, F. I.; Gibson, J. a. E.; Burgess, J. S. (1998). "Klarius Mikkelsen's 1935 landing in the Vestfold Hills, East Antarctica: some fiction and some facts". Polar Record (bi îngilîzî). 34 (191): 293–304. doi:10.1017/S0032247400025985. ISSN 1475-3057.
  162. ↑ "Dates in Naval History: October". webarchive.loc.gov. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 26 hezîran 2004. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  163. ↑ "Pamela Young". Royal Society Te Apārangi. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  164. ↑ Ousland, Børge (13 kanûna pêşîn 2013). "Børge Ousland: How I crossed Antarctica alone". The Guardian (bi îngilîziya brîtanî). ISSN 0261-3077. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  165. ↑ "Fastest unsupported (kite assisted) journey to the South Pole". Guinness World Records (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  166. ↑ Headland, Robert (1984). The island of South Georgia. Cambridge [Cambridgeshire] ; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-25274-4.
  167. ↑ Headland, Robert (1984). The Island of South Georgia (bi îngilîzî). CUP Archive. ISBN 978-0-521-42474-5.
  168. ↑ Russel, Alan (1986). McWhirter, Norris (edîtor). Guinness Book of World Records 1987. Sterling Publishing, Sterling Pub Co Inc. ISBN 978-0-8069-4768-6. OCLC 14991451.
  169. ↑ "Antarctica". education.nationalgeographic.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  170. ↑ Bartlett, John; Smith, Sean (5 hezîran 2023). "The church at the end of the world – photo essay". The Guardian (bi îngilîziya brîtanî). ISSN 0261-3077. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  171. ↑ Press, Australian Associated (24 tîrmeh 2015). "Priests no longer needed as digital Antarctica embraces online religion". The Guardian (bi îngilîziya brîtanî). ISSN 0261-3077. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  172. ↑ Hince, Bernadette (2001). The Antarctic dictionary: a complete guide to Antarctic English (Çapa Repr). Collingwood, Australia: Cisro Publ. ISBN 978-0-9577471-1-1.
  173. ↑ "Antarctica - The World Factbook". www.cia.gov (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 9 gulan 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  174. ↑ "Parties". www.ats.aq. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  175. ↑ "Parties". www.ats.aq. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  176. ↑ Yermakova, Yelena (3 tîrmeh 2021). "Legitimacy of the Antarctic Treaty System: is it time for a reform?". The Polar Journal. Routledge. 11 (2): 342–359. doi:10.1080/2154896X.2021.1977048. ISSN 2154-896X.
  177. ↑ Binggeli, Mirjana. "Argentine presidential elections: when Antarctica voted for Milei | Polar Journal". polarjournal.net (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  178. ↑ "Democracy in the deep freeze – Australian Antarctic Program (News 2019)". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 17 gulan 2019. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  179. ↑ "Desarrollo de la Antártica". libros.uchile.cl. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  180. ↑ Leane, Geoff; Tigerstrom, Barbara von (30 çiriya paşîn 2017). International Law Issues in the South Pacific (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-351-15546-5.
  181. ↑ "Norge utvider Dronning Maud Land helt frem til Sydpolen". www.aftenposten.no (bi norwecî (bokmål)). 19 îlon 2015. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  182. ↑ "Argentina angry after Antarctic territory named after Queen". BBC News (bi îngilîziya brîtanî). 22 kanûna pêşîn 2012. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  183. ↑ Leane, Geoff; Tigerstrom, Barbara von (30 çiriya paşîn 2017). International Law Issues in the South Pacific (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-351-15546-5.
  184. ↑ Morris, Michael A. (27 tîrmeh 1989). The Strait of Magellan (bi îngilîzî). Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 978-0-7923-0181-3.
  185. ↑ Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions. 1 nîsan 2014.
  186. ↑ Davis, Georgina A. (2017-03). "A history of McMurdo Station through its architecture". Polar Record (bi îngilîzî). 53 (2): 167–185. doi:10.1017/S0032247416000747. ISSN 0032-2474. {{cite journal}}: Nirxên tarîxê kontrol bike: |tarîx= (alîkarî)
  187. ↑ Carroll, Michael; Lopes, Rosaly (16 gulan 2018). Antarctica: Earth's Own Ice World. Springer. ISBN 978-3-319-74623-4.
  188. ↑ "British Antarctic Survey Strategy 2023–2033" (PDF).
  189. ↑ "Australian Antarctic Science Strategic Plan" (PDF). Ji orîjînalê (PDF) di 27 adar 2024 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  190. ↑ Committee on a Mid-Term Assessment of NSF Progress on the 2015 Strategic Vision for Antarctic and Southern Ocean Research; Polar Research Board; Division on Earth and Life Studies; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (3 kanûna paşîn 2021). Mid-Term Assessment of Progress on the 2015 Strategic Vision for Antarctic and Southern Ocean Research. Washington, D.C.: National Academies Press. doi:10.17226/26338. ISBN 978-0-309-26807-3.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran (lînk) CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  191. ↑ Stoddart, Michael (2010). "'Antarctic biology in the 21st century – Advances in, and beyond the international polar year 2007–2008'". Polar Science. 4 (2): 97–101. doi:10.1016/j.polar.2010.04.004. ISSN 1873-9652.
  192. ↑ "Human biology and medicine – Australian Antarctic Program". www.antarctica.gov.au (bi îngilîzî). 16 îlon 2020. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  193. ↑ Burton, Michael G. (1 çiriya pêşîn 2010). "Astronomy in Antarctica". The Astronomy and Astrophysics Review. 18 (4): 417–469. doi:10.1007/s00159-010-0032-2. ISSN 1432-0754.
  194. ↑ "nsf.gov - U.S. South Pole Station". www.nsf.gov. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  195. ↑ "IceCube Quick Facts". IceCube (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  196. ↑ Długosz-Lisiecka, Magdalena; Krystek, Marcin; Koper, Mariusz; Grala, Tomasz; Leniec-Koper, Hanna; Barasiński, Michał; Talar, Magdalena; Kamiński, Ireneusz; Kibart, Robert; Małecki, Wojciech; Kukliński, Piotr (30 kanûna pêşîn 2021). "Natural gamma radiation at the sea level around the Antarctic continent recorded south of the 62° parallel". Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Physica (bi îngilîzî) (20): 7–12. doi:10.18778/1427-9711.20.01. ISSN 2353-6063.
  197. ↑ "Finding Meteorite Hotspots in Antarctica - NASA Science" (bi îngilîziya amerîkî). 9 adar 2022. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  198. ↑ "Finding Meteorite Hotspots in Antarctica - NASA Science" (bi îngilîziya amerîkî). 9 adar 2022. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.
  199. ↑ Talbert, Tricia (14 çiriya paşîn 2016). "Science from the Sky: NASA Renews Search for Antarctic Meteorites". NASA (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 16 tebax 2023 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 îlon 2026.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Antarktîka&oldid=2096953" hatiye standin.