بۆ ناوەڕۆک بازبدە

رووسیا

دەستکاریی گرێدانەکان
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Российская Федерация ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
رووسیا
Россия ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
ئالا مەرتال
درووشم: رەڤەئال یۆئور ئۆون روسسئا ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
سروود: ستاتە ئانتهەم ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن، پاترئۆتجهەسکایا پەسنیا ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
رووسیا ل سەر نەخشەیێ
Map
پایتەخت

66°25'بک، 94°15'ره
زمانێن فەرمی
زمانێن تێن بکارانین
  • زمانێ رووسی (جەنسوس، 137.494.893، 2010)
  • جهورجه سلاڤۆنج
  • حلل مار
  • کهالکها مۆنگۆلئان
  • مەئادۆو مار ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
رێڤەبەری سوپەر-پرەسدەنتئال رەپوبلج ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
 •  سەرۆکدەولەت ڤلادیمیر پووتین (2012 روسسئان پرەسدەنتئال ئەلەجتئۆن، 2018 روسسئان پرەسدەنتئال ئەلەجتئۆن، 2024 روسسئان پرەسدەنتئال ئەلەجتئۆن، سەرۆکدەولەتێ روسیایێ، 2012–) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
 •  سەرۆکوەزیر مکهائل مسهوستن (سیاسەتمەدارێ سەربخوە، 2020–) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
ئاڤاکرن
 •  دەما ئاڤاکرنێ 1263 (گراند پرنجپالتی ئۆف مۆسجۆو) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە 
 •  رووئەرد 17.075.400 ±1 کیلۆمەترە چارگۆشە (2014) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
گەلهە
 •  گشتی 146.119.928 (2025) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
دەمژمێر
حاتووچوونا ئاژۆتنێ
  • راست ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
کۆدا تەلەفۆنێ +7
مالپەر
http://gov.ru/، http://gov.ru/index_en.html ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە

رووسیا[ئا] (رووسی: Россия، لات. رۆسسییا)، ب فەرمی فەدەراسیۆنا رووسیایێ (رووسی: Российская Федерация، لات. رۆسسییسکایا فەدەراتسییا)، وەلاتەکی ئەورۆپایا رۆژهلات ئوو باکورێ ئاسیایێ یە کو ژ ئالیێ ئەردنیگاری ڤە وەلاتێ هەری مەزن ئێ جیهانێ یە ئوو ب یازدەه بەشێن سائەتێ ڤە درێژ دبە ئوو ب چاردەه وەلاتان رە سنۆرێن بەژاهیێ پارڤە دکە. رووسیا نەهەم وەلاتێ هەری قەلەبالخ ئێ جیهانێ ئوو وەلاتێ هەری قەلەبالخ ئێ ئەورۆپایێ یە. رووسیا وەلاتەکی باژاری یە کو نفووسا وێ هەری زێدە ل باژاران دیژین. ل وەلێت 16 ناڤەند هەنە کو نفووسا وان ژ یەک ملیۆنێ زێدەتر ئە. پایتەخت ئوو باژارێ هەری مەزن باژارێ مۆسکۆوێ یە. سائنت پەتەرسبورگ دویەم باژارێ هەری مەزن ئوو پایتەختا چاندی یا رووسیایێ یە.

سلاڤێن رۆژهلات د ناڤبەرا سەدسالێن 3ان ئوو 8ان پ.ز. دە وەکێ کۆمەکە ناسکری ل ئەورۆپایێ دەرکەتنە هۆلێ. یەکەم دەولەتا سلاڤیا رۆژهلات، کئەڤانا رووس د سەدسالا 9ان دە دەرکەت هۆلێ ئوو د سالا 988ان دە ژی خرستیانیا ئۆرتۆدۆکس ئا ئیمپەراتۆریا بیزانسێ ژ ئالیێ وان ڤە هاتیە قەبوولکرن. د داویێ دە کئەڤانا رووس ژ هەڤ بەلاڤ بوویە ئوو دووکیتیا مەزن ئا مۆسکۆوێ رێبەریا یەککرنا ئەردێن رووسیایێ کریە کو د 1547ان دە دبە سەدەما راگهاندنا چاریتیا رووسیایێ. د دەستپێکا سەدسالا 18ان دە رووسیا ب دەستەسەرکرن، ئیلهەقکرن ئوو ب هەولدانێن کەشفڤانێن رووسی پر بەرفرەه بوویە کو پێ رە ئیمپەراتۆریا رووسی ئاڤا بوویە ئوو د دیرۆکێ دە وەکێ سێیەم ئیمپەراتۆریا هەری مەزن ئێ جیهانێ جه گرتیە. لێبەلێ ب شۆرەشا رووسیایێ د 1917ان دە دەستهلاتداریا مۆنارشیێ یا رووسیایێ هاتیە هلوەشاندن ئوو د داویێ دە سفسر-یا رووسیایێ کو دەولەتا یەکەم ئا ماکەزاگۆنی یا سۆسیالیست ئا جیهانێ بوو هاتیە جهێ ئیمپەراتۆریا رووسی.

پشتی شەرێ ناڤخوەیی یا رووسیایێ، سفسر یا رووسیایێ ب سێ کۆمارێن دن ئێن سۆڤیەتێ رە یەکیتیا سۆڤیەتێ ئاڤا کریە کو پێکهاتەیێن هەری مەزن ئوو سەرەکە یێ یەکیتیا سۆڤیەتێ بوو. د سالا 1930ان دە یەکیتیا سۆڤیەتێ کو ببوو سەدەما بەردێلا ب ملیۆن ژیانان د پێشکەتنا پیشەسازیەکە بلەز دە بوو. پشترە د شەرێ جیهانێ یێ دویەم دە ب پێشەنگیا هەولدانێن مەزن ل ئەنیا رۆژهلات رۆلەکە دیارکەر ژ بۆ هەڤالبەندان لیستیە. ب دەستپێکرنا شەرێ سار رە ژ بۆ سەردەستیا ئیدەئۆلۆژیک ئوو باندۆرا ناڤنەتەوەیی ب دەولەتێن یەکبوویی رە دکەڤە ناڤ هەولێن هەڤبەری یێ. د سەردەما سۆڤیەتێ یا سەدسالا 20ان دە هنەک بسەرکەتنێن تەکنۆلۆژیک ئێن رووسیایێ یێن هەری گرینگ تێنە دیتن کو د ناڤ دە یەکەم ساتەلایتا کو ژ هێلا مرۆڤان ڤە هاتیە چێکرن ئوو یەکەم سەفەرا مرۆڤی یا ل فەزایێ هاتیە پێک ئانین.

د سالا 1991ێ دە سفسر یا رووسیایێ ب رووخاندنا یەکیتیا سۆڤیەتێ رە وەکی فەدەراسیۆنا رووسیایێ هاتیە دامەزراندن. ژ ئالیێ فەدەراسیۆنا روسیایێ ڤە دەستوورەکە نوو هاتیە قەبوولکرن کو سیستەما نیڤ-سەرۆکاتیێ فەدەرال هاتیە ئاڤا کرن. ژ دەستپێکا سەدسالێ ڤە پەرگالا سیاسی یا رووسیایێ د بن سەروەریا ڤلادیمیر پووتین دە یە کو وەلات د بن سەروەریا وی دە پاشڤەچوونەکە دەمۆکراتیک وەردگرە ئوو بوویە دیکتاتۆریەکە ئۆتۆریتەر. رووسیا ب ئاوایەکی لەشکەری تەڤلی گەلەک پەڤچوونێن ل هەمبەرێ دەولەتێن سۆڤیەتا بەرێ ئوو وەلاتێن دن بوویە. تەڤی شەرێ ب گورجستانێ یا سالا 2008ان دە ئوو شەرێ ب ئووکراینایێ رە کو ژ سالا 2014ان دە تەڤی کرمێ کو د سالا 2014ان دە هاتیە دەستەسەرکرن ئوو چار هەرێمێن دن ئێن کو د سالا 2022ان دە ژ ئالیێ رووسیا ڤە هاتیە داگرکرن شەرێ رووسی بەردەوام دکە.

رووسیا ئەندامێ دائیمی یێ کۆنسەیا ئەولەکاریێ یا نەتەوەیێن یەکبوویی، ئەندامێ گ20، سجۆ، برجس، ئاپەج، ئۆسجە ئوو وتۆ ئوو دەولەتا ئەندامێ پێشەنگ ئا رێخستنێن پۆست-سۆڤیەت ئێن وەکی جس، جستۆ ئوو ئەئائەئو/ئەئەئو یە.

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

ناڤێ رووسیا ژ دەولەتا روسێ هاتیە وەرگرتن کو دەولەتەکە سەردەما ناڤین ئە کو ب پرانی سلاڤێن رۆژهلاتی لێ دژین. لێبەلێ ناڤێ رووسیا پشترە گرینگیا بدەست دخە کو نەرێ وەلات پر جاران ژ هێلا نشتەجیهێن خوە ڤە وەکی "Русская Земля" (روسسکایا زەملیا، ئەردێ رووسیایێ) هاتیە بناڤ کرن. ژ بۆ کو وەلات ژ دەولەتێن دن ئێن کو ژ ڤی ناڤی هاتنە زێدەکرن، د دیرۆکا نووژەن دە وەکێ رووسیایا کئەڤان ژی هاتیە بناڤکرن.[2][3] ناڤێ رووس ژ گەلێ رووس هاتیە کو کۆمەکە ڤارانگیان (دبە کو ویکینگێن دوێدی هاتیە) کو دامەزرینەرێن دەولەتا رووسی (Русь) بوون.

ناڤێ روتهەنئا کو فۆرما لاتینی یا کەڤن ئا ناڤێ رووسی بوو، ژ بۆ هەرێمێن رۆژاڤا ئوو باشوور ئێن هەرێما رووسیایێ رە کو ب پرانی ل تەنشتا ئەورۆپایا کاتۆلیک بوون هاتیە بناڤکرن. ناڤێ نها یێ وەلات Россия (رۆسسیا) ژ پەیڤا یەونانی یا رووسیا (رۆسئا) تێ کو فۆرما یەونانی یا ناڤێ رووسی ئوو هەر وەها بلێڤکرنا ئیمپەراتۆریا بیزانسێ یا کئەڤان ئا رووسیایێ یە.[4]

دیرۆک

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

دیرۆکا دەسپێکێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
تەڤی چاندا ئافاناسئەڤۆ یا باشوورێ سیبیریایێ، بەلاڤبوونا سەردەما برۆنز ئا باڤ ئوو کالێن شڤانیێ یێن یامنایا ستەپپە کو د ناڤبەرا 3300 ئوو 1500 ب.ز. دە بەلاڤ بوونە.

یەکەم بجه بوونا مرۆڤی یا ل رووسیایێ هەیا سەردەما ئۆلدۆوان ئا دەستپێکا پالەئۆلیتیکا ژێرین دچە. نێزیکی 2 ملیۆن سال بەرێ نوونەرێن حۆمۆ ئەرەجتوس کۆچی نیڤگراڤا تامانێ یا ل باشوورێ رووسیایێ بوونە.[5] ل کافکاسیایا باکور ئاموورێن کەڤرێن هەستە یێن کو دیرۆکا ئامووران ژ 1،5 ملیۆن سال بەرێ ڤەدگەرە هاتنە دیتن.[6] میناکێن دیرۆکا رادیۆکاربۆنێ یێن ژ شکەفتا دەنسۆڤا یا ل چیایێن ئالتایێ تێ تەخمین کرن کو میناکێن هەری کەڤن ئا دەنسۆڤایێ یە کو 195-122.700 سال بەرێ ژیایە. د شکەفتا پاشین دە فۆسیلێن دەنی کو هیبریدەک مرۆڤی یا کەڤنار بوو کو نیڤ نەئاندەرتال ئوو نیڤ دەنسۆڤایی بوون ئوو 90.000 سال بەرێ ژیان کرنە هاتنە دیتن.[7] رووسیا وارێ هنەک ژ نەئاندەرتالێن داوین ئێن کو 45.000 سال بەرێ د شکەفتا مەزمائسکایایێ دە هاتنە دیتن بوو.[8]

یەکەم شۆپا مرۆڤێن نووژەن ئا دەستپێکێ ل رووسیایێ ژ 45.000 سالێن بەرێ ڤەدگەرە کو ل رۆژاڤایێ سیبیریایێ هاتیە دیتن.[9] ڤەدیتنا بەرماهیێن چاندی یێن ب گرانی بەرماهیێن مرۆڤێن نووژەن ئێن ئاناتۆمیکی یە کو هەری کێم 40.000 سال بەرێ ل کۆستیۆنک–بۆرسهجهیۆڤۆ ئوو ل سونگر کو دیرۆکا وان ڤەدگەرە 34.600 سال بەرێ ل رۆژاڤایێ رووسیایێ هاتیە دیتن.[10] مرۆڤ هەری کێم 40.000 سال بەرێ ل مامۆنتۆڤایا کوریایێ گهیشتنە رووسیایا ئارکتیک.[11] نفووسێن کەڤنار ئێن ئەوراسیایا باکور ئێن ژ سیبیریایێ ژ هێلا گەنەتیکی ڤە دشبن چاندا مال'تا–بورەت ئوو ئافۆنتۆڤا گۆرا کو بەشدارەکە گەنەتیکی یا گرینگ ئێن ژ ئامەریکییێن خوەمالی یێن کەڤنار ئوو حونتەر-گاتهەرەرێن رۆژهلاتی بوون.[12]

حیپۆتەزا کورگان ئا ل هەرێما ڤۆلگا-دنئەپەر ل باشوورێ رووسیا ئوو ئووکراینایێ وەکێ ئورهەئمات یا پرۆتۆ-حند-ئەورۆپیان ب جه دکە.[13] کۆچبەریێن دەستپێکێ یێن حند ئوو ئەورۆپی یێن ژ پێنگاڤا پۆنتیک-خەزەرێ یا ئووکراینا ئوو رووسیایێ، باڤ ئوو کالێن یامنایا ئوو زمانێن حند-ئەورۆپی ل دەڤەرێن مەزن ئێن ئەوراسیایێ بەلاڤ کرنە.[14][15] پاستۆرالیزما کۆچەری ل دەشتا پۆنتیک-کاسپیایێ کو د سەردەما کالکۆلیتیک دە دەست پێ دکە پێشکەتیە.[16] بەرماهیێن ڤان شارستانیێن دەشتان ل جهێن وەکی ئپاتۆڤۆ، سنتاسهتا، ئارکائم ئوو پازیریک هاتنە کشفکرن کو د شەر دە شۆپێن هەری کەڤن ئێن هەسپان ئێن ناسکری هەنە.[17] چێبوونا گەنەتیکی یا ئاخافتڤانێن مالباتا زمانێن ئوورالی ل باکورێ ئەورۆپایێ ب کۆچا ژ سیبیریایێ کو ب کێمی ڤە 3500 سال بەرێ دەست پێ کربوو، پێک هاتیە.[18]

د سەدسالێن 3ەم ئوو 4ەم ئێن پ.ز. دە پادیشاهیا گۆتهیک ئۆئئوم ل باشوورێ رووسیایێ هەبوو کو پاشێ ژ ئالیێ هونان ڤە هاتیە داگر کرن. د ناڤبەرا سەدسالێن 3ەم ئوو 6ەم ئێن پ.ز. دە پادیشاهیا بۆسپۆران کو سییاسەتەکە هەلەنیستیکی بوو کو ل شوونا کۆلۆنییێن یەونانی ب دەست خستبوو ب ئێریشێن کۆچەران ئێن کو ژ ئالییێ قەبیلەیێن شەرکەر ئێن وەکێ هون ئوو ئەوراسیێن ئەوراسیایێ ڤە دهاتن برێڤەبرن، هاتیە برین.[19][20]

باڤ ئوو کالێن رووسان د ناڤ ئەشیرێن سلاڤی دە نە کو ژ پرۆتۆ-حند ئوو ئەورۆپیان ڤەقەتیانە کو تێ تەخمینکرن ئەڤ ڤەقەتاندن 1500 سال بەرێ ل باکورێ رۆژهلاتێ ئەورۆپایێ پێک هاتیە.[21] سلاڤێن رۆژهلاتی هێدی هێدی ل رۆژاڤایێ رووسیایێ (ل ناڤبەرا مۆسکۆیا نووژەن ئوو سائنت-پەتەرسبورگێ دە) ب دو پێلێن کۆچبەریێ دە ب جه بوونە. پێلەکە کۆچبەریێ ژ کیئەڤێ بەر ب سووزدال ئوو مورۆمایا ئیرۆ ڤە دچە ئوو پێلەکە کۆچبەری یا دن ژی ژ پۆلۆتسک بەر ب نۆڤگۆرۆد ئوو رۆستۆڤێ ڤە دچە.[22] بەریا کۆچبەریێ سلاڤیان ل هەرێمێ گەلێن فیننۆ-ئوگری ژیان کرنە. ژ سەدسالا 7ان ئوو پێ ڤە سلاڤێن رۆژهلاتی یێن کو کۆچێ هەرێمێ بوونە فیننۆ-ئوگریێن خوەمالی هێدی هێدی هاتنە ئاسیمیلە کرن.[23][24]

رووس ئا کیئەڤانێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
د سەدسالا 11ان رووسا کیئەڤان.

دامەزراندنا یەکەم دەولەتێن سلاڤیایا رۆژهلات د سەدسالا 9ان دە ب هاتنا ڤارانگیان، بازرگان، شەرڤان ئوو نشتەجهێن هەرێما دەریایا بالتیک رە هەڤدەم بوو. بەری هەر تشتی ئەڤ ڤیکینگێن کو ب ئەسلێ خوە سکاندیناڤی بوون کو ژ رۆژهلاتێ بالتیکێ ب رێیێن ئاڤێ بەر ب دەریایا رەش ئوو دەریایا قەزوینێ ڤە هاتبوون.[25] ل گۆری نەستۆر جهرۆنجلە، ڤارانگێن ژ گەلێ رووسیایێ ب ناڤێ روریک د سالا 862ان دە وەکی هکومدارێ نۆڤگۆرۆدێ هاتیە هلبژارتن. د 882ان دە جیگرێ وی ئۆلەگ کو بەرێ باج دابوو خازاران، ژ ئالیێ باشوور ڤە دەرباس دبە ئوو کیئەڤێ زەفت دکە ئوو رووسا کیئەڤان ئاڤا دکە. ئۆلەگ، کورێ رورک ئگۆر ئوو کورێ ئگۆر سڤیاتۆسلاڤ ئ د پەی رە هەمی ئەشیرێن هەرێمی یێن سلاڤیایا رۆژهلات ب سەروەریا کیئەڤێ ڤە هاتنە گرێدان کو دەستهلاتداریا خەزەرێ هاتیە هلوەشاندن ئوو چەند کامپانیایێن لەشکەری ل دژی بیزانس ئوو پەرسیان هاتیە دەست پێ کرن.[26]

ژ سەدسالێن 10ان هەتا سەدسالا 11ان، رووسا کئەڤان بوویە یەک ژ مەزنترین ئوو دەولەمەندترین وەلاتێن ئەورۆپایێ.[27] د دەما دەستهلاتداریا ڤلادیمیرێ مەزن (980-1015) ئوو کورێ وی یارۆسلاڤێ ئاقلمەند (1019-1054) دە، سەردەما زێرین ئا کیئەڤێ هاتە جەرباندن کو د وێ دەمێ دە خریستیانیا ئۆرتۆدۆکس ژ بیزانسێ هاتیە پەژراندن ئوو یەکەم قانوونا نڤیسکی یا سلاڤیا رۆژهلات ب ناڤێ روسسکایا پراڤدا هاتیە نڤیساندن.

د سەردەما فەئۆدالیزمێ ئوو دەسەنترالیزاسیۆنێ دە ب تێکۆشینا د ناڤبەرا ئەندامێن خانەدانیا روورک دە کو رووس ئا کیئەڤان هکوم دکر هاتیە نیشانکرن. سەردەستیا کئەڤانێ ل باکور-رۆژهلات ڤلادمر-سوزدال، ل باکور-رۆژاڤا کۆمارا نۆڤگۆرۆد ئوو ل باشوور-رۆژاڤا میرەکتیا گالسیا-ڤۆلینیان کێم بوو.

د ناڤبەرا سالێن 1237-40 دە داگرکرنا مۆنگۆلان دەربا داوی ل رووس ئا کیئەڤان دخە ئوو دبە سەدەما کو وەلات هلوەشە ئوو نیڤێ نفووسا خوە وندا بکە.[28] پشتێ شێلاندن ئوو داگرکرنا مۆنگۆلان باشوور ئوو ناڤەندا رووسیایێ ژ ئالیێ ترک-مۆنگۆلان ڤە هاتیە داگرکرن.

د داویێ دە گالیسیا-ڤۆلینیا کو د ناڤ حەڤبەشیا پۆلۆنی-لیتڤانیا دە بوون ڤلادمر-سوزدال ئوو کۆمارا نۆڤگۆرۆد، دو هەرێمێن ل سەر دەروودۆرا کیئەڤێ، ئاسیمیلە دبن ئوو ژ بۆ نەتەوەیا نووژەن ئا رووسان بنگەه ئاڤا دکن.[29] نۆڤگۆرۆد تەڤی پسکۆڤ د هەیاما دەستهلاتداریا مۆنگۆلان دە ب رێڤەبەریەکە ئۆتۆنۆمی هاتیە پاراستن کو ب گرانی ژ هۆڤیتیێن مۆنگۆلان کو باندۆرێ ل وەلاتێ مایی دکە رزگار دبە.

دوکاتیا مەزن ئا مۆسکۆوێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

حلوەشینا کئەڤان رووسی د داویێ دە شاهدیا مەزنبوونا دوکایا مەزن ئا مۆسکۆوێ کو د دەستپێکێ دە بەشەک ژ ڤلادمر-سوزدالێ بوو دکە.[30] د دەما کو هێ ژی د بن دەستێ مۆنگۆل-تاتاران دە بوو ئوو ب لهەڤهاتنا وان، مۆسکۆو د دەستپێکا سەدسالا 14ان دە دەست ب بهێزتر کرنا باندۆرا خوە یێ ل هەرێمێ دکە کو گاڤ ب گاڤ دبە هێزا پێشەنگ "یەککرنا ئاخا رووسیایێ".[31][32] دەما کو کورسیێ مەترۆپۆلیتانێ یا دێرا ئۆرتۆدۆکس ئا رووسیایێ د سالا 1325ان دە دەرباسێ مۆسکۆوێ دبە، باندۆرا دێرێ زێدە بوویە.[33] حەڤرکێ داوی یێ مۆسکۆوێ، کۆمارا نۆڤگۆرۆد، وەکی ناڤەندا بازرگانیا پۆستێ ئوو بەندەرا هەری رۆژهلات ئا یەکتییا حانسەئاتیکێ پێشڤەکەتن بدەست خستیە.[34]

ب رێبەریا میرێ مۆسکۆوێ دمتری دۆنسکۆی ئارتێشا یەکبوویی یا میرەکیێن رووسی د شەرێ کولکۆڤۆیێ دە کو د سالا 1380ان دە دقەومە ل هەمبەرێ مۆنگۆل-تاتاران سەرکەڤتنەکە گرینگ بدەست دخە ئوو مۆنگۆل-تاتار تێک دچن.[35] مۆسکۆو هێدی هێدی دوکا خوە سەرەکە ئوو میرەکتیێن دەردۆرێ، تەڤی ئەردێن د دەستێن هەڤرکێن بەرێ یێن بهێز ئێن مینا تڤەر ئوو نۆڤگۆرۆد بدەست دخە.[31]

ئڤان ئئئ ("مەزن") کۆنترۆلا حۆردەیا زێرین ئاڤێت ئوو تەڤاهیا باکورێ رووسیایێ د بن سەروەریا مۆسکۆوێ دە بهێزتر دکە ئوو یەکەم هکومدارێ رووسێ بوو کو سەرناڤێ "دوکایا مەزن ئا هەمی رووسیایێ" وەردگرە. پشتی داگرکرنا کۆنستانتینۆپۆلیسێ کو د 1453ان ژ ئالیێ ئۆسمانیان هاتیە داگرکرن، مۆسکۆو ئیدیئا کریە کو باژێر نوونەرتیا میراتەیا ئیمپەراتۆریا رۆمایا رۆژهلات وەرگرتیە. ئڤان ئئئ ب سۆپهئا پالائئۆلۆگنا کو برازیا ئیمپەراتۆرێ بیزانسێ یێ داوی جۆنستانتنە خ بوو دزەوجە ئوو نیشانا ئەیلۆ یێ دوسەری یا بیزانسی د دەستپێکێ دە وەکێ نیشانا خوە دیار دکە ئوو د داویێ دە ژی وەکێ نیشانا رووسیایێ دیار دکە.[31] ڤاسلی ئئئ د دەستپێکا سەدسالا 16ان دە ب گرێدانا چەند دەولەتێن پاشین ئێن سەربخوە یێن رووسیایێ هەمی رووسیایێ دکە یەک.[36]

تساردۆما رووسیایێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
ئڤان ئڤ ژ 1533ان هەتا سالا 1547ان تساردۆمێ مەزن ئێ مۆسکۆوێ بوو.

د گەشەدانیا رامانێن رۆمایا سێیەمین دە، دوکێ مەزن ئڤان ئڤ ("ب خۆف") د سالا 1547ان دە ب فەرمی تاجا یەکەم تسار ئا رووسیایێ هاتە ل خوە کریە. تسار زاگۆنەکە نوو دەردخە (سودەبنک یا 1550)، یەکەم سازیا نوونەرێ فەئۆدال ئا رووسی (زەمسکی سۆبۆر) ئاڤا دکە، ئارتێشێ ژ نوو ڤە نوو دکە، باندۆرا دینداران ئاستەنگ دکە ئوو رێڤەبەریا هەرێمی ژ نوو ڤە برێخستن دکە.[37] د دەما پادیشاهیا خوە یێ درێژ دە ئڤان ب گرێدانا سێ خاناتێن تاتاران، کازان ئوو ئاستراخان ل سەر ڤۆلگا ئوو خاناتە سبرێ کو ل باشوورێ رۆژاڤایێ سیبیریایێ ل ئەردێ رووسیایێ زێدە دکە کو ئەردێ رووسیایێ یا مەزن دوجاران بەرفرەه دکە.[38] د داویێ دە، د داویا سەدسالا 16ان دە رووسیا بەر ب رۆژهلاتێ چیایێ ئورالێ ڤە بەرفرەه دبە.[39] لێبەلێ تساردۆم ژ بۆ گهیشتنا بەراڤێن بالتک ئوو بازرگانیا دەریایێ کو شەرێ لڤۆنیایێ یا درێژ ئوو نەسەرکەتی ل دژی هەڤبەندیا کەیانیا پۆلۆنیا ئوو دوکاتیا مەزن ئا لیتڤانیا (پاشێ یەکیتیا پۆلۆنی-لیتڤانی یا یەکبوویی)، کەیانیا سوێدێ ئوو دانیمارکا-نۆروێجێ ددە دەستپێکرن قەلس دبە.[40] تساردۆم ب ڤێ قەلسبوونێ د سالا 1572ان دە د شەرێ ئارتێشەکە داگرکەر ئا تاتارێن کرمێ یا شەرێ مۆلۆدی دە ب تەڤاهی تێک دچە.[41]

مرنێن کورێن ئڤان د سالا 1598ان دە داویا خانەدانا رورکێن کەڤنار ب خوە رە تینە ئوو لگەل برچیبوونا کارەساتبار ئا سالێن 1601-1603ان دبە سەدەما شەرەکی ناڤخوەیی، سەروەریا ئیدەئاکاران ئوو دەستوەردانا بیانی یێن د دەما تەنگاسیێن دەستپێکا سەدسالا 17ان.[42] حەڤبەندیا پۆلۆنی-لیتڤانی، سوود وەردگرت کو بەشەک ژ رووسیایێ دەستەسەر دکە کو هەیا پایتەختا مۆسکۆوێ درێژ بوویە.[43] د سالا 1612ان دە پۆلۆنی نەچار دمینن کو پاشدە ڤەکشن. پشتێ ڤەکشینا پۆلۆنیان رووسیا ژ هێلا هێزێن دلخواز ئێن رووسی ڤە کو ژ هێلا بازرگان کوزما منن ئوو پرەنس دمتری پۆزهارسکی ڤە دهاتن برێڤەبرن هاتیە پاراستن.[44] خانەدانیا رۆمانۆڤ د سالا 1613ان دە ب بریارا زەمسکی سۆبۆر دەردکەڤە سەر تەختێ ئوو وەلێت گاڤ ب گاڤ ژ قەیرانێ خلاس دبە.[45]

رووسیا د سەدسالا 17ان دە کو سەردەما کۆزاکان بوو، مەزنبوونا ئاخا خوە بەردەوام کریە.[46] د 1654ان دە رێبەرێ ئووکراینایێ، بۆهدان کهمەلنیتسکی، پێشنیار کریە کو ئووکراینا د بن پاراستنا تسارێ رووسیایێ ئالەخس دە بە ئوو قەبوول کرنا ڤێ پێشنیارێ دبە سەدەما شەرێ رووس ئوو پۆلۆنیان. د داویێ دە ئووکراینا ل سەر دنئەپەرێ هاتیە پەرچە کرن ئوو بەشا رۆژهلات (ئووکراینایا چەپ ئوو کییڤ) د بن سەروەریا رووسیایێ دە دمینە.[47] بەر ب رۆژهلات ڤە کفشکرنا بلەز ئا رووسی ئوو کۆلۆنیزەکرنا سیبیریایا بەرفرەه بەردەوام کریە ب ڤێ بەرفرەه بوونە رە نێچیرڤانیا پۆستێن ئاژالان ئوو ژ بۆ قلۆچێن فیلان، نێچیرڤانیا فیلان کرنە. کاشیفێن رووسی ب گرانی ل سەر رێچێن چەمێ سیبیریایێ بەر ب رۆژهلات ڤە چوویە ئوو د نیڤێ سەدسالا 17ان دە، ل رۆژهلاتێ سیبیریایێ، ل نیڤگراڤا جهوکجه، ل کێلەکا چەمێ ئاموورێ ئوو ل پەراڤێن ئۆکیانووسا پاسیفیک، وارگەهێن رووسان هەبوون.[46] د 1648ان دە سەمیۆن دەزهنیۆڤ بوویە یەکەم کەسە ئەورۆپی کو ژ تەنگاڤا بەرنگێ دەرباس بوویە.

ئیمپەراتۆریا رووسیایێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
بەرفرەهبوونا ئاخا رووسیایێ ژ دەما سەروەریا ئڤان ئڤ هەیا مرنا پەتەر ئ.

د بن سەروەریا پەترووسێ مەزن دە ل رووسیایێ د 1721ێ دە رێڤەبەریا ئیمپەراتۆریەکە هاتە راگهاندن ئوو خوە وەکی یەک ژ هێزێن مەزن ئێن ئەورۆپی دەستنیشان کریە. ئیمپەراتۆریا رووسیایێ ژ 1682ان هەیا 1725ان هکوم کریە کو پەترووس د شەرێ مەزن ئێ باکور (1700-1721) دە سوێدێ تێک دبە ئوو گهیشتنا رووسیایێ ژ بۆ دەریا ئوو بازرگانیا دەریایێ رە پەیدا دکە. د سالا 1703ان دە ل سەر دەریایا بالتیکێ، پەتەر سائنت پەتەرسبورگ وەکێ پایتەختا نوو یا رووسیایێ ئاڤا دکە. د تەڤاهیا دەستهلاتداریا وی دە رەفۆرمێن بەرفرەه هاتنە کرن کو باندۆرێن چاندی یێن رۆژاڤایی یێن گرینگ ئانیە رووسیایێ.[48] جاتهەرنە ئ (1725-1727)، پاشێ پەتەر ئئ (1727-1730) ئوو ئاننا ل جهێ دەرباسی سەر تەختێ بوونە. د سالێن 1741-1762ان دە د دەما سەروەریا قیزا پەترووس ئ ئەلزابەته دە رووسیا بەشداری شەرێ حەفت سالان (1756-1763) دبە. د دەما پەڤچوونێ دە لەشکەرێن رووسی پرووسیایا رۆژهلات داگر کرن ئوو گهیشتنە باژارێ بەرلینێ.[49] لێبەلێ پشتی مرنا ئەلزابەته، ژ ئالیێ پەتەر ئئئ یا رووسیایێ ڤە کو ئالیگرێ پادیشاهیا پرووسیایێ بوو هەمی ئەردێن داگرکری ژ بۆ پادیشاهیا پرووسیایێ هاتیە ڤەگەراندن.[50]

جاتهەرنە ئئ ("مەزن") کو د سالێن 1762-1796ان دە هکوم کریە، سەرۆکاتیا سەردەما رۆناکبیری یا رووسیایێ کریە. وێ کۆنترۆلا سیاسی یا رووسی ل سەر حەڤبەندیا پۆلۆنی-لیتڤانی بەرفرەه کریە ئوو پرانیا هەرێمێن وێ ب رووسیایێ ڤە گرێدسیە ئوو رووسیایێ دکە وەلاتێ هەری قەلەبالخ ئێ ئەورۆپایێ.[51] ل ئالیێ باشوور پشتی شەرێن رووس ئوو ترکان یێن سەرکەتی یێن ل دژی خانەدانیا ئۆسمانی، کاتەرین سنۆرێ رووسیایێ بەرب دەریایا رەش ڤە ب پێش ڤە بر کو د ڤێ دەمێ دە هلوەشاندنا خاناتۆیا کرمێ پێک هاتیە ئوو کرم بەشداری ئاخا رووسیایێ بوویە.[52] د ئەنجاما سەرکەتنێن ل سەر ئیرانا قاجاری د دەما شەرێ رووس ئوو فارسان دە، د نیڤێ یەکەم ئا سەدسالا 19ان دە رووسیا قەفقاسیایێ ژی زەفت دکە.[53] پاشێ جاتهەرنە، کورێ وێ پاولۆس، کەسایەتەکە بێئیستیقرار بوو ئوو ب گرانی ل سەر پرسگرێکێن هوندورین ئەلەقەدار بوویە.[54] پشتێ سەروەریا وی یا کورت، ستراتەژیا کاتەرین بەردەوام دبە کو ئالەخاندەر ئ (1801–1825) د سالا 1809ان دە فینلەندایێ ژ سوێد ئا قەلسبوویی ئوو د سالا 1812ان دە بەسارابیا ژی ژ ئۆسمانیان هاتیە ستەندن.[55][56] د ڤێ هەیامێ دە ل ئامەریکایا باکور، رووس بوونە یەکەم ئەورۆپی کو گهیشتنە ئالاسکایێ ئوو ئالاسکایێ کۆلۆنی کرنە.[57] د سالێن 1803-1806ان دە یەکەم گەرا رووسی یا جیهانێ هاتیە دەستپێکرن.[58] د سالا 1820ان دە، سەفەرەکە رووسی پارزەمینا ئانتارکتیکایێ کشف دکە.[59]

شۆرەشا رووسی ئوو شەرێ ناڤخوەیی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
ڤلادیمیر لەنین د سالا 1920ان دە ل مۆسکۆوێ دئاخڤە.

رووسیا دەما کو ژ هەڤالبەندێن خوە یێن سێ ئانتانتە ڤەقەتیابوو، د سالا 1914ان دە بەشداری شەرێ جیهانێ یێ یەکەم دە ژ بۆ بەرسڤدایینا راگهاندنا شەر ئێ کو ئاڤوستوریا-مەجاریستانێ ل هەمبەرێ هەڤالبەندێ روسیایێ، سەربیا دابوون دەستپێکرن د چەند ئەنیێن دە شەر دە بەشداری شەر دبە.[60][61] د سالا 1916ام دە ئێریشا بروسلۆڤ یا ئارتێشا رووسی یا ئەمپەریال هەما هەما ب تەڤاهی ئارتێشا ئاوسترۆ-مەجاری هلوەشاند.[62] لێ بەلێ ژ بەر زێدەبوونا لێچوونێن شەر، قوربانیێن زێدە ئوو گۆتەگۆتێن گەندەلی ئوو خیانەتێ زێدە دبن، بێباوەریا گشتی یا بەرێ یا ژ بۆ رەژیمێ کوورتر دبە. ئەڤ هەمی فاکتۆر ژ بۆ شۆرەشا رووسیایێ یا سالا 1917ان کو د دو چالاکیێن مەزن دە پێک هاتیە دبە بنگەه.[63]

د دەستپێکا سالا 1917ان دە نجهۆلاس ئئ نەچار دمینە کو ژ سەر تەختە خوە وەرە خوارێ کو د ئەنجامێ دە ئەو ئوو مالباتا وی د دەما شەرێ ناڤخوەیی یێ رووسیایێ دە تێنە گرتن ئوو پشترە ژی هاتنە بدارڤەکرن.[64] ل جهێ رێڤەبەریا مۆنارشیێ کۆئالیسیۆنەکە قەلسێ پارتیێن سیاسی خوە هکوومەتا دەمکی رادگهینە ئوو ژ ئالیێ هەمان هکومەتێ ڤە کۆمارا رووسیایێ هاتیە راگهاندن. د 19 چلەیێ یا سالا 1918ان دە مەجلیسا دامەزرینەر ئا رووسیایێ، رووسیا کۆمارەکە فەدەرال ئا دەمۆکراتیک دیار دکە ئوو ب ڤی ئاوایێ بریارا هکوومەتا دەمکی قەبوول دکە.[65] دۆترا رۆژێ مەجلیسا دامەزرینەر ژ ئالیێ کۆمیتەیا برێڤەبر ئا ناڤەندی یا هەمی رووسیایێ ڤە هاتیە بەتالکرن.[63]

سازیەکە سۆسیالیست ئا ئالتەرناتیڤ ئوو سۆڤیەتا پەترۆگرادێ ب هەڤ رە هەبوون کو ب رێیا مەجلیسێن کارکەر ئوو گوندیان ئێن کو ب ئاوایەکی دەمۆکراتیک هاتنە هلبژارتن دەستهلاتداریێ ب دەست دخن کو وەکێ سۆڤیەت هاتیە بناڤکرن. دەستهلاتداریا دەستهلاتدارێن نوو ل جهێ کو قەیرانا ل وەلێت چارەسەر بکە، تەنێ کریزا هەیی یا ل وەلێت گرانتر دکە ئوو د داویێ دە ب شۆرەشا ئۆکتۆبر ئا ب پێشەنگیا بۆلشەڤیک ڤلادیمیر لەنین هکوومەتا دەمکی هاتیە هلوەشاندن ئوو دەستهلاتداریا سۆڤیەتان دبە سەدەما ئاڤاکرنا یەکەمین دەولەتا سۆسیالیست ئا جیهانێ.[63] شەرێ ناڤخوەیی یێ رووسیایێ د ناڤبەرا تەڤگەرا سپی یا ئانتی-کۆموونیست ئوو بۆلشەڤیکان، ئارتێشا سۆر دە قەومیە.[66] پشتی ئیمزەکرنا پەیمانا برەست-لتۆڤسکێ کو ب حێزێن ناڤەندی یێن شەرێ جیهانێ یێ یەکەم رە شەر ب داوی ئانی; رووسیا بۆلشەڤیست پرانیا هەرێمێن خوە یێن رۆژاڤا کو %34 ژ نفووسێ، %54 ژ پیشەسازیێ، %32 ژ زەڤیێن خوە یێن چاندنیێ ئوو ب قاسی %90 ژ کانێن کۆمرێ دهەوینە رادەست دکە.[67]

حێزێن هەڤالبەند ژ بۆ پشتگریا هێزێن دژ-کۆمونیست دەستوەردانەک لەشکەری یا نەسەرکەڤتی ددن دەستپێکرن. د داویا شەرێ ناڤخوەیی یێ توند دە، ئابۆری ئوو بنەسازیا رووسیایێ گەلەک زرار دبینن ئوو ب قاسی 10 ملیۆن د شەر دە ژیانا خوە ژ دەست ددن کو پرانیا وان سڤیل بوون.[68] ب مۆلیۆنان مرۆڤ دبن کۆچبەرێن سپی ئوو برچیبوونا رووسی یا سالێن 1921–1922ان دە دبە سەدەما مرنا پێنج ملیۆن مرۆڤان.[69][70]

یەکیتیا سۆڤیەتێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
د سالا 1936ان دە نەخشەیا یەکیتیا سۆڤیەتێ یا رووسیایێ.

ئابۆریا فەرمانداری ئوو جڤاکا سۆڤیەتێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

د 30 کانوونا سالا 1922ان دە لەنین ئوو ئالیکارێن وی بە ب تەڤلیبوونا کۆمارێن بەلارووسیا، ترانسکافکاسیا ئوو ئووکراینایێ یەکیتیا سۆڤیەتێ هاتیە ئاڤاکرن.[71] ب گوهەرتنێن سنۆرێن ناڤخوەیی ئوو پێڤەکرنێن د دەما شەرێ جیهانێ یێ دویەم دە یەکیتیەک مەزن ئێن کو ژ 15 کۆماران پێک دهاتن هاتیە ئاڤاکرن.[72]

پشتی مرنا لەنین د سالا 1924ان دە ترۆیکایەکە (رێڤەبەرێن یەکیتیا سۆڤیەتێ) هاتیە دەستنیشانکرن کو بەرپرسیاریا رێڤەبەریێ وەربگرە. د داویێ دە ژۆسەپه ستالن کو سەکرەتەرێ گشتی یێ پارتیا کۆمونیست بوو هەمی ئالیێن ئۆپۆزیسیۆنێ دتەپسینە ئوو دەستهلاتداریا خوە د دەستێن خوە دە کۆم دکە ئوو د سالێن 1930ان دە دبە رێڤەبەرێ ئۆتۆریتەر ئا وەلات.[73] لەئۆن ترۆچکی کو ئالیگرێ سەرەکە یێ شۆرەشا جیهانێ یە د سالا 1929ان دە ژ یەکیتیا سۆڤیەتێ هاتیە سرگوونکرن ئوو فکرا ستالین ئا سۆسیالیزما یەک وەلات دبە نێرینا فەرمی یا یەکیتیا سۆڤیەتێ.[74] بەردەوامیا تێکۆشینا ناڤخوەیی یا د ناڤ پارتیا بۆلشەڤیکان دە ب "پاقژیا مەزن" دەردکەڤە هۆلێ.

ستالینیزم ئوو نووژەنبوون

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

د بن سەرۆکاتیا ستالین دە، هوکوومەتێ دەست ب ئابۆریەکە فەرمانی دکە کو د وی دەمێ دە وەلات ب گرانی گوندەواری بوو کو پیشەسازیکرنا وەلات ئوو کۆلەکتیفکرنا چاندنیا وەلات ددە دەستپێکرن. د ڤێ دەما گوهەرینا بلەز ئا ئابۆری ئوو جڤاکی دە ب ملیۆنان مرۆڤ شاندن کامپێن کار ئێن جەزایێ کو د ناڤ وان دە گەلەک مەهکوومێن سیاسی یێن ژ بەر دژبەریا وان ئێن گومانبار ئێن ل دژی ستالین دەرکەتبوون ئوو کەسێن راستەراست کو ل دژی دەستهلاتداریا ستالین دەرکەتبوون هەبوون.[75][76] د هەمان دەمێ دە ب ملیۆنان کەسێن دژبەری ستالین سرگوونێ هەرێمێن بەژاهی یێن یەکیتیا سۆڤیەتێ بوونە.[77] بێرێخستنبوونا دەمکی یا چاندنیا وەلێت، پۆلیتیکایێن دژوار ئێن دەولەتێ ئوو هشکەسالیا د وی دەمێ دە دبە سەدەما برچیبوونا سۆڤیەتێ کو د سالێن 1932 ئوو 1933ان قەومییە.[78] د ڤێ خەلاییێ دە ژ 5.7 هەتا 8.7 ملیۆن کەس ژ برچیان ژیانا خوە ژدەست ددە کو ژ وان 3.3 ملیۆن کەس ل هەرێمێ یەکیتییا سۆڤیەت ئا رووسیایێ بوو.[79] یەکیتییا سۆڤیەتێ د داویێ دە د دەمەک کورت دە ڤەگوهەرینەک ب مەسرەف ژ بۆ ئابۆریەکە پر چاندنی ئوو گاڤێن پیشەسازی یێن مەزن ئاڤێتیە.[80]

شەرێ جیهانێ یێ دویەم ئوو نەتەوەیێن یەکبوویی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دو کەچێن جوان د سالا 1942ان دە د دەما دۆرپێچکرنا لەنینگرادێ دە چەکێن بناڤوودەنگ پپد-40 ئامادە دکن.
شەرێ ستالینگرادێ، شەرێ هەری مەزن ئوو خوینرێژ د دیرۆکا شەرێ د جهانێ دە بوو د سالا 1943ان دە ب سەرکەتنا سۆڤیەتێ یا کو ل دژی ئارتێشا ئالمانان پێک هاتیە ب داوی بوویە.

یەکیتیا سۆڤیەتێ د 17ێ ئیلۆنا سالا 1939ان دە ب داگرکرنا پۆلۆنیایێ ل گۆری پرۆتۆکۆلا ڤەشارتی یا د ناڤ پەیمانا مۆلۆتۆڤ-رببەنترۆپ ئا ب ئالمانیایا نازی رە، بەشداری شەرێ جیهانێ یێ دویەم دبە.[81] یەکیتییا سۆڤیەتێ د بەردەوامیا شەر دە فینلەندایێ داگر دکە ئوو ل گەل داگرکرنا دەولەتێن بالتیکێ بەشەک ژ رۆمانیایێ ژی داگر دکە ئوو بەشداری ئاخا یەکیتیا سۆڤیەتێ دکە.[82] د 22ێ هەزیرانا سالا 1941ێ دە ئالمانیا یەکیتیا سۆڤیەتێ داگر دکە ئوو ئەنیا هەری مەزنێ شەرێ جیهانێ یا دویەم، ئەنیا رۆژهلات ڤەدکە.

د ئەنجاما شەر دە نێزیکی 5 ملیۆن لەشکەرێن ئارتێشا سۆر ژ ئالیێ نازیان ڤە هاتنە گرتن.[83] ب ئاوایەکە زانەتی ب برچیبوونێ ئان ب ئاوایەکی دن 3.3 ملیۆن هێسیرێن سۆڤیەتێ تێنە کوشتن، حەر چقاس وەهرماجهت د دەستپێکێ دە سەرکەتنەک گرینگ هاتبە بدەست خستن ژی ئێریشا وان د شەرێ مۆسکۆوێ دە هاتیە راوەستاندن.[84] پشترە ئالمانان د زڤستانا سالێن 1942-1943ان دە پێشی د شەرێ ستالینگرادێ دە شکەستنێن مەزن خوارن ئوو پشترە ژی د شەرێ کورسکێ دە کو د هاڤینا سالا 1943ان دە قەومیە ئارتێشا وان هاتیە شکەستن.[85][86] تێکچوونەکە دن ئا ئالمانیایێ د دەما دۆرپێچکرنا لێنینگرادێ دە قەومیە کو د ناڤبەرا سالێن 1941 ئوو 1944ان دە ژ ئالیێ هێزێن ئالمانیا ئوو فینلەندایێ ڤە باژار ب تەڤاهی ژ ئالیێ دەڤەرێن بەژاهیێ ڤە هاتیە دۆرپێچکرن ئوو ژ بەر برچیبوونێ زێدەتری ملیۆنەک کەس دمرن لێ باژێر قەت خوە رادەستێ ئالمانان ناکە.[87] حێزێن سۆڤیەتێ د سالێن 1944-1945ان دە ل ئەورۆپایا رۆژهلات ئوو ئەورۆپایا ناڤەندی پێش دکەڤن ئوو د گولانا سالا 1945ان دە بەرلینێ داگر دکن.[88] د تەباخا سالا 1945ان دە، ئارتێشا سۆر ئێریشی مانچورئا دکە ئوو ژاپۆنان ژ ئاسیایا باکور ئوو رۆژهلات دەردخە کو ئەڤ ژی دبە ئالیکار کو هەڤالبەند د شەرێن ل هەمبەرێ ژاپۆنان دە بسەر بکەڤن.[89]

شەرێ د سالێن 1941-1945ان دە کو د دەما شەرێ جیهانێ یێ دویەم دە کو ل رووسیایێ قەومیە وەکی شەرێ وەلاتپارێزیا مەزن ئێ رووسیایێ تێ زانین.[90] ژ بەر کو د شەر د ناڤ ئالیەکێ شەر دە بوون یەکیتیا سۆڤیەتێ، دەولەتێن یەکبوویی، کەیانیا یەکبوویی ئوو چین د دەما شەرێ جیهانێ یێ دویەم دە وەکێ چار دەولەتێن مەزن ئێن هەڤالبەندان دهاتن ناسکرن ئوو پشترە ژی بوونە چار ئەندامێن بنگەهین ئێن کۆنسەیا ئەولەکاریێ یا نەتەوەیێن یەکبوویی.[91] د دەما شەر دە هێژمارا مرنا سڤیل ئوو لەشکەرێن یەکیتیا سۆڤیەتێ ب قاسی 26-27 ملیۆن کەس بوو کو ئەڤ هێژمار نیڤێ هەمی کوشتیێن د شەرێ جیهانێ یێ دویەم پێک تینە.[92] د ڤی شەرێ دە ئابۆری ئوو بنەسازیا سۆڤیەتێ راستی وێرانەکە مەزن هاتیە کو بوویە سەدەما برچیبوونا سۆڤیەتێ کو د سالێن 1946-1947ان دە قەومیە.[93]

سوپەرهێز ئوو شەرێ سار

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

پشتی شەرێ جیهانێ یێ دویەم ل گۆری کۆنفەرانسا پۆتسدامێ، ئارتێشا سۆر بەشەک ژ ئەورۆپایا رۆژهلات ئوو ناڤەندی کو د ناڤ دە ئالمانیایا رۆژهلات ئوو هەرێمێن رۆژهلاتێ ئاوستریایێ هەبوون داگر دکە.[94] حکوومەتێن کۆمونیست ل دەولەتێن بچووکێن بلۆکا رۆژهلات هاتنە ئەرکدارکرن.[95] پشتی کو یەکیتیا سۆڤیەتێ دبە دبە دویەم هێزا نووکلەئەری یا جیهانێ،[96] یەکیتیا سۆڤیەتێ هەڤالبەندیا پاکتا ڤارشۆڤایێ ئاڤا دکە ئوو ژ بۆ سەردەستیا گەردوونی کو وەکی شەرێ سار تێ زانین،[97] ب دژبەرێن وەکێ دەولەتێن یەکبوویی ئوو دەولەتێن ئەورۆپی ئوو ب ناتۆیێ رە دکەڤە ناڤ تێکۆشینان.

دەربەیا ل دژی گۆرباچۆڤ ئوو بەلاڤبوونا یەکیتیا سۆڤیەتێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
د دەما جڤینا د سالا 1988ان دە ل مۆسکۆوێ رێبەرێ سۆڤیەتێ مکهائل گۆرباچۆڤ ئوو سەرۆکێ دەولەتێن یەکبوویی رۆنالد رەئاگان ل مەیدانا سۆر.

ژ سالا 1985ان ئوو پێ ڤە رێبەرێ یەکیتیا سۆڤیەتێ یا داوی مکهائل گۆرباچۆڤ کو دخوەست رەفۆرمێن لیبەرال د سیستەما سۆڤیەتێ دە پێک بینە، ب پۆلیتیکایێن گلاسنۆست (ڤەبوون) ئوو پەرەسترۆئکا (ژ نوو ڤەئاڤاکرنێ) هەول دایە کو داوی ل سەردەما راوەستانا ئابۆری بینە ئوو هکوومەتێ دەمۆکراتیک بکە.[98] لێ بەلێ ئەڤ یەک دبە سەدەم کو ل سەرانسەرێ وەلێت تەڤگەرێن نەتەوەیی ئوو جوداخواز ئێن بهێز زێدە ببن.[99] بەری سالا 1991ێ ئابۆریا سۆڤیەتێ دویەم مەزنترین ئابۆریا جیهانێ بوو لێ د سالێن خوە یێن داوی دە وەلات دکەڤە ناڤا قەیرانەکە ئابۆریێ.[100]

ژ بەر کو دەولەتێن بالتیک خوەستن کو ژ یەکیتیا سۆڤیەتێ ڤەقەتن، د سالا 1991ێ دە ل سەرانسەرێ وەلێت ئالۆزیا ئابۆری ئوو سیاسی دەست پێ دکە.[101] د 17ێ ئادارێ دە گشتپرسیەکە هاتیە لدارخستن کو تێ دە پرانیا وەلاتیێن بەشدار دەنگێ ئەرێ ددن کو یەکیتیا سۆڤیەتێ ببە فەدەراسیۆنەکە نوو.[102] د یەزیرانا سالا 1991ێ دە بۆرس یەلتسن بوویە یەکەم سەرۆکێ راستەراست د دیرۆکا رووسیایێ دە وەکێ سەرۆکێ یەکیتیا سۆڤیەتێ یا رووسیایێ هاتیە هلبژارتن. د تەباخا سالا 1991ێ دە هەولەکە دەربەیێ یا کو ژ ئالیێ ئەندامێن هکوومەتا گۆرباچۆڤ ڤە کو ل دژی گۆرباچۆڤ هاتبوو کرن ئوو ب ئارمانجا پاراستنا یەکیتیا سۆڤیەتێ هاتبوو کرن، دبە سەدەما بداویبوونا پارتیا کۆمونیست ئا یەکیتیا سۆڤیەتێ.[103] د 25ێ کانوونا سالا 1991ێ دە پشتی هلوەشینا یەکیتیا سۆڤیەتێ، لگەل رووسیایا هەمدەم، چاردەه دەولەتێن دن ئێن پشتی سۆڤیەتێ دەرکەتنە هۆلێ.[104]

فەدەراسیۆنا رووسیایێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

ڤەگوهەرینا ئابۆرییا بازارێ ئوو کریزێن سیاسی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
بۆرس یەلتسن، ڤلادمر پوتن ل گەل پاتریک ئئ نە.

حلوەشینا ئابۆری ئوو سیاسی یا یەکیتیا سۆڤیەتێ، رووسیایێ بەر ب دەپرەسیۆنەکە کوور ئوو درێژ ڤە بریە. د دەما پەرچەبوونا یەکیتییا سۆڤیەتێ ئوو پشتی پەرچەبوونا سۆڤیەتێ رەفۆرمێن بەرفرەه هاتنە ئامادەکرن کو دەستڤەگوهەرینا شیرکەتێن دەولەتێ ژ بۆ کەسێن سڤیل ئوو سەربەستبەردانا بازار ئوو بازرگانیێ هاتنە کرن کو د رەفۆرۆمان دە گوهەرتنێن رادیکال هاتبوون کرن ئوو وەکێ "تەراپیا شۆکێ" هاتبوو بناڤکرن.[105] ڤەگوهەرینا شیرکەتێن دەولەتێ ب گرانی ژ سازیێن دەولەتێ دەرباسێ کەسێن کو د ناڤ هندورێ هکوومەتێ دە تێکلیێن وان هەنە دبن کو ئەڤ یەک ژی بوویە سەدەما بلندبوونا ئۆلیگارشێن رووسی.[106] پشتێ کو شیرکەتێن دەولەتێ دەرباسێ ئۆلیگارشان دبن گەلەک ژ دەولەمەندێن نوو ب ملیاران دۆلاران دراڤ ئوو ب سەرمایەیێن خوە رە رەڤینە دەرڤەیی وەلات.[107] قەیرانا ئابۆریێ بوویە سەدەما هلوەشینا کارووبارێن جڤاکی - رێژەیا ژدایکبوونێ هەر کو چوو کێم بوویە ئوو رێژەیا مرنێ ژی زێدە بوویە ئوو ب ملیۆنان کەتن خزانیێ.[108] د هەمان دەمێ دە ل گەل کریزا ئابۆریێ ل وەلات گەندەلیا توند ئوو هەروها چەتەیێن سووجێ ئوو سووجێن ئۆرگانیزەکری هەر کو چوویە زێدە بوونە.[109]

د داویا سالا 1993ان دە، ئالۆزیێن د ناڤبەرا یەلتسن ئوو پارلامەنتۆیا رووسیایێ دە ب توندی ب بکارانینا هێزا لەشکەری ئوو ب کریزەکە دەستووری بداوی دبە. د دەما کریزێ دە، یەلتسن ژ هێلا هکوومەتێن رۆژاڤایی ڤە هاتبوو پشتگری کرن ئوو د دەما شەر ئوو پێڤچوونان دە زێدەتری 100 کەسان ژیانا خوە ژدەست دانە.[110]

دەستوورا بنگەهین ئا لیبەرال ئا نووژەن، هەڤکاریا ناڤنەتەوەیی ئوو ئارامکرنا ئابۆری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

د مەها کانوونێ دە گشتپرسیەکە هاتیە کرن ئوو هاتیە پەسەند کرن کو دەستوورەکە نوو دەستنیشان دکە کو دەستهلاتیێن پر مەزن ددە سەرۆکێ رێڤەبەریا دەولەتێ.[111] سالێن 1990ی ب پەڤچوونێن چەکداری یێن ل باکورێ کافکاسیا، هەم پەڤچوونێن ئەتنیکی یێن هەرێمی ئوو هەم ژی سەرهلدانێن ئیسلامی یێن جوداخواز رە روو ب روو دمینە.[112] ژ دەما کو جوداخوازێن چەچەن د دەستپێکا سالێن 1990ی دە سەرخوەبوونا خوە راگهاندنە، د ناڤبەرا کۆمێن سەرهلدێر ئوو هێزێن رووسی دە شەرەکی گەریلا یا ب ناڤبەری دەردکەڤە. ئێریشێن تەرۆریستی ل دژی سڤیلان ژ ئالیێ جوداخوازێن چەچەن ڤە هاتنە لدارخستن کو د ئەنجامێ دە ب هەزاران سڤیلێن رووسی ژیانا خوە ژ دەست دانە.[113]

پشتی هلوەشینا یەکیتیا سۆڤیەتێ، رووسیایێ بەرپرسیاریا دایینا دەینێن دەرڤە یێن سۆڤیەتێ گرتیە سەر خوە.[114] د سالا 1992ان دە، پرانیا کۆنترۆلێن بهایێ خەریدار ژ هۆلێ هاتنە راکرن کو ئەڤ بوویە سەدەما ئەنفلاسیۆنەکە توند کو ب داکەتنەکە بەربچاڤ نرخا رووبلەیا روسی داخستیە.[115] کێماسیێن سەرمیانا بلند دگەل زێدەبوونا رەڤا سەرمایەیێ ئوو نەکارینا ڤەگەراندنا دەینان، بوویە سەدەما قەیرانا دارایی یا سالا 1998ان ئا رووسیایێ کو بوویە سەدەما کێمبوونا گدپ یا زێدەتر.[116]

چوویینا بەر ب ئابۆریا مۆدەرن، ناڤەندیبوونا سیاسی ئوو پاشڤەچوویینا دەمۆکراتیکێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

د 31ێ مەها کانوونا سالا 1999ان دە سەرۆک یەلتسن ب ئاوایەکی نەچاڤەرێکری ئیستفا کر کو رێڤەبەریێ رادەستی سەرۆکوەزیرێ نوو یێ تایینکری ئوو جیگرێ وی یێ بژارتی ڤلادمر پوتن دکە.[117] پشترە ڤلادیمیر پووتین د هلبژارتنێن سەرۆکاتیێ یا 2000ان دە ب سەر دکەڤە ئوو سەرهلدانا چەچەنان د شەرێ چەچەنستانێ یێ دویەم دە تێک دبە.[118]

پووتین د سالا 2004ان دە جارا دویەم بوو سەرۆککۆمارێ رووسییایێ. د ڤێ هەیامێ دە ب بهایێن بلند ئێن نەفتێ ئوو زێدەبوونا ڤەبەرهێنانێن بیانی زێدە دبە کو ئابۆری ئوو ستانداردێن ژیانێ یێن رووسیایێ ب گرینگی باشتر دبە.[119] دەما کو دمیتریی مەدڤەدەڤ ژ بۆ سەردەمەکە وەکێ سەرۆککۆمار هاتیە هلبژارتن کو تەڤی سنۆرێن دەما قانوونی ل سەر دەستهلاتداریێ بمینە، د سالا 2008ان دە پووتین ئەرکا سەرۆکوەزیریێ وەردگرە. ئەڤ سەردەم وەکی "تاندەمۆکراتیک" هاتیە بناڤ کرن.[120]

پشتی کریزا دیپلۆماتیک ئا ب وەلاتێ جیران گورجستانێ رە، شەرێ رووس-گورجستانێ د ناڤبەرا 1-12 تەباخا سالا 2008ان دە قەومیە کو د ئەنجامێ دە رووسیا دو دەولەتێن جوداخواز ل هەرێمێن کو ل گورجستانێ داگر دکە ناس دکە.[121] ئەڤ شەر یەکەم شەرێ ئەورۆپی بوو کو سەدسالا 21ان دە دەرکەتبوو.

داگرکرنا ئووکراینایێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
ئەردێن ئوکراینایێ یێن د بن داگرکەریا رووسیایێ دە ژ 30ێ ئیلۆنا سالا 2022ان ڤر ڤە دەما کو ئیلهەقکرنا رووسیایێ هاتیە راگهاندن.

د دەستپێکا سالا 2014ان دە پشتی شۆرەشا ئالیگرێ رۆژاڤا ل جیرانێ ئووکراینایێ، رووسیایێ کرم تەڤلی رەفەراندوما ب ناکۆک ل سەر ستاتویا کرمێ لدارخستبوو د بن داگرکەریا رووسیایێ دە هاتیە لدارخستن.[122][123] ئیلهەقکرنا کرمێ ل هەرێما دۆنباسێ یا ئووکراینایێ سەرهلدانەکە ددە دەستپێکرن کو ب دەستوەردانا لەشکەری یا رووسیایێ وەکێ بەشەک ژ شەرەکی نەراگهاندی یا ل دژی ئووکراینایێ هاتبوو دەستپێکرن.[124] پشتی کو هکوومەتا رووسی ل هەرێمێ پرۆتەستۆیێن دژبەری هکوومەتێ ددە دەستپێکرن کو تەڤی پرانیا نشتەجهان ل دژی ڤەقەتینا ژ ئووکراینایێ بوون، چەکدارێن رووسی ئوو هێزێن لەشکەری ب پشتگرییا ملیسێن جهێخواز ئێن هەرێمی شەرەک ل رۆژهلاتێ ئووکراینایێ ل دژی هکوومەتا نوو یا ئووکراینایێ ددن دەستپێکرن.[125]

د پەڤچوونەک مەزن دە رووسیایێ د 24ێ سباتا سالا 2022ان دە راستەراست دەست ب داگرکرنا ئووکراینایێ کریە.[126] داگرکەری پشتی شەرێ جیهانێ یێ دویەم شەرێ هەری کۆنڤانسیۆنەلێ ل ئەورۆپایێ نیشان دایە ئوو ب شەرمەزارکرنا ناڤنەتەوەیی هاتیە رەخنە کرن کو ل هەمبەرێ ئابۆری ئوو بازرگانیا رووسیایێ جەزایێن بەرفرەهێن هاتنە سەپاندن.[127]

د ئەنجامێ دە رووسیا د مەها ئادارا سالا 2022ان دە ژ کۆنسەیا ئەورۆپایێ هاتیە دەرخستن ئوو د مەها نیسانێ دە ژی ژ کۆنسەیا مافێن مرۆڤان ئا نەتەوەیێن یەکبوویی هاتیە دەرخستن.[128][129] د مەها ئیلۆنێ دە، پشتی ئێریشێن دژبەر ئێن ئوکراینایێ یێن سەرکەڤتی، پووتین "سەفەربەریا قسمی" راگهاندیە کو یەکەم سەفەربەریا رووسیایێ یا پشتی ئۆپەراسیۆنا باربارۆسسایێ بوو.[130] د داویا ئیلۆنێ دە پووتین ئیلهەقکرنا چار هەرێمێن ئووکراینایێ کو ب قسمی داگرکری بوون راگهاندیە کو ژ شەرێ جیهانێ یێ دویەم ڤر ڤە مەزنترین ئیلهەقکرنا ل ئەورۆپایێ یە. د ئەنجاما ئێریشان دە تێ تەخمینکرن کو ب سەد هەزاران کەس هاتنە کوشتن ئان ژی بریندار بوونە ئوو د هەمان دەمێ دە رووسیا ب گەلەک سووجێن شەر هاتیە تاوانبار کرن.[131][132] پووتین ئوو سەرۆکێن رووسیایێ پەیمانێن تەڤلێبوونێ ئیمزە دکن کو ل قادا ناڤنەتەوەیی نایێن ناسکرن ئوو ب بەرفرەهی وەکێ تەڤگەرێن نەقانوونی هاتیە شەرمەزار کرن.[133][134] شەرێ ل ئووکراینایێ کریزا دەمۆگرافیک ئا رووسیایێ کوورتر دکە.[135]

سەرهلدانا کۆما وانگەر

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

کۆما واگنەر کۆمەکە لەشکەری یا تایبەت ئێ رووسیایێ بوو کو ل ئووکراینا ئوو ل هنەک دەڤەرێن ئافریکایێ ژ بۆ رووسیایێ شەر دکر. پشتێ نەلهەڤکرنێن د ناڤبەرا سەرۆکێ کۆمێ یەڤگەنی پریگۆژین ئوو سەرۆکێ وەزارەتا پاراستنێ یا رووسیایێ کۆما وانگەر د هەزیرانا سالا 2023ان دە سەرهلدانەکە ل دژی وەزارەتا پاراستنێ یا رووسیایێ راگهاندیە ئوو ژ قادێن شەرێن ل ئووکراینایێ بەرێ خوە ددە مۆسکۆوێ. پشتێ سەرهلدانێ کۆما وانگەر باژارێ رۆستۆڤ-ئۆن-دۆن کۆنترۆل دکە ئوو هەیا سنۆرێ باژارێ مۆسکۆوێ پێشڤە دچە. پشتی دانووستاندنێن د ناڤبەرا واگنەر ئوو هکومەتا بەلارووسی دە، سەرهلدانا هاتیە راوەستاندن.[136][137] چەند مەه پشتێ سەرهلدانێ سەرۆکێ سەرهلدانێ یەڤگەنی پریگۆژین د قەزایەکە بالافرێ دە هاتیە کوشتن.[138]

ئەردنیگاری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
نەخشەیا تۆپۆگرافی

ئەردێن فەدەراسیۆنا رووسیایێ یا بەرفرەه ل رۆژهلاتێ ئەورۆپایێ ئوو باکورێ ئاسیایێ درێژ دبە.[139] ئەردێ رووسیایێ ل قراخا هەری باکور ئا ئەوراسیایێ جه دگرە کو خوەدی چارەم درێژترین پەراڤا ل جیهانێ یە کو درێژاهیا پەراڤێ 37.653 کیلۆمێترە یە.[140] رووسیا ل باکوور د ناڤبەینا 41° ئوو 82° هێلیپان ئوو د ناڤبەینا 19° هێلیلار ل رۆژهلات ئوو 169° هێلیلار ل رۆژاڤا دە یە کو ب قاسی 9.000 کیلۆمێترە ژ رۆژهلات بەر ب رۆژاڤا ڤە ئوو ژ 2.500 کیلۆمێترەیێ هەیا 4.000 کیلۆمێترەیێ درێژ دبە.[141]

ل رووسیایێ نەه رێزەچیایێن سەرەکە هەنە کو ل هەرێمێن هەری باشوور تێنە دیتن کو بەشن گرینگ ئێن ژ چیایێن قەفکاسیایێ پێک تینن. چیایەکە کو یەک ژ چیایێن ڤان رێزەچیایان ئە چیایێ ئەلبروسێ یە کو ب بلنداهیا 5.642 مێترەیان لووتکەیا هەری بلند ئێ رووسیا ئوو ئەورۆپایێ یە. چیایێن ئالتایێ ئوو چیایێن سایانێ یا ل سیبیریایێ ئوو چیایێن سیبیریایێ یێن رۆژهلات ئوو نیڤگراڤا کامجهاتکا یا ل رۆژهلاتا دوور ئا رووسیایێ (کلیوجهەڤسکایا سۆپکا یەک ژ بەشێن چیایی یێن رێزەچیایان ئە کو ب بلنداهیا 4.750 مێترەیێ ڤۆلکانا هەری چالاک ئا ئەوراسیایێ یە) یەک ژ بەشێن چیاییێن ڤان رێزەچیایان ئە.[142][143] چیایێن ئوورالێ ژ باکور بەر ب باشوور ڤە ل هەرێما رۆژاڤایێ وەلێت درێژ دبن کو ژ ئالیێ چاڤکانیێن مینەرالان ڤە دەولەمەند ئن ئوو سنۆرێ کەڤنەشۆپی یا د ناڤبەرا ئەورۆپا ئوو ئاسیایێ دە پێک تینن.[144] خالا هەری نزم ئا ل رووسیایێ ئوو ئەورۆپایێ، ل پەراڤێ دەریایا خەزەرێ کو ب ناڤێ داکەتنا خەزەرێ تێ زانن نزماهیا داکەتنێ 29 مێترە د بن ئاستا دەریایێ دە یە.[145]

رووسیا وەکی یەک ژ سێ وەلاتێن جیهانێ یێن کو ب سێ ئۆکیانووسان رە سنۆرێ دەریایی پارڤەدکە ئوو ب گەلەک دەریایان رە سنۆرێ دەریایی یا وەلات هەیە.[146] گراڤێن سەرەکە یێن رووسیایێ نۆڤایا زەملیا، فرانز ژۆسەف لاند، سەڤەرنایا زەملیا، گراڤێن سیبیریایا نوو، گراڤا ورانگەل، گراڤێن کورل (چار ژ وان ب ژاپۆن رە ب ناکۆک ئن)، ئوو گراڤا ساکهالنێ یە.[147][148] گراڤێن دئۆمەدەیێ کو ژ ئالیێ رووسیا ئوو دەولەتێن یەکبوویی ڤە تێنە رێڤەبرن، تەنێ 3.8 کم ژ هەڤ دوور ئن ئوو گراڤا کوناسهر ئا گراڤێن کورل تەنێ 20 کم ژ حۆککائدۆ یا ژاپۆنێ دوور ئن.[149]

رووسیا کو چاڤکانیا زێدەتری 100.000 چەمان ئە[139] یەک ژ مەزنترین چاڤکانیێن ئاڤا روویێ ئەردێ یە کو ب گۆلێن د سنۆر دە چاریەکا ئاڤا شرین ئا جیهانێ پێک تینە.[150] گۆلا بایکالێ د ناڤ ئاڤا شرین ئا رووسیایێ دە گۆلا هەری مەزن ئوو هەری ناڤدار ئە کو گۆلا ئاڤا شرین ئا هەری کوور، پاقژ، هەری کەڤن ئوو هەری مەزن ئا جیهانێ یە کو ژ پێنجان یەک ژ ئاڤا شرین ئا جیهانێ پێک تینە.[151] گۆلێن لادۆگا ئوو ئۆنەگایێ کو ل باکورێ رۆژاڤایێ رووسیایێ نە دو گۆلێن هەری مەزن ئێن ئەورۆپایێ نە.[139] رووسیا ب تەڤاهی چاڤکانیێن ئاڤێ یێن نووژەنکری پشتی برەزیلێ وەلاتێ دویەم ئە.[152] چەمێ ڤۆلگایێ کو ل رۆژاڤایێ رووسیایێ ب گەلەمپەری وەکی چەمێ نەتەوەیی یێ رووسیایێ تێ دیتن، چەمێ هەری درێژ ئێ ئەورۆپایێ یە ئوو دەلتایا ڤۆلگایێ دەلتایا هەری مەزن ئێ ئەورۆپایێ یە.[153] چەمێن ئۆب، یەنیسەی، لەنا ئوو ئامور ئێن سیبیریایێ د ناڤ چەمێن هەری درێژ ئێن جیهانێ دە نە.[154]

ئاڤهەوا

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
کاتەگۆریزەکرنا کöپپەن یا ئاڤهەوایێ یا رووسیایێ.

ژ خەینی توندرا ئوو پۆزکێن باشوورێ رۆژاڤا، ژ بەر دووربوونا گەلەک دەڤەرێن رووسیایێ کو ژ دەریایێ دوور ئن دبە سەدەما سەردەستیا ئاڤهەوایا پارزەمینی یا شل. دەما کو رێ ل بەر ئاڤهەوایا بەژاهی یا دەشتا ئەورۆپی کو ل رۆژاڤا ئوو باکورێ رووسیایێ ڤەدبە، رێزەچیایێن ل باشوور ئوو رۆژهلات هەرکینا گرسەیێن هەوایێ یێن گەرم ئێن کو ژ ئۆکیانووسێن هندی ئوو پاسیفیکێ بەر ب باکور ڤە تێن ئاستەنگ دکن.[155] پرانیا باکورێ رۆژاڤایێ رووسیا ئوو سیبیریایێ خوەدی ئاڤهەوایەک سوبارکتیک ئە کو ل هەرێمێن هندر ئێن باکورێ رۆژهلاتێ سیبیریایێ (ب پرانی ل ساکهایێ کو ل پۆلا باکور ئا سار ئە ب داکەتنا گەرماهیا نزم -71،2 °ج ئە) ب زڤستانان بر سار ئە.[156] ل دەڤەرێن دن ئێن وەلێت ژی د مەهێن زڤستانان دە هەوایەکە نەرم تێنە دیتن. ل خەتا بەهرێ یا رووسیایێ یا ل سەر ئۆکیانووسا ئارکتیک ئوو گراڤێن ئارکتیک ئێن رووسیایێ ئاڤهەوایەکە پۆلاری تێنە دیتن.[155]

پارچەیا پەراڤێ کراسنۆدار کرائ یا ل سەر دەریایا رەش، ب تایبەتی سۆچی ئوو هنەک خەتێن پەراڤێ ئوو هوندور ئێن کافکاسیا باکور خوەدی ئاڤهەوایا سوبترۆپیکال ئا شل ئوو زڤستانێن نەرم ئوو شل ئن.[155] دەما کو ل دەڤەرێن دن ئێن وەلێت د دەمسالان دە بارینا بارانێ ژی زێدەتر دبە، ل گەلەک هەرێمێن رۆژهلاتێ سیبیریا ئوو رۆژهلاتا دوور ئا رووسیایێ مەهێن زڤستانان ل گۆری مەهێن هاڤینێ بێ بارین دەرباس دبە. بارینا زڤستانێ ل پرانیا دەڤەرێن وەلێت ب گەلەمپەری بەرف ئە. پارچەیێن هەری رۆژاڤا یێن ئۆبلاستا کالننگراد ئوو هنەک دەڤەرێن ل باشوورێ کراسنۆدار کرائ ئوو قەفکاسیایا باکور خوەدی ئاڤهەوایا ئۆکیانووسی نە.[155] دەڤەرێن ل سەر پەراڤێن ڤۆلگایا ژێرین ئوو دەریایا خەزەرێ ئوو هەر وەها هنەک پەرچەیێن هەری باشوور ئێن سیبیریایێ خوەدیێ ئاڤهەوایەکە نیڤ-زوا نە.

ژ بەر کو بهار ئوو پاییز ب گەلەمپەری کورت ئن ل سەرانسەرێ هەرێمێ تەنێ دو دەمسالێن جودا هەنە کو تەنێ ژ زڤستانێ ئوو ژ هاڤینێ پێک تێ.[155] مەها هەری سار چلە یە (سبات ل سەر پەراڤێ) ئوو مەها یا هەری گەرم ب گەلەمپەری مەها تیرمەهێ یە. رێژەیێن مەزن ئێن گەرماهیێ گەرماهیا تیپیک ئن. د مەهێن زڤستانێ دە گەرماهی هەم ژ باشوور بەر ب باکور ئوو هەم ژی ژ رۆژاڤا بەر ب رۆژهلات ڤە سار دبە. حاڤین دکارە پر گەرم بە، تەورا ل سیبیریایێ.[157] گوهەرینا ئاڤهەوا ل رووسیایێ دبە سەدەما شەواتێن دارستانی ئوو دبە سەدەما هەلاندنا هەرێمێن قەشاگرتی یێن رووسیایێ.[158][159]

پررەنگیابیۆ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
پارکا نەتەوەیی یا یوگید ڤا کو ل کۆمارا کۆمی یە، مەزنترین پارکا نەتەوەیی یا ئەورۆپایێ یە

رووسیا ژ بەر مەزناهیا خوە یێ بەرفرەه خوەدی ئەکۆسیستەمێن جهێرەنگ ئە کو د ناڤ دە چۆلێن پۆلاری، توندرا، دارستانێن توندرایێ، تایگا، دارستانێن تەڤلهەڤ ئوو پەلێن فرەه، چۆلێن دارستانی، چۆل، قادێن نیڤچۆلی ئوو قادێن سوبترۆپیک هەنە.[160] نێزیکی نیڤێ ئاخا رووسیایێ قادێن دارستانی یە ئوو وەلات خوەدیێ مەزنترین رووبەرا دارستانی یا جیهانێ یە.[161]

پررەنگیابیۆیا رووسیایێ ژ 12.500 جورەیێن نەباتان ئێن تەماری، 2.200 جورەیێن بریئۆفیتان (کەڤزی)، نێزیکی 3.000 جورەیێن لیکەنان، 7.000-9.000 جورەیێن ئالگایان ئوو 20.000-25.000 جورەیێن کیارکان ڤەدهەوینە. فائونایا رووسیایێ ژ 320 جورەیێن مەمکدار، زێدەتری 732 جورەیێن چووکان، 75 جورەیێن خەزالان، نێزیکی 30 جورەیێن ئامفیبییان، 343 جورەیێن ماسیێن ئاڤا شرین (ئەندەمیزما بلند)، ب قاسی 1500 جورەیێن ماسیێن ئاڤا شۆر، 9 جورەیێن سیکلۆستۆماتان ئوو ب قاسی 100.000-150.000 بێمۆڤک (ئەندەمیزما بلند) پێک هاتیە.[160][162] نێزیکی 1.100 جورەیێن نەبات ئوو ئاژالان د بن خەتەرەیێ دە نە کو د پرتووکا سۆر ئا رووسیایێ دە جه دگرن.[160]

ئەکۆسیستەمێن ب تەڤاهی خوەزایی یێن رووسیایێ د نێزیکی 15.000 دەڤەرێن خوەزایی یێن پاراستی یێن ب ستاتویێن جوودا دە هاتنە پاراستن کو ژ %10ان زێدەتر ئێ رووبەرا گشتی یا وەلات ڤەدگرە.[160] د ناڤ دە 45 رەزەرڤێن بیۆسفەرێ، 64 پارکێن نەتەوەیی ئوو 101 رەزەرڤێن خوەزایی ڤەدهەوینن.[163] حەر چقاس د کێمبوونێ دە بن ژی، ل رووسیایێ هێ ژی گەلەک ئەکۆسیستەم هەنە کو هێ ژی وەکێ دارستانێن بێکێماسی هاتنە دیتن کو ب تایبەتی ل دەڤەرێن تایگا یێن باکور ئوو توندرایا سوبارکتیک ئا سیبیریایێ نە.[164] رووسیا د سالا 2019ان دە خوەدی پیلەیا ناڤینی یا ئەندەکسا یەکپارەبوونا پەیزاژا دارستانان ئا 9،02 بوو کو د ناڤ 172 وەلاتان دە د رێزا 10ەم دە بوو ئوو د رێزا یەکەم ئا نەتەوەیا مەزن ئا جیهانێ دە بوو.[165]

رێڤەبەری ئوو سیاسەت

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
قەسرا کۆنگرەیێ یا کرەملینێ.

رووسیا ل گۆری دەستوورا بنگەهین، کۆمارەکە فەدەرال ئا سیمەتریک ئە کو ب پەرگالەک نیڤ-سەرۆکاتی تێ برێڤە برن. سەرۆکێ رووسیایێ سەرۆکێ دەولەتێ یە ئوو سەرۆکوەزیر ژی سەرۆکێ هکوومەتێ یە. کۆمارا فەدەرال وەکی دەمۆکراسیەکە نوونەرێ پر-پارتییی هاتیە دامەزراندن کو هکوومەتا فەدەرال ژ سێ شاخان پێک تێ:[166]

  • قانووندانین: مەجلیسا فەدەرال ئا رووسیایێ کو ژ 450 ئەندامێن دوومایا دەولەتێ ئوو 170 ئەندامێن مەجلیسا فەدەراسیۆنێ پێک تێ قانوونا فەدەرال دپەژرینە، شەر ئیلان دکە، پەیمانان دپەژرینە ئوو سەرۆکێ دەولەتێ ژ کار دوور دخە.[167]
  • برێڤەبرن: سەرۆکێ کۆمارێ فەرماندارێ گشتی یێ حێزێن چەکدار ئە ئوو حکوومەتا رووسیایێ (کابینەیا وەزیران) ئوو ئەرکدارێن دن ئێن کو قانوون ئوو سیاسەتێن فەدەرال برێڤە دبن ئوو بکار تینن، دیار دکە.[168] ژ خەینی کو ل دژی دەستوور ئان قانوونا فەدەرال نەبە، سەرۆکێ کۆمارێ دکارە بریارێن ب چارچۆوەیا بێسینۆر دەرخە.[169]
  • دادوەری: دادگەها دەستوورا بنگەهین، دادگەها بلند ئوو دادگەهێن ژێرین ئێن فەدەرال کو دادگەرێن وان ژ ئالیێ کۆنسەیا فەدەراسیۆنێ ڤە ل سەر پێشنیارا سەرۆک تێنە تایین کرن، قانوونان شیرۆڤە دکن ئوو دکارن قانوونێن کو ئەو نەدەستووری دبینن هلوەشینن.[166][170]

سەرۆک ب دەنگدانا گەل ژ بۆ هەیامەکە شەش سالان تێ هلبژارتن ئوو دبە کو ژ دو جاران زێدەتر نەیێ هلبژارتن. وەزارەتێن هکوومەتێ ژ سەرۆکوەزیر ئوو جیگرێن وی، وەزیر ئوو کەسێن دن ئێن بژارتە پێک تێن کو هەمی ژ ئالیێ سەرۆک ڤە ل سەر پێشنیارا سەرۆکوەزیر تێنە تایین کرن (کو ژ بۆ تایینکرنا سەرۆکوەزیر پەژراندنا دوومایا دەولەتێ هەوجە دکە). پارتیا رووسیایا یەکگرتی ل رووسیایێ پارتیا سیاسی یا سەردەست ئە ئوو وەکێ "کۆنێ مەزن" ئوو "پارتیا هکوومەتێ" تێ بناڤکرن.[171][172] د بن رێڤەبریا ڤلادیمیر پووتین دە، دەمۆکراسیا رووسیایێ پاشڤە چوویە ئوو رێڤەبەریا وی وەکێ رێڤەبەریەکە ئۆتۆریتەر هاتیە بناڤ کرن.[173][174][175] پۆلیتیکایێن پووتین ب گشتی وەکێ پوتینیزم تێ بناڤکرن.[176]

دیرۆکا سیاسی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

حەر چقاس د سەردەما ناڤین دە ل سەر گرینگیا ڤەجهە وەکێ لاشەک سیاسی یا نوونەرکار نیقاشەک ئاکادەمیک هەبە ژی، جڤاکا رووسیایێ د دیرۆکێ دە ژ ئالیێ جووربەجوور ئاوایێن ئۆتۆکراسیێ ڤە هاتیە برێڤەبرن.[177][178] ئەڤ شێوەیا سیستەما دەستهلاتداریا ناڤەندی کۆکێن خوە ژ داویا سەردەما ناڤین ڤە وەردگرە کو ب دامەزراندنا دەولەتەکە یەکگرتی یا رووسیایێ وەکێ مۆنارشیەکە موتلەق ئێ د داویا سەدسالا 15ان دە، ئاڤانیەکە رێڤەبەریێ یە کو هەتا دەستپێکا سەدسالا 20ان هاتیە شۆپاندن.[179][180][181] پشتی شۆرەشا رووسیایێ یا سالا 1917ان، مۆنارشی هاتیە هلوەشاندن ئوو یەکیتیا سۆڤیەتێ هەتا هلوەشینا خوە وەکێ دەولەتەک کۆمونیست ئا یەکپارتی هاتیە راگهاندن.[178] د سەردەمێن کورت ئێن دەستهلاتداریا نەئۆتۆکراتیک دە هکوومەتا دەمکی یا دەمکورت ئا سالا 1917ان کو د دەما شۆرەشا سباتێ دە هاتیە دامەزراندن ئوو د دەما ڤەگوهەرینا رووسیایا پشتێ سۆڤیەتێ ژ بۆ دەمۆکراسیەکە خەلەت د دەما سەرۆکاتیا بۆرس یەلتسن ئێ د سالێن 1990ی دە ڤەدهەوینە.[182][183][184]

د سەدسالا 21ان دە پشتی سەرۆکاتیا ڤلادمر پوتن ئوو دمتری مەدڤەدەڤ، رووسیا راستی تێکچوونەکە گرینگ ئا دەمۆکراسیێ هاتیە.[184][185][186] ل گەل ڤە یەکێ سیستەما سیاسی ژ ئۆتۆریتەریزما هلبژارتنێ بەر ب رەژیمەکە ئۆتۆریتەر ئا یەکگرتی ڤە پێش کەتیە.[184][187] حنەک زانیارێن سیاسی پوتن وەکێ سەرۆکەکە دیکتاتۆری[188][189] ئان ژی رەژیمەکە کەسایەتی ب ناڤ کرنە.[190][191][187] دویەم سەردەما پوتین وەک سەرۆککۆمار رێ ل بەر ئۆتۆکراسییەکە زێدەتر ڤەکریە [184][192] کو ژ سەردەما سۆڤیەتێ ڤر ڤە ئۆتۆکراسییا هەری مەزن ئە[193][194] ئوو هنەک نڤیسکاران پێشنیارا نووژەنکرنا هێمانێن تۆتالیتەر کرنە.[195][193] سیاسەتێن بریارێن پوتین ب گەلەمپەری وەکی پوتنیزم هاتنە بناڤکرن.[196]

دابەشکرنێن سیاسی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
نەخشەیا دابەشکرنێن ئیداری یێن رووسیایێ (حەرێمێن فەدەرال: پارێزگەه ب رەنگێ کەسک، ئۆبلاستا ب رەنگێ زەر، کرائیل ب رەنگێ پۆرتەقالی، باژارێن فەدەرال ب رەنگێ سۆر، هەرێمێن خوەسەر ب رەنگێن شین ئوو ئۆبلاستا خوەسەر ئا ئا جهوویان ب رەنگێ بنەفشی هاتیە دیارکرن)

ل گۆری دەستوورا بنگەهین ئا رووسیایێ، رووسیا فەدەراسیۆنەکە سیمەتریک (ب ئیهتمالا کۆنفیگوراسیۆنەکە ئاسیمەتریک) ئە. بەرەڤاژیێ مۆدەلا ئاسیمەتریک ئا سۆڤیەتێ یا رسفسرێ کو تەنێ کۆمار "بنگەهێن فەدەراسیۆنێ" بوون، دەستوورا هەیی ستاتوویا هەرێمێن دن بلند کریە ئاستا کۆماران ئوو هەمی هەرێم ب سەرناڤێ "بنگەها فەدەراسیۆنێ" وەکهەڤ بناڤ کریە. ل رووسیایێ هەرێمێن کو ئیستقرارا خوە دپارێزن هەنە لێ هەرێم نە خوەدی سەروەریێ نە ئوو نە ژی خوەدیێ ستاتوویا رێڤەبەریەکە سەروەر ئن کو ب ت ئاوایی مافێ وان ئێن کو دەستوورێن خوە د سەروەریێ نیشان بدن ئوو مافێ وان ئێن کو ژ وەلێت ڤەقەتن تنەیە. قانوونێن هەرێمان نکارن ل دژی قانوونێن فەدەرال دەرکەڤن.[197]

بەشێن فەدەرال د کۆنسەیا فەدەراسیۆنێ دە کو مالا ژۆرین ئا مەجلیسا فەدەرال ئە، خوەدی نوونەرتیا وەکهەڤ ئن کو هەر یەک خوەدی 2 نوونەران ئن.[198] لێبەلێ ئەو د ئاستا خوەسەریا کو ژێ سوود وەردگرن دە ژ هەڤ جودا نە. حەرێمێن فەدەرال ئێن رووسیایێ ژ ئالیێ پووتین ڤە د سالا 2000ان دە ژ بۆ هێسانکرنا کۆنترۆلا هکوومەتا ناڤەندی یا ل سەر هەرێمێن فەدەرال هاتن دامەزراندن.[199] د دەستپێکێ دە هەفت، د رۆژا ئیرۆ دە ژی هەشت هەرێمێن فەدەرال هەنە کو هەر یەک ژ وان ب نوونەرەکی کو ژ ئالیێ سەرۆکێ رووسیایێ ڤە هاتیە ئەرکدارکرن ڤە تێ برێڤەبرن.[200]

تێکلیێن دەرڤە

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
وەلاتێن ئەندامێن یەکیتییا ئەورۆپایێ ئوو ئەندامێن ناتۆیێ کو ل دژی داگرکرنا ئووکراینایێ دەرکەتنە ئوو تێکلیێن خوە یێن ب رووسیایێ رە قوت کرنە

رووسیا ژ سالا 2024ان ڤر ڤە خوەدیێ شەشەم تۆرا دیپلۆماتیک ئا هەری مەزن ئا جیهانێ یە. وەلات تێکلیێن دیپلۆماتیک ب 187 وەلاتێن ئەندامێن نەتەوەیێن یەکبوویی، دو دەولەتێن ب قسمی ناسکری ئوو دو دەولەتێن چاڤدێر ئێن نەتەوەیێن یەکبوویی بەردەوام دکە ئوو ب گشتی خوەدی 143 بالیۆزخانەیێن ل دەرڤەیی وەلات ئن.[201][202] رووسیا جهێ خوە یێ وەکێ ئەندامەکە ماییندە یێ کۆنسەیا ئەولەهیێ یا نەتەوەیێن یەکبوویی دپارێزە.[203] د هەمان دەمێ دە ب گەلەمپەری رووسیا ژ ئالیێ ئانالیستێن سیاسی ڤە وەکێ هێزەک مەزن هاتیە وەسفاندن.[204][205] رووسیا هەر وها وەکێ پێکهاتەیا سەرەکە یا یەکیتیا سۆڤیەتێ یا بەرێ، هێزەکە سوپەر ئا بەرێ یە.[206] د سەدسالا 21ان دە گەلەک زانیار دیار دکن باندۆرا رووسیایێ یا جیهانی بەر ب کێمبوونێ ڤە دبینن.[207][208] دگەل ڤێ یەکێ، رووسیا دەولەتەک ئەندامێ گ20، ئۆسجە، برجس، وتۆ ئوو ئاپەج ئە; ئوو دەولەتا ئەندام ئا پێشەنگ ئا رێخستنێن وەکێ جس، ئەئائەئو، جستۆ ئوو سجۆ یە.[209] حەر وها، بەری کو د سالێن 2014 ئوو 2022ان دە ژ هەر دو کۆمان وەرە دەرخستن، ئەو دەولەتەک ئەندامێ گ8 (نها گ7) ئوو بەشەک ژ کۆنسەیا ئەورۆپایێ بوو.[210][211]

رووسیا تێکلیێن نێزیک ب بەلارووسێ رە دپارێزە کو بەشەک ژ دەولەتا یەکیتییێ یە کو کۆنفەدەراسیۆنەکە سەرنەتەوەیی یا هەر دو دەولەتان ئە.[212] ژ بەر کو هەر دو وەلات ژی خوەدی خزمەک چاندی، ئەتنیکی ئوو دینی یا هەڤبەش ئا بهێز ئن، سەربیا ژ ئالیێ دیرۆکی ڤە هەڤالبەندەکە نێزیک ئا رووسیایێ یە.[213] ژ سەدسالا 21ان ڤر ڤە، تێکلیێن د ناڤبەرا رووسیا ئوو چینێ دە ژ بەر بەرژەوەندیێن سیاسی یێن هەڤپار، هەم د وارێن دوئالی دە هەم ژی د وارێ ئابۆری دە ب ئاوایەکی گرینگ زێدە بوویە.[214] حندستان مەزنترین خەریدارێ ئالاڤێن لەشکەری یێن رووسیایێ یە ئوو هەر دو وەلات ژ سەردەما سۆڤیەتێ ڤە تێکلیەک ستراتەژیک ئوو دیپلۆماتیک ئێن ب هێز پارڤە دکن.[215] رووسیا ل سەرانسەرێ قەفقاسیایا باشوور ئوو ئاسیایا ناڤین ئا ژ ئالیێ ژەئۆپۆلیتیک ڤە گرینگ ئە کو ل رووسیایێ وەکێ "نێزیکێ دەرڤەیی وەلێت" هاتیە بناڤکرن کو باندۆرەکە سیاسی یا گرینگ چێدکە، د هەمان دەمێ دە ئانالیستێن سیاسی یێن بیانی هەر دو هەرێمان وەکێ بەشەک ژ "هەوشا پاشین" ئا رووسیایێ ب ناڤ کرنە.[216]

د سالا 2019ان دە ڤلادیمیر پووتین ب هەڤپیشەیێن خوە یێن گ20 رە ل ئۆساکایێ

رووسیا ب ترکیەیێ رە تێکلیەکە ستراتەژیک، ئەنەرژی ئوو پاراستنێ یا ئالۆز پارڤە دکە.[217] ژ بەر کو ئیران هەڤالبەندەکە ستراتەژیک ئوو ئابۆری یە، رووسیا تێکلیێن دۆستانە ب ئیرانێ رە بەردەوام دکە.[218] رووسیایێ پشتی داگرکرنا ئووکراینایێ د سالا 2022ان دە، ب هەڤکاریا پاراستنێ یا زێدە، تێکلیێن خوە یێن ب کۆرەیا باکور رە ب ئاوایەکی گرینگ پێش خستیە.[219] د هەمان دەمێ دە، تێکلیێن رووسیایێ ب ئووکراینایا جیران ئوو جیهانا رۆژاڤا رە، ب تایبەتی دەولەتێن یەکبوویی ئوو وەلاتێن هەڤبەش ئێن یەکیتیا ئەورۆپی ئوو ب ناتۆیێ رە هلوەشیایە.[220]

د سەدسالا 21ان دە رووسیایێ سیاسەتەکە دەرڤە یا ئێریشکار مەشاندیە کو ئارمانج دکە سەردەستیا هەرێمی ل ئەورۆپایێ مسۆگەر بکە ئوو باندۆرا خوە یا ناڤنەتەوەیی زێدە بکە ئوو هەر وها خایە کریە کو ب ڤێ پۆلیتیکایێ پشتگریا ناڤخوەیی یا ژ بۆ هکوومەتێ زێدە بکە. رووسیا دەستوەردانێن لەشکەری ل دەولەتێن پشتی سۆڤیەتێ یێن گورجستان ئوو ئووکراینایێ ئوو هەر وەها ل سووریەیێ د دەما شەرێ ناڤخوەیی یێ درێژ دە دایە دەستپێکرن کو باندۆرا خوە ل رۆژهلاتا ناڤین زێدە بکە ئوو بگهیژە ئارمانجێن خوە یێن هێزا مەزن.[221][222] دو ژ سێیان ژ نفووسا جیهانێ، ب تایبەتی وەلاتێن پێشکەتی یێن باشوورێ جیهانێ ئان ژ ئالیێ سیاسی ڤە بێئالی نە ئان ژی مێلا وان ئا سیاسی بەر ب رووسیایێ ڤە یە.[223] کۆما واگنەر ئا کو ژ ئالیێ دەولەتا رووسیایێ ڤە دهات فینانسەکرن، ل ئافریکایێ ئوو ل سووریەیێ هاتیە بجهکرن کو ژ بۆ پاراستنا ئارامیا سیاسی یێن ل دەولەتێن تێکچوویی ب رێیا پرۆژەکسیۆنا لەشکەری ئوو بکارانینا چاڤکانیێن خوەزایی یێن هەرێمی، پێک بینە.[224] رووسیایێ هەر کو دچە زێدەتر هەول دا کو باندۆرا خوە ل سەرانسەرێ ئارکتیکێ، ئاسیا ئوو پاسیفیکێ ئوو ئامەریکایا لاتینی بەرفرەه بکە.[225]

حێز

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ سوکهۆئ سو-57 کو بالافرەکە شەر ئا نفشێ پێنجەم ئا هێزا هەوایی یا رووسیایێ یە

حێزێن چەکدار ئێن رووسیایێ ژ هێزێن بەژایی، هێزێن دەریایی ئوو هێزێن هەوایی پێک تێن ئوو هەر وها دو شاخێن خزمەتێ یێن سەربخوە ژی هەنە کو ژ هێزێن مووشەکێن ستراتەژیک ئوو هێزێن هەوایی پێک هاتیە.[226] ژ سالا 2025ان پێ ڤە، ئارتێش خوەدی 1،1 ملیۆن پەرسۆنەلێن چالاک ئن کو پێنجەمین مەزنترین هەژمارا جیهانێ یە ئوو نێزیکی 1،5 ملیۆن پەرسۆنەلێن جیگر هەنە. لەشکەری ژ بۆ هەمی وەلاتیێن مێر ئێن د ناڤبەرا 18-27 سالی دە مەجبووری یە کو ژ بۆ سالەکێ دڤێ لەشکەری بکن.[226]

رووسیا د ناڤ پێنج دەولەتێن چەکێن کیمیەوی یێن ناسکری دە یە کو خوەدیێ دەپۆیا هەری مەزن ئا چەکێن کیمیەوی یا جیهانێ یە کو زێدەتری نیڤێ چەکێن کیمیەوی یێن جیهانێ ل رووسیایێ یە. رووسیا خوەدیێ دویەمین فیلۆیا هەری مەزن ئا بناڤبەهریێن مووشەکێن بالیستیک ئە ئوو یەک ژ وان سێ وەلاتێن ئە کو بۆمبەبارانێن ستراتەژیک بکار تینن ئە.[227][228] ژ سالا 2023ان پێ ڤە، رووسیا خوەدی سێیەم مەزنترین لێچوونێن لەشکەری یا جیهانێ یە کو 109 ملیار دۆلار خەرج دکە کو ئەڤ یەک ب قاسی %5،9ێ گدپیا وەلات ئە. حەر وها د ناڤبەرا سالێن 2020-2024ان دە سێیەم مەزنترین هناردەیا چەکان بوو ئوو خوەدان پیشەسازیەک پاراستنێ یا مەزن ئوو خوەمالی یە کو پرانیا ئالاڤێن لەشکەری یێن خوە هلدبەرینە.[229][230]

قانوون، گەندەلی ئوو سووج

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
سەرۆکێ ئۆپۆزیسیۆنێ ئالەکسەی ناڤالنی د خوەپێشاندانێن دژی گەندەلیێ یێن سەرانسەری یێن 2017-2018ان دە ل مۆسکۆوێ پێشەنگیا خوەپێشاندەران دکە. ئالەکسەی ناڤالنی د سالا 2024ان دە د گرتیگەهەکێ رووسیایێ دە ژیانا خوە ژدەست دایە.

رووسیایا پشتێ سۆڤیەتێ د بن رەژیما ڤلادیمیر پووتین دە ژ ب جەلەبەک کاپیتالیزما ئالیگران ڤە هاتیە برێڤەبرن.[231] سیستەما وی یا سیاسی ب ئاوایێن جووربەجوور وەکێ کلەپتۆکراسی، ئۆلیگارشی ئوو پلووتۆکراسی هاتیە وەسفاندن.[232][233] رووسیا ژ سالا 2024ان پێ ڤە، وەلاتێ ئەورۆپی یا هەری نزم ئێ د ئەندەکسا تێگهیشتنا گەندەلیێ یا سالانە یا ترانسپارەنجی ئنتەرناتئۆنال دە یە ئوو د ناڤ 180 وەلاتێن د لیستەیێ دە د رێزا 154ان دە یە.[234]

پشتی هلوەشینا یەکیتیا سۆڤیەتێ گەندەلی ب گرینگی زێدە بوویە کو د جڤاکێ دە وەکێ یەک پرسگرێکێن هەری گرینگ هاتیە دیتن.[235][236] گەندەلیێ باندۆرێ ل گەلەک سەکتۆران کریە کو د ناڤ دە ئابۆری، هکوومەت، سەپاندنا قانوونێ، تەندورستی، پەروەردەهی ئوو لەشکەری هەیە.[237][238] ئابۆریا سیا یا رووسیایێ د سالا 2018ان دە ب قاسی ژ %44ێ گدپیا گشتی هاتبوو تەخمینکرن.[239] یەکینەیێن لەشکەری یێن جەزاکرنێ باهۆز-ز ئوو باهۆز-ڤ د دەما شەرێ رووسیا ئووکراینایێ یێ بەردەوام دە، ژ سالا 2022ان ڤر ڤە وەکێ لەشکەرێن ئێریشێ هاتنە بکار ئانین.[240][241] ل گۆری تەخمینێن ببجیێ، نێزیکی 48.000 گرتی ژ بۆ کۆما واگنەرێ شاندنە هەرێمێن شەر.[242]

داخویانیا سەرەکە ئوو بنگەهین یا قانوونێن ل رووسیایێ دەستوورا بنگەهین ئە. قانوون، وەکێ قانوونا سڤیل ئا رووسیایێ ئوو قانوونا جەزایێ یا رووسیایێ، چاڤکانیێن قانوونی یێن سەرەکە یێن قانوونا رووسیایێ نە.[243] رووسیا ل ئەورۆپایێ خوەدیێ نفووسا هەری زێدە یا گرتییان ئە ئوو ل جیهانێ د رێزا پێنجەم دە یە کو خوەدیێ نفووسا هەری مەزن ئا گرتییان ئە.[244] حەر چقاس ئەڤ هەژمار ژ سالا 2000ان ڤر ڤە ب رێژەیا ژ %59 کێم ببە ژی، د رێژەیا گرتنێ یا ل ئەورۆپایێ، د ناڤ رێژەیا هەری بلند دە یە.[245]

مافێ مرۆڤان

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

بنپێکرنێن مافێن مرۆڤان ل رووسیایێ ژ ئالیێ رێخستنێن پێشەنگ ئێن دەمۆکراسی ئوو مافێن مرۆڤان ڤە هەر کو دچە زێدەتر تێنە راگهاندن. ب تایبەتی، رێخستنا ئەفوویێ یا ناڤنەتەوەیی ئوو چاڤدێریا مافێن مرۆڤان دبێژن کو رووسیا نە دەمۆکراتیک ئە ئوو مافێن سیاسی ئوو ئازادیێن سڤیل ئێن گەلەک کێم ددە وەلاتیێن خوە.[246][247]

ژ سالا 2004ان ڤر ڤە مالا ئازادیێ د لێکۆلینا خوە یا ئازادیا ل جیهانێ دە رووسیایێ وەکێ "نە ئازاد" ب ناڤ کریە.[248] ژ سالا 2011ان ڤر ڤە یەکینەیا سخووری یا ئەکۆنۆمیستێ د ئەندەکسا دەمۆکراسیێ یا خوە دە رووسیایێ وەکێ "رەژیمەک ئۆتۆریتەر" ب ناڤ کریە ئوو د سالا 2024ان دە ژ 167 وەلاتان د رێزا 150ەم دە جه گرتیە.[249] د رێزبەندا ئازادیا چاپەمەنیێ یا سالا 2024ان ئا رێخستنا رۆژنامەڤانێن بێسنۆر دە، رووسیا د ناڤ 180 وەلاتان دە د رێزا 162ان دە یە.[250] حکوومەتا رووسیایێ ژ ئالیێ ئۆپۆزیسیۆنا سیاسی ئوو چالاکڤانێن مافێن مرۆڤان ڤە ب بەرفرەهی ژ بەر هلبژارتنێن نەهەق،[251] سەرکوتکرنا پارتی ئوو خوەپێشاندانێن سیاسی یێن ئۆپۆزیسیۆنێ،[252][253] چەوساندنا رێخستنێن سڤیل ئوو تەپەسەرکرنا ب زۆرێ ئوو کوشتنا رۆژنامەڤانێن سەربخوە ئوو سانسوورکرنا مەدیایا گرسەیی ئوو ئینتەرنەتێ هاتیە رەخنەکرن.[254][255][256]

ئابۆری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ ناڤەندا بازرگانیا ناڤنەتەوەیی یا مۆسکۆوێ

پشتی ڤەگوهەرینەک ئالۆز ژ مۆدەلا پلانسازکری یا سۆڤیەتێ د سالێن 1990ی دە، رووسیا خوەدی ئابۆریەک بازارێ یا تەڤلهەڤ ئە کو ب داهاتا بلند، پیشەسازیکری ئوو ب پەرسپەکتیڤا بازارێ یا تەڤلهەڤ ئە.[257][258] ل گۆری فۆنا پەرەیان ئا ناڤنەتەوەیی، رووسیا ژ ئالیێ گدپ یا نۆمینال ڤە نەهەم ئابۆریا هەری مەزن ئوو ژ ئالیێ گدپ یا پاریتەیا هێزا کرینێ ڤە چارەم ئابۆریا هەری مەزن ئە.[259] ئەنفلاسیۆن ئوو رێژەیا دانووستاندنێ یا هێزا کرینێ دبە کو ژ بەر تاریفەیان ئوو لێچوونێن دن ئێن دانووستاندنێ ژ رێژەیا دانووستاندنێ یا بازارێ جودا بە. ژ سالا 2023ان ڤر ڤە سەکتۆرا خزمەتگوزاریێ ب قاسی ژ %57ێ گدپیا گشتی پێک تینە کو پشترە ژی سەکتۆرا پیشەسازیێ (%30) تێ ئوو د هەمان دەمێ دە سەکتۆرا چاندنیێ ژی ب قاسی ژ %3ێ گدپ یا گشتی یا هەری بچووک ئە.[226] رووسیا ب نێزیکی 73 ملیۆن کەسێن خەباتکارێن ل وەلات خوەدیێ هێزەکە کار ئە کو د جیهانێ دە هەشتەم مەزنترین هێزا کار ئە. حەڤکارێ بازرگانی یێ هەری مەزن ئێ رووسیایێ چین ئە.[260]

پێشڤەکەتنا مرۆڤی یا رووسیایێ د ئەندەکسا پێشڤەچوونا مرۆڤی یا سالانە دە وەکێ "پر بلند" هاتیە دەستنیشانکرن.[261] ب قاسی ژ %70ێ گدپ یا گشتی یا رووسیایێ ژ ئالیێ خەرجکرنا داوی ڤە تێ برێڤەبرن ئوو وەلات خوەدیێ دوانزدەهەم بازارا خەریدار ئا هەری مەزن ئا جیهانێ یە.[262] لێبەلێ نەوەکهەڤیا داهاتا وەلات ل گۆری وەلاتێن دن ئێن پێشکەتی هنەک بلند دمینە.[263] جووداهیا چاڤکانیێن خوەزایی د ناڤبەرا هەرێمێن فەدەرال دە بوویە سەدەما نەوەکهەڤیێن ئابۆری یێن هەرێمی.[264][265] ئاستا بلند ئا گەندەلیێ، کێمبوونا داهاتێن هناردەکرنا پەترۆلێ، کێمبوونا هێزا کار، رەڤینا سەرمیانا مرۆڤان ئوو ب تەمەن بوونا نفووسێ ئوو کێمبوونا نفووسێ ژی ئاستەنگیێن سەرەکە نە ل پێشیا مەزنبوونا ئابۆری یا پێشەرۆژێ یە.[266][267]

پشتی داگرکرنا ئووکراینایێ ژ ئالیێ رووسیایێ ڤە د سالا 2022ان دە، وەلات ب دۆرپێچکرن ئوو کریارێن دن ئێن دارایی یێن نەیینی ژ ئالیێ جیهانا رۆژاڤا ئوو هەڤالبەندێن وان ڤە روو ب روو مایە کو ئارمانجا وان ڤەقەتاندنا ئابۆریا رووسیایێ ژ پەرگالا دارایی یا رۆژاڤایی یە. لێبەلێ رووسیا ڤەگوهەرینا خوە ژ بۆ ئابۆریەکە شەر تەمام کریە[268] ئوو ب ئاوایەکی بەرفرەه ل هەمبەر ڤان تەدبیران بەرخوەدان نیشان دایە،[269] ئارامیا ئابۆری ئوو مەزنبوونا خوە پاراستیە کو ب گرانی ژ ئالیێ لێچوونێن لەشکەری یێن بلند،[270] زێدەبوونا خەرجکرن ئوو مووچەیێن مالباتان، بێکاریا کێم ئوو زێدەبوونا لێچوونێن هکوومەتێ ڤە هاتیە برێڤەبرن.[271] لێبەلێ ئەنفلاسیۆن نسبەتەن بلند مایە ئوو پسپۆر پێشبینی دکن کو ئەڤ جەزا دێ باندۆرەک نەیینی یا دەمدرێژ ل سەر ئابۆریا رووسیایێ بکن.[272][273]

دەمۆگرافی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
نەخشەیا رێژە ئوو بەلاڤبوونا رووسێن ئەتنیکی.

نفووسا رووسیایێ ل گۆری دانەیێن 2021ێ 144،7 ملیۆن بوو (ژ خەینی کرم ئوو سەڤاستۆپۆل).[274] رووسیا ب نفووسا خوە یێ 144 ملیۆنان وەلاتێ هەری قەلەبالخ ئێ ئەورۆپایێ ئوو نەهەم وەلاتێ هەری قەلەبالخ ئێ جیهانێ یە.[275] ل وەلات سەرێ کیلۆمەترە چارگۆشە 8 نفووس دکەڤە کو ل گۆری نفووسێ یەک ژ وەلاتێن هەری خوەدی ئەردا بەرفرەهێ جهانێ یە. ژ بەر هەوایا سارێ سیبیریایێ پرانیا نفووسا رووسیایێ دەڤەرێن رۆژاڤایێ رووسیایێ دژین.[276] رووسیا وەلاتەکێ باژارڤانی یە کو دو ژ سێ پارێن نفووسێ ل باژارۆک ئوو ل باژاران دژین.

نفووسا رووسیایێ د سالا 1993ان دە گهیشتیە 148 ملیۆنان ئوو ژ بەر کو رێژەیا مرنا وێ ژ رێژەیا ژدایکبوونێ زێدەتر بوویە کو ئەڤ یەک ژ ئالیێ هنەک ئانالیستان وەکێ قەیرانەکە دەمۆگرافیک ب ناڤ دکن هەر کو دچە نفووسا وەلێت کێم بوویە.[277] د سالا 2009ان دە وەلات پشتێ پانزدەه سالان یەکەم جار مەزنبوونا نفووسا سالانە تۆمار کربوو. لێبەلێ ئەڤ دەستکەڤتیێن نفووسێ ژ سالا 2020ان ڤر ڤە هاتیە وندا کرن کو ژ بەر کو مرنێن زێدە ژ بەر پاندەمیا جۆڤد-19ان د سالێن داوی دە بوویە سەدەما کێم بوونا نفووسێ.[278] پشتی داگرکرنا رووسیایێ یا ل سەر ئووکراینایێ د کو سالا 2022ان دە دەسپێ کریە ژ بەر کوشتیێن لەشکەری یێن زێدە ئوو کۆچبەریا نوو یا کو ژ بەر جەزایێن گرسەیی ئوو بۆیکۆتێن رۆژاڤایی پێک تێ کریزا دەمۆگرافیک ئا ل وەلات کوورتر بوویە.[279][280]

د سالا 2022ان دە رێژەیا ژداییکبوونا تەڤاهی ل سەرانسەرێ رووسیایێ هاتیە تەخمین کرن کو سەرێ هەر ژنەک 1.42 زارۆک دکەڤە کو ئەڤ ژی رێژەیا هەری نزم ئێ جیهانێ یە.[281]

رووسیا دەولەتەکە پرنەتەوەیی یە کو ب گەلەک پێکهاتەیێن بننەتەوەیی یێن ب هندکاهیێن جودا ڤە گرێدایی نە.[282] ل سەرانسەرێ وەلێت زێدەتری 193 کۆمێن ئەتنیکی هەنە. د هێژمارتنا سالا 2010ان دە ب قاسی ژ %81 ژ نفووسا رووسیایێ رووسێن ئەتنیکی بوون[283] ئوو ژ %19یێ ژ نفووسا مایی ژی ژ هندکاهیێن ئەتنیکی پێک تێن. ب هندکاهیەکە گرینگ ئا گەلێن فینۆ-ئووگریک ئوو جەرمەنی رە ژ پێنجان چار کەس ب ئەسلێ خوە ئەورۆپی نە کو پرانیا وان سلاڤی نە.[284][285] ل گۆری نەتەوەیێن یەکبوویی نفووسا کۆچبەرێن رووسیایێ سێیەم مەزنترین نفووسا کۆچبەریێ یا جیهانێ یە کو هەژمارا وان دگهیژە 11،6 ملیۆنان کو پرانیا وان ژ دەولەتێن پشتی سۆڤیەتێ نە ئوو ب گرانی ژ ئاسیایا ناڤەندی نە.[286][287]

باژار ئان باژارۆکێن هەری مەزن ئێن رووسیایێ (دانەیێن سالا 2025ان)
رێز ناڤ مژارا فەدەرال نفووس چین ناڤ مژارا فەدەرال نفووس
1 مۆسکۆو مۆسکۆو 13.274.285 11 سامارا سامارا ئۆبلاست 1.154.223
2 سائنت پەتەرسبورگ سائنت پەتەرسبورگ 5.652.922 12 رۆستۆڤ-ئۆن-دۆن رۆستۆڤ ئۆبلاست 1.143.123
3 نۆڤۆسبرسک نۆڤۆسبرسک ئۆبلاست 1.637.266 13 ئۆمسک ئۆمسک ئۆبلاست 1.101.367
4 یەکاتەرنبورگ سڤەردلۆڤسک ئۆبلاست 1.548.187 14 ڤۆرۆنەزه ڤۆرۆنەزه ئۆبلاست 1.041.722
5 کازان تاتارستان 1.329.825 15 پەرم پەرم کرائ 1.027.518
6 کراسنۆیارسک کراسنۆیارسک کرائ 1.211.756 16 ڤۆلگۆگراد ڤۆلگۆگراد ئۆبلاست 1.012.219
7 نزهنی نۆڤگۆرۆد نزهنی نۆڤگۆرۆد ئۆبلاست 1.198.245 17 ساراتۆڤ ساراتۆڤ ئۆبلاست 886.165
8 جهەلیابنسک جهەلیابنسک ئۆبلاست 1.176.770 18 تیومەن تیومەن ئۆبلاست 872.077
9 ئوفا باسهکۆرتۆستان 1.166.098 19 تۆلیاتت سامارا ئۆبلاست 662.683
10 کراسنۆدار کراسنۆدار کرائ 1.154.885 20 ماکهاجهکالا داگەستان 625.322

زمان

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

زمانێ رووسی زمانێ فەرمی ئوو زمانێ سەرەکە یێ ئاخاڤتنا ل رووسیایێ یە.[288] زمانێ رووسی زمانێ خوەمالی یێ هەری زێدە یێ ل ئەورۆپایێ یە کو ژ مرۆڤان ڤە تێ ئاخاڤتن ئوو زمانێ هەری بەلاڤبوویی یێ ئەردنیگاری یا ئەوراسیایێ یە ئوو د هەمان دەمێ دە زمانێ ئالاڤی یا هەری بەلاڤبوویی یێ جیهانێ یە.[289] زمانێ رووسی یەک ژ دو زمانێن فەرمی یێ ل ستاسیۆنا فەزایێ یا ناڤنەتەوەیی یە ئوو هەر وها یەک ژ شەش زمانێن فەرمی یێن نەتەوەیێن یەکبوویی یە.[289]

رووسیا نەتەوەیەک پرزمانی یە کو ل سەرانسەرێ وەلات نێزیکی 100-150 زمانێن هندکاهیان تێنە ئاخاڤتن.[290] ل گۆری کەسژمێریا رووسیایێ یا سالا 2010ان، ل سەرانسەرێ وەلات 137،5 ملیۆن کەس ب زمانێ رووسی، 3،1 ملیۆن کەس ب ب زمانێ تاتاری ئوو 1،1 ملیۆن کەس ژی ب زمانێ ئووکراینی دئاخڤین.[291] دەستوورا بنگەهین مافێ ددە کۆمار ئوو هەرێمێن خوەسەر ئێن وەلات کو ژ خەینی زمانێ رووسی ب زمانێن خوە یێن هەرێمی رێڤەبەریا خوە ئاڤا بکن ئوو هەر وها دەستێرا بنگەهین مافێ پاراستنا زمانێ وان ئێن زکماکی ئوو ئافراندنا شەرت ئوو مەرجێن ژ بۆ خوەندن ئوو پێشخستنا زمانێ خوەمالی، ژ وەلاتیان رە میسۆگەر دکە.[292] لێبەلێ گەلەک پسپۆران دیار کرنە کو ژ بەر کو گەلەک زمان د بن خەتەرەیێ دە نە، پررەنگیا زمانی یا رووسیایێ ب ئاوایەکی بلەز بەر ب کێم بوونێ ڤە دچە.[293]

دین

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ دێرا خلاسکار ل سەر خوینێ کو دێرەکە ئۆرتۆدۆکسا رووسی یە

ل گۆری دەستوورا بنگەهین، رووسیا دەولەتەک سەکولەر ئە کو ب فەرمی ئازادیا دینی مسۆگەر دکە.[294] دینێ هەری مەزن خرستیانیا ئۆرتۆدۆکس ئا رۆژهلات ئە کو ب گرانی ژ ئالیێ دێرا ئۆرتۆدۆکس ئا رووسیایێ ڤە تێ برەڤە برن کو ب قانوونی ژ بەر "رۆلا خوە یا تایبەتی" د "دیرۆک ئوو ئاڤاکرن ئوو پێشخستنا مانەوی ئوو چاندا" وەلات دە هاتیە ناس کرن.[295] خرستیانی، ئیسلام، جهووتی ئوو بودیزم ژ ئالیێ قانوونا رووسیایێ ڤە وەکێ دنێن "کەڤنەشۆپی" یێن وەلات هاتنە ناس کرن کو "میراتا وێ یا دیرۆکی" پێک تینن.[296][297]

مسلمانی دویەم دینێ هەری مەزن ئێ ل رووسیایێ یە ئوو د ناڤ پرانیا گەلێن ل قەفقاسیایا باکور ئوو هنەک گەلێن ترک ئێن ل هەرێما ڤۆلگا-ئوورالێ بەر بەلاڤ ئە.[298] گەلهەیێن مەزن ژ بودیستان ل کالمیکئا، بوریاتئا، زابایکالسکی کرائ تێنە دیتن کو وان پرانیا نفووسا تووڤایێ پێک ئانینە. نفووسەکە هندک باوەریا خوە ب دن ئێن وەکێ رۆدنۆڤەری (نەئۆپاگانیزما سلاڤی)، ئاسیئانیزم (نەئۆپاگانیزما سکیتی)، پاگانیزمێن ئەتنیکی یێن دن ئوو تەڤگەرێن ناڤ-پاگان ئێن وەکێ ئاناستاسیانیزما رنگنگ جەدارس، تەڤگەرێن جووربەجوور ئێن هندووئیزمێ، شامانیزما سیبیریایی ئوو تەنگریزم، تەڤگەرێن جووربەجوور ئێن نەئۆتەئۆسۆفیک ئێن وەکێ رۆئەرجهسم، تینن هەنە.[299][300] پشتێ کو وەکی دینەکە "توندرەو" ئوو "نە کەڤنەشۆپی" هاتنە راگهاندن، هنەک کێمنەتەوەیێن دینی راستی زلمێ هاتنە ئوو هنەک ژ وان ل وەلات هاتنە قەدەخەکرن کو ب تایبەتی د سالا 2017ان دە شاهدێن یەهۆوا ل رووسیایێ هاتن قەدەخەکرن ئوو ژ وێ دەمێ ڤە راستی زلمێ هاتنە.[301]

د سالا 2012ان دە رێخستنا لێکۆلینێ یا سرەدا، ب هەڤکاریا وەزارەتا دادێ، ئارەنا ئاتلاس کو پێڤەکەک ژ نفووسژمێریا سالا 2010ان ئە، وەشاندیە کو ل سەر بنگەها راپرسیەکە مەزن ئا ل سەرانسەرێ وەلات، نفووسا دینی ئوو نەتەوەیێن رووسیایێ ب بەرفرەهی هێژمارتیە. ئەنجامێن ڤێ لێکۆلینێ نیشان دایە کو ژ %47،3ێ رووسان خوە وەکێ خرستیان دیار کرنە کو د ناڤ دە ژ %41 ئۆرتۆدۆکسێن رووسی، ژ %1،5 تەنێ ئۆرتۆدۆکس ئان ئەندامێن دێرێن ئۆرتۆدۆکس ئێن نە رووسی نە، ژ %4،1 خرستیانێن بێئالی، ئوو کێمتر ژ %1 باوەرمەندێن کەڤن، کاتۆلیک ئان پرۆتەستان ئن، ژ %25 باوەرمەند بوون بێیی کو گرێدایی تو ئۆلەک تایبەتی بن، ژ %13 ئاتەئیست، ژ %6،5 مسلمان، ژ %1،2 شۆپینەرێن "ئۆلێن کەڤنەشۆپی یێن کو رێز ل خوەدا ئوو باڤ ئوو کالان دگرن" (رۆدنۆڤەری، پاگانیزمێن دن، شامانیزما سیبیریایێ ئوو تەنگریزم)، ژ %0،5 بودیست، ژ %0،1 جهووتی ئوو ژ %0،1 هندوو بوون.[295]

پەروەردەهی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ زانینگەها دەولەتێ یا مۆسکۆوێ کو سازیا پەروەردەهیێ یا هەری ب پرەستیژ ئا رووسیایێ

ل رووسیایێ رێژەیا خوەندن ئوو نڤیساندنا مەزنان هەما هەما گەردوونی یە ئوو پەروەردەهیا مەجبووری ژ بۆ 11 سالان هەیە کو ب تایبەتی ژ بۆ زارۆکێن ژ 7 هەتا 17 ئوو 18 سالیان پەروەردەهیا مەجبووری هەیە.[302] ل گۆری دەستوورا بنگەهین هەمی وەلاتی خوەدی مافێ پەروەردەهیا بێ پەرە نە. وەزارەتا پەروەردەهیێ یا رووسیایێ بەرپرسیارێ پەروەردەهیا سەرەتایی ئوو ناڤین ئوو هەر وها پەروەردەهیا پیشەیی یە ئوو د هەمان دەمێ دە وەزارەتا پەروەردە ئوو زانستێ یا رووسیایێ کو وەزارەتەکە پەروەردەهی یا دن ئە، بەرپرسیارێ زانست ئوو پەروەردەهیا بلند ئە.[302] دەستهلاتدارێن هەرێمی پەروەردەهیا ل هەرێمان د چارچۆڤەیا قانوونێن فەدەرال ئێن هەیی دە د ناڤ دەڤەرێن بەرپرسیاریا خوە دە برێڤە دبن. ژ سالا 2021ان ڤر ڤە زێدەتری ژ %41ێ نفووسا رووسیایێ خوەدیێ باوەرنامەیا لیسانسێ ئان ژی وەکهەڤێ لیسانسا بلند ئە کو د ناڤ رێژەیێن هەری بلند ئێن مەزوونێن ئاستا بلند ئێ ل جیهانێ یە.[303]

سیستەما پەروەردەهیا پێشدبستانێ یا رووسیایێ پر پێشکەتی ئوو بژارتە یە کو نێزیکی چار ژ پێنج زارۆکێن د ناڤبەرا 3 ئوو 6 سالی دە دچن دبستانێن پێشدبستانێن زارۆکان.[304] دبستانا سەرەتایی ژ 6 هەتا 7 سالی ژ بۆ یازدەه سالان مەجبووری یە ئوو رێ ل بەر وەرگرتنا سەرتیفیکایەک پەروەردەهیا گشتی یا بنگەهین ڤەدکە.[302] ژ بۆ سەرتفیکایا ئاستا ناڤین دو ئان سێ سالێن دن ئێن دبستانێ هەوجە نە ئوو نێزیکی ژ سەدی 70-80 ژ رووسان پەروەردەهیا خوە پشتی ڤێ ئاستێ ژی بەردەوام دکن.[305]

قەبوولکرنا پەیمانگەهەک خوەندنا بلند بژارتی ئوو پر ب رەقابەت ئە کو قورسێن پلەیا یەکەم ب گەلەمپەری پێنج سالان بەردەوام دکن.[306] زانینگەهێن هەری کەڤن ئوو مەزن ئێن رووسیایێ زانینگەها دەولەتێ یا مۆسکۆوێ ئوو زانینگەها دەولەتێ یا سائنت پەتەرسبورگێ ئن.[307] ل سەرانسەرێ وەلات دەه زانینگەهێن فەدەرال هەنە.

تەندورستی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ مەتاللورگێ ل سۆمایێ کو ساناتۆریۆمەکە کو ژ سەردەما سۆڤیەتێ مایە

رووسیا ب رێیا سیگۆرتایا بژیشکی یا مەجبووری (ئۆمس) کو ژ ئالیێ فۆنا سیگۆرتایا بژیشکی یا مەجبووری یا فەدەرال (ففۆمس) ڤە کو د سالا 1993ان دە هاتیە دامەزراندن، ژ بۆ هەمی وەلاتیێن رووسیایێ لێنهێرینا تەندورستیێ یا گەردوونی ئوو بەلاش میسۆگەر دکە.[308] وەزارەتا تەندورستیێ یا فەدەراسیۆنا رووسیایێ چاڤدێریا لێنهێرینا تەندورستیێ یا نەتەوەیی دکە. سیستەما لێنهێرینا تەندورستیێ یا وەلات ژ سالێن 1990ان ڤر ڤە نەناڤەندی بوویە ئوو سازیێن فەدەرال خوەدی بەشێن لێنهێرینا تەندورستیێ یێن هەرێمی نە ئوو ژ سیستەما سۆڤیەتێ یا ناڤەندی ئوو هیەرارشیک ڤەگوهەریە. لێنهێرینا تەندورستیێ یا تایبەت ژی پێشکەتیە کو ژ فۆنا لێنێرینا تەندورستیێ یا گشتی هاتیە ئافراندن.[309]

رووسیایێ د سالا 2021ێ دە ژ %7،39ێ گدپیا خوە ژ بۆ تەندورستیێ خەرج کریە.[303] مەسرەفێن تەندورستیێ ب ئاوایەکی بەربچاڤ ژ وەلاتێن پێشکەتی یێن دن کێمتر ئن.[310] ژ سالا 2023ان ڤر ڤە تەمەنێ ژیانێ یا گشتی ل رووسیایێ ژ دەما ژداییک بوونێ ڤە 73 سال ئە کو ئەڤ ژ سالا 2005ان ڤر ڤە ب قاسی 8 سالان زێدەتر بوویە.[311] ل رووسیایێ، جوداهیا زایەندی د تەمەنێ ژیانێ دە یەک ژ وان وەلاتێن هەری زێدە یە کو ژ بۆ ژنان 78 ئوو ژ بۆ مێران 68 سال ئە کو ئەڤ جوداهی ب ناڤینی 10 سال ئە.[312] وەلات خوەدی یەک ژ رێژەیێن نەهەڤسەنگیەکە د ناڤبەرا ژن ئوو مێران دە یە کو سەرێ هەر ژنەکێ 0،859 مێر دکەڤن کو ئەڤ یەک ژ بەر رێژەیا مرنا مێران ئا زێدە دەرکەتیە هۆلێ.[312] رێژەیا مرنا دەرگووشان ل رووسیایێ پر کێم ئە کو ئەڤ رێژە ژ 1000 زایینێ زندی 4 مرنێن زارۆکان ئە.[313]

نەخوەشیێن دل ئوو تەماران ژ نیڤێ زێدەتر مرنێن سالانە ل رووسیایێ پێک تینن کو یەک ژ رێژەیێن هەری بلند ئێن جیهانێ یە.[314] رێژەیا ڤەخوارنا ئالکۆلێ د دیرۆکێ دە وەکێ پرسگرێکا هەری مەزن ئا تەندورستیێ هاتیە دیتن لێ ژ سالا 2008ان ڤر ڤە ژ بەر تەڤدبیرێن هکوومەتێ یێن سنۆردار کێمبوونەک بەربچاڤ ئێ ڤەخارنا ئالکۆلێ چێبوویە.[315] قەلەوبوون پرسگرێکەک تەندورستیێ یا بەربەلاڤ ئە کو پرانیا مەزنان ل کێلەکا جخارەکێشانێ زێدە گران ئان قەلەو ئن کو رێژەیا کشاندنا تتوونێ یا رووسیایێ د ناڤ رێژەیێن هەری بلند ئێن جیهانێ دە یە.[316] رێژەیا خوەکوشتنێ یا بلند ئا ل وەلات ژی وەکێ پرسگرێکەک جڤاکی یا گرینگ دمینە.[317]

چاند

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

چاندا رووسی تەڤلیهەڤیەک درێژ ئە کو هێدی هێدی ئوو تەڤلهەڤ ئا هێمانێن جهێرەنگ نیشان ددە کو ب سەدسالان ژ پێشکەتن، بەرفرەهبوون ئوو تێکلیا ب گەلێن جوودا، تەڤگەرێن هونەری ئوو ب چاندان رە هەڤدەم بوو. رووسیایێ باندۆرەک مەزن ل سەر موزیکا کلاسیک، بالەت، شانۆ، بیرکاری، وەرزیش، وێنەسازی ئوو سینەمایێ کریە.[318] نڤیسکار ئوو فیلۆزۆفێن رووسی د پێشکەتنا وێژە ئوو رامانا ئەورۆپی دە رۆلەکە گرینگ لیستنە. رووسیایێ د زانست، تەکنۆلۆژی ئوو کەشفکرنا فەزایێ دە ژی بەشداریێن پێشەنگی کرنە.[319][320]

رووسیا خوەدیێ 32 جهێن میراتەیا جیهانی یا ئونەسجۆیێ یە کو 21 ژ وان چاندی نە ئوو 31 ژی د لیستەیا دەمکی دە نە.[321] دیاسپۆرایا مەزن ئا جیهانی یا سووسی ژی رۆلەکە مەزن د بەلاڤکرنا چاندا رووسی یا ل چارالیێ جیهانێ دە لیستیە. سەمبۆلا نەتەوەیی یا رووسیایێ، بازێ دو سەری یە کو دیرۆکا سەمبۆلێ ڤەدگەرە سەردەما تساردۆمێ ئوو د نیشان وەلات ئوو د نیشانا خانەدانیان دە جه دگرە. حرچا رووسی وەکێ سەمبۆلا ئوو دایکا رووسی ژی گەلەک جاران وەکێ کەسایەتیێن نەتەوەیی یێن وەلات هاتنە بناڤکرن.[322][323] بووکێن ماتریۆسهکا ئیکۆنەکە چاندی یا رووسیایێ یە.[324]

نیشە

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
  1. ↑ ب ناڤێ ئوورس[1] ژی تێ ناسین

چاڤکانی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
  1. ↑ بەدرخان، جەلادەت ئالی (1985). رۆناهی حەژمار 1-28 (1942-1945). ئوپپسالا: ژینا نوو. ر. 303.
  2. ↑ "روسسئا | ئەتیمۆلۆگی ئۆف تهە نامە روسسئا بی ئەتیمۆنلنە". ووو.ئەتیمۆنلنە.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 کانوونا پێشین 2024.
  3. ↑ "روس". تهە فرەئە دجتئۆناری.
  4. ↑ ملنەر-گوللاند، رۆبن (7 نیسان 2000). تهە روسسئانس: تهە پەئۆپلە ئۆف ئەئورۆپە (ب ئینگلیزی). ولەی. ئسبن 978-0-631-21849-4.
  5. ↑ سهجهەلنسکی، ڤ. ئە.; گورۆڤا، م.; تەساکۆڤ، ئا. س.; تتۆڤ، ڤ. ڤ.; فرۆلۆڤ، پ. د.; سماکۆڤا، ئا. ن. (30 کانوونا پاشین 2016). "تهە ئەئارلی پلەئستۆجەنە ستە ئۆف کەرمەک ئن وەستەرن جسجائوجاسئا (سۆئوتهەرن روسسئا): ستراتگراپهی، بئۆتج رەجۆرد ئاند لتهج ئندوستری (پرەلمناری رەسولتس)". قوئاتەرناری ئنتەرناتئۆنال. تهە فرست پەئۆپلنگ ئۆف ئەئورۆپە ئاند تەجهنۆلۆگجال جهانگە دورنگ تهە لۆوەر-مددلە پلەئستۆجەنە ترانستئۆن. 393: 51–69. دۆئ:10.1016/ژ.قوئائنت.2015.10.032. ئسسن 1040-6182.
  6. ↑ "ئارتجلەس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 20 گولان 2013. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 20 گولان 2013. رۆژا گهشتنێ 21 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  7. ↑ "وایباجک ماجهنە". رۆ.ئوئۆو.ئەدو.ئائو. رۆژا گهشتنێ 21 کانوونا پێشین 2024.
  8. ↑ ئۆڤجهننکۆڤ، ئگۆر ڤ.; گöتهەرسترöم، ئاندەرس; رۆمانۆڤا، گالنا پ.; کهارتۆنۆڤ، ڤتالی م.; لدéن، کەرستن; گۆئۆدون، وللئام (2000). "مۆلەجولار ئانالیسس ئۆف نەئاندەرتهال دنا فرۆم تهە نۆرتهەرن جائوجاسوس". ناتورە (ب ئینگلیزی). 404 (6777): 490–493. دۆئ:10.1038/35006625. ئسسن 1476-4687.
  9. ↑ فو، قئائۆمەئ; ل، حەنگ; مۆئۆرژان، پریا; ژای، فلۆرا; سلەپجهەنکۆ، سەرگەی م.; بۆندارەڤ، ئالەکسەئ ئا.; ژۆهنسۆن، پهلپ ل. ف.; ئاخمو-پەتر، ئاینوئەر; پرüفەر، کای; دە فلپپۆ، جەسارە; مەیەر، ماتتهئاس; زوینس، نجۆلاس; سالازار-گارجíئا، دۆمنگۆ ج.; کوزمن، یارۆسلاڤ ڤ.; کەئاتەس، سوسان گ. (2014). "گەنۆمە سەقوئەنجە ئۆف ئا 45،000-یەئار-ئۆلد مۆدەرن هومان فرۆم وەستەرن سبەرئا". ناتورە (ب ئینگلیزی). 514 (7523): 445–449. دۆئ:10.1038/ناتورە13810. ئسسن 0028-0836.
  10. ↑ سکۆرا، مارتن; سەگوئن-ئۆرلاندۆ، ئاندائنە; سۆئوسا، ڤتۆر ج.; ئالبرەجهتسەن، ئاندەرس; کۆرنەلئوسسەن، تهۆرفنن; کۆ، ئامی; راسموسسەن، سمۆن; دوپانلۆئوپ، ئسابەللە; نگست، پهلپ ر.; بۆسجه، مارژۆلەئن د.; رەنائود، گابرئەل; ئاللەنتۆفت، مۆرتەن ئە.; مارگاریان، ئاسهۆت; ڤاسلیەڤ، سەرگەی ڤ.; ڤەسەلۆڤسکایا، ئەلزاڤەتا ڤ. (3 چریا پاشین 2017). "ئانجئەنت گەنۆمەس سهۆو سۆجئال ئاند رەپرۆدوجتڤە بەهاڤئۆر ئۆف ئەئارلی ئوپپەر پالەئۆلتهج فۆراگەرس". سجئەنجە. 358 (6363): 659–662. دۆئ:10.1126/سجئەنجە.ئائائۆ1807.
  11. ↑ پاڤلۆڤ، پاڤەل; سڤەندسەن، ژۆهن ئنگە; ئندرەلد، سڤەئن (2001). "حومان پرەسەنجە ئن تهە ئەئورۆپەئان ئارجتج نەئارلی 40،000 یەئارس ئاگۆ". ناتورە (ب ئینگلیزی). 413 (6851): 64–67. دۆئ:10.1038/35092552. ئسسن 1476-4687.
  12. ↑ بالتەر، مجهائەل (25 چریا پێشین 2013). "ئانجئەنت دنا لنکس ناتڤە ئامەرجانس وته ئەئورۆپە". سجئەنجە. 342 (6157): 409–410. دۆئ:10.1126/سجئەنجە.342.6157.409.
  13. ↑ ئانتهۆنی، داڤد و.; رنگە، دۆن (14 کانوونا پاشین 2015). "تهە ئندۆ-ئەئورۆپەئان حۆمەلاند فرۆم لنگوئستج ئاند ئارجهائەئۆلۆگجال پەرسپەجتڤەس". ئاننوئال رەڤئەو ئۆف لنگوئستجس (ب ئینگلیزی). 1 (ڤۆلومە 1، 2015): 199–219. دۆئ:10.1146/ئاننورەڤ-لنگوئست-030514-124812. ئسسن 2333-9683.
  14. ↑ حائاک، وۆلفگانگ; لازاردس، ئئۆسف; پاتتەرسۆن، نجک; رۆهلاند، نادن; ماللجک، سواپان; للاماس، باستئەن; براندت، گوئدۆ; نۆردەنفەلت، سوساننە; حارنەی، ئەئادائۆئن; ستەواردسۆن، کرستن; فو، قئائۆمەئ; متتنک، ئالسسا; بáنففی، ئەسزتەر; ئەجۆنۆمۆئو، جهرستۆس; فرانجکەن، مجهائەل (2 ئادار 2015). "ماسسڤە مگراتئۆن فرۆم تهە ستەپپە واس ئا سۆئورجە فۆر ئندۆ-ئەئورۆپەئان لانگوئاگەس ئن ئەئورۆپە". ناتورە (ب ئینگلیزی). 522 (7555): 207–211. دۆئ:10.1038/ناتورە14317. ئسسن 0028-0836.
  15. ↑ "نۆمادج هەردەرس لەفت ئا سترۆنگ گەنەتج مارک ئۆن ئەئورۆپەئانس ئاند ئاسئانس". ووو.سجئەنجە.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 کانوونا پێشین 2024.
  16. ↑ "تهە "پرنجەسس" ئۆف ئپاتۆڤۆ". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 10 هەزیران 2008. ژ ئۆریژینالێ د 10 هەزیران 2008 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 21 کانوونا پێشین 2024.
  17. ↑ درەوس، رۆبەرت (2004). ئەئارلی ردەرس: تهە بەگنننگس ئۆف مۆئونتەد وارفارە ئن ئاسئا ئاند ئەئورۆپە. نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-0-415-32624-7. ئۆجلج 53021519.
  18. ↑ لامندس، تهسەئاس ج.; ماژاندەر، کەرتتو; ژەئۆنگ، جهۆئۆنگوۆن; سالمەلا، ئەلنا; وەسسمان، ئاننا; مۆئسەیەڤ، ڤیاجهەسلاڤ; کهارتانۆڤجه، ڤالەری; بالانۆڤسکی، ئۆلەگ; ئۆنگیەرته، ماتتهئاس; وەئهمانن، ئانتژە; ساژانتلا، ئانتت; کەلسۆ، ژانەت; پääبۆ، سڤانتە; ئۆنکامۆ، پäئڤ; حائاک، وۆلفگانگ (2018). "ئانجئەنت فەننۆسجاندئان گەنۆمەس رەڤەئال ئۆرگن ئاند سپرەئاد ئۆف سبەرئان ئانجەستری ئن ئەئورۆپە". ناتورە جۆممونجاتئۆنس (ب ئینگلیزی). 9.
  19. ↑ تورجهن، پەتەر (2003). حستۆرجال دینامجس: وهی ستاتەس رسە ئاند فالل. پرنجەتۆن ستودئەس ئن جۆمپلەختی. پرنجەتۆن: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-691-11669-3.
  20. ↑ تسەتسکهلادزە، گۆجها ر.، ئەدیتۆر (1998). تهە گرەئەک جۆلۆنساتئۆن ئۆف تهە بلاجک سەئا ئارەئا: هستۆرجال ئنتەرپرەتاتئۆن ئۆف ئارجهائەئۆلۆگی. حستۆرئا. ئەئنزەلسجهرفتەن (ب ئەنگگەر). ستوتتگارت: ف. ستەئنەر. ئسبن 978-3-515-07302-8. ئۆجلج 40844803.{{cite book}}: جس1 مائنت: ئونرەجۆگنزەد لانگوئاگە (لینک)
  21. ↑ زهەرناکۆڤا، دارئا ڤ.; بروکهن، ڤلادمر; مالۆڤ، سەرگەی; ئۆلەکسیک، تاراس ک.; کۆئەپفل، کلائوس پەتەر; زهوک، ئاننا; دۆبرینن، پاڤەل; کلڤەر، سەرگەئ; جهەرکاسۆڤ، نکۆلای; تامازئان، گائک; رۆتکەڤجه، مکهائل; کراسهەنننکۆڤا، کسەنئا; ئەڤسیوکۆڤ، ئگۆر; سدۆرۆڤ، سڤئاتۆسلاڤ; گۆربونۆڤا، ئاننا (1 کانوونا پاشین 2020). "گەنۆمە-ودە سەقوئەنجە ئانالیسەس ئۆف ئەتهنج پۆپولاتئۆنس ئاجرۆسس روسسئا". گەنۆمجس. 112 (1): 442–458. دۆئ:10.1016/ژ.یگەنۆ.2019.03.007. ئسسن 0888-7543.
  22. ↑ جهرستئان، داڤد (2022). ئننەر ئەئوراسئا فرۆم پرەهستۆری تۆ تهە مۆنگۆل ئەمپرە. ئا هستۆری ئۆف روسسئا، جەنترال ئاسئا ئاند مۆنگۆلئا (چاپا رéئمپر. دە ل'éد. دە 1998). مالدەن (ماسس.): بلاجکوەلل. ئسبن 978-0-631-20814-3.
  23. ↑ "روسسئا - حستۆری". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 21 کانوونا پێشین 2024.
  24. ↑ مجکتتەرجک، رۆسامۆند، ئەدیتۆر (1995). تهە نەو جامبردگە مەدئەڤال هستۆری. جامبردگە [ئەنگلاند] ; نەو یۆرک، نی، ئوسا: جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-521-36291-7.
  25. ↑ ئۆبۆلەنسکی، دمتر (1994). بیزانتئوم ئاند تهە سلاڤس. ئنتەرنەت ئارجهڤە. جرەستوۆئۆد، ن.ی. : ست. ڤلادمر'س سەمناری پرەسس. ئسبن 978-0-88141-008-2.
  26. ↑ بلۆجکمانس، وم; حۆپپەنبرۆئووەرس، پەتەر (2007). ئنترۆدوجتئۆن تۆ مەدئەڤال ئەئورۆپە، 300-1550. لۆندۆن ; نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-0-415-34699-3. ئۆجلج 71322201.
  27. ↑ "تەجهنجال دففجولتئەس". ووو.ستاتە.گۆڤ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 22 کانوونا پێشین 2024.
  28. ↑ حامم، مجهائەل ف. (2014). کئەڤ: ئا پۆرترائت، 1800-1917. پرنجەتۆن، نەو ژەرسەی: پرنجەتۆن ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-691-02585-8.
  29. ↑ "کئەڤان روس' ئاند مۆنگۆل پەرئۆدس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 9 چریا پاشین 2015. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 9 چریا پاشین 2015. رۆژا گهشتنێ 22 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  30. ↑ "روسسئا : ئا جۆئونتری ستودی | لبراری ئۆف جۆنگرەسس". ووو.لۆج.گۆڤ. رۆژا گهشتنێ 22 کانوونا پێشین 2024.
  31. 1 2 3 "روسسئا - موسجۆڤی". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 22 کانوونا پێشین 2024.
  32. ↑ ماجکای، ئانگوس (11 ئیلۆن 2002). ئاتلاس ئۆف مەدئەڤال ئەئورۆپە (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-134-80693-5.
  33. ↑ گلەئاسۆن، ئاببۆتت، ئەدیتۆر (2009). ئا جۆمپانئۆن تۆ روسسئان هستۆری. بلاجکوەلل جۆمپانئۆنس تۆ وۆرلد هستۆری. جهجهەستەر: ولەی-بلاجکوەلل. ئسبن 978-1-4443-0842-6.
  34. ↑ ئاندەرس، حۆلسگائارد-لارسەن; جۆررئە، میبورگه; ژان، حارتڤگسەن; جونۆ، راسموسسەن; مارئاننە، حارتڤگ; کرستئان، مارستراند; پەر، ئائاگائارد (2010). "ستانداردزەد سمولاتەد پالپاتئۆن ترائننگ--دەڤەلۆپمەنت ئۆف ئا پالپاتئۆن ترائنەر ئاند ئاسسەسسمەنت ئۆف پالپاتۆری سکللس ئن ئەخپەرئەنجەد ئاند ئنەخپەرئەنجەد جلنجئانس". مانوئال تهەراپی. 15 (3): 254–260. دۆئ:10.1016/ژ.ماته.2010.01.003. ئسسن 1532-2769. پمد 20171136.
  35. ↑ "روسسئا - حستۆری". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 22 کانوونا پێشین 2024.
  36. ↑ ئاندەرسۆن، م. س. (25 ئیلۆن 2014). تهە ئۆرگنس ئۆف تهە مۆدەرن ئەئورۆپەئان ستاتە سیستەم، 1494-1618 (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-317-89275-5.
  37. ↑ "روسسئا - موسجۆڤی". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  38. ↑ پەررئە، مائورەئەن (1978). "تهە پۆپولار ئماگە ئۆف ئڤان تهە تەرربلە". تهە سلاڤۆنج ئاند ئەئاست ئەئورۆپەئان رەڤئەو. 56 (2): 275–286. ئسسن 0037-6795.
  39. ↑ سکریڤنکۆڤ، ر. گ. (1 کانوونا پاشین 1986). "ئەرماک'س سبەرئان ئەخپەدتئۆن". روسسئان حستۆری (ب ئینگلیزی). 13 (1): 1–39. دۆئ:10.1163/187633186خ00016. ئسسن 1876-3316.
  40. ↑ فلیوسهکن، ئالەخاندەر (23 ئادار 2016). "جۆنقوئەست، بۆردەرس، گەئۆپۆلتجس". روسسئان حستۆری (ب رووسی). 43 (1): 1–21. دۆئ:10.1163/18763316-04301004. ئسسن 1876-3316.
  41. ↑ سکریننکۆڤ، ر. گ.; وللئامس، پائول (2016). رەئگن ئۆف تەررۆر: ئڤان ئڤ. ئەئوراسئان ستودئەس لبراری : هستۆری، سۆجئەتئەس & جولتورەس ئن ئەئوراسئا. لەئدەن ; بۆستۆن: برلل. ئسبن 978-90-04-30400-0.
  42. ↑ دونننگ، جهەستەر (1995). "جرسس، جۆنژونجتورە، ئاند تهە جائوسەس ئۆف تهە تمە ئۆف ترۆئوبلەس". حارڤارد ئوکرائنئان ستودئەس. 19: 97–119. ئسسن 0363-5570.
  43. ↑ وóژجک، زبگنئەو (1982). "روسسئان ئەندەئاڤۆرس فۆر تهە پۆلسه جرۆون ئن تهە سەڤەنتەئەنته جەنتوری". سلاڤج رەڤئەو (ب ئینگلیزی). 41 (1): 59–72. دۆئ:10.2307/2496635. ئسسن 0037-6779.
  44. ↑ بۆگۆلتسینا، ئاننا; پجهلەر، بەرنهارد; ڤەندل، ئالفرەد; مکهائلۆڤ، ئالەخاندەر; سزۆڤ، بۆرس (2009). "ئنڤەستگاتئۆن ئۆف تهە براسس مۆنومەنت تۆ منن ئاند پۆزهارسکی، رەد سقوئارە، مۆسجۆو". ستودئەس ئن جۆنسەرڤاتئۆن. 54 (1): 12–22. ئسسن 0039-3630.
  45. ↑ ئۆرجهارد، گ. ئەدوارد (1989). "تهە ئەلەجتئۆن ئۆف مجهائەل رۆمانۆڤ". تهە سلاڤۆنج ئاند ئەئاست ئەئورۆپەئان رەڤئەو. 67 (3): 378–402. ئسسن 0037-6795.
  46. 1 2 "تهە روسسئان دسجۆڤەری ئۆف سبەرئا | ئەخپلۆراتئۆن | ئارتجلەس ئاند ئەسسایس | مەئەتنگ ئۆف فرۆنتئەرس | دگتال جۆللەجتئۆنس | لبراری ئۆف جۆنگرەسس". لبراری ئۆف جۆنگرەسس، واسهنگتۆن، د.ج. 20540 ئوسا. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  47. ↑ فرۆست، رۆبەرت ئ. (2014). تهە نۆرتهەرن وارس: وار، ستاتە ئاند سۆجئەتی ئن نۆرتهەئاستەرن ئەئورۆپە، 1558 - 1721. مۆدەرن وارس ئن پەرسپەجتڤە. لۆندۆن نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-0-582-06429-4.
  48. ↑ "روسسئا - ئەئارلی ئمپەرئال روسسئا". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  49. ↑ کۆهن، حانس (1960). "گەرمانی ئاند روسسئا". جوررەنت حستۆری. 38 (221): 1–5. ئسسن 0011-3530.
  50. ↑ رائەفف، مارج (1970). "تهە دۆمەستج پۆلجئەس ئۆف پەتەر ئئئ ئاند هس ئۆڤەرتهرۆو". تهە ئامەرجان حستۆرجال رەڤئەو. 75 (5): 1289–1310. دۆئ:10.2307/1844479. ئسسن 0002-8762.
  51. ↑ پەرکنس، ژامەس برەجک (1896). "تهە پارتتئۆن ئۆف پۆلاند". تهە ئامەرجان حستۆرجال رەڤئەو. 2 (1): 76–92. دۆئ:10.2307/1833615. ئسسن 0002-8762.
  52. ↑ ئاندەرسۆن، م. س. (1958). "تهە گرەئات پۆوەرس ئاند تهە روسسئان ئاننەخاتئۆن ئۆف تهە جرمەئا، 1783-4". تهە سلاڤۆنج ئاند ئەئاست ئەئورۆپەئان رەڤئەو. 37 (88): 17–41. ئسسن 0037-6795.
  53. ↑ بەهرۆئۆز، مازئار (2013). "رەڤستنگ تهە سەجۆند روسسۆ-ئرانئان وار (1826–28): جائوسەس ئاند پەرجەپتئۆنس". ئرانئان ستودئەس (ب ئینگلیزی). 46 (3): 359–381. دۆئ:10.1080/00210862.2012.758502. ئسسن 0021-0862.
  54. ↑ راگسدالە، حوگه (1983). "روسسئا، پروسسئا، ئاند ئەئورۆپە ئن تهە پۆلجی ئۆف پائول ئ". ژاهربüجهەر فüر گەسجهجهتە ئۆستەئورۆپاس. 31 (1): 81–118. ئسسن 0021-4019.
  55. ↑ "فنلاند". ئامەرجان پۆلتجال سجئەنجە رەڤئەو (ب ئینگلیزی). 4 (3): 350–364. 1910. دۆئ:10.2307/1945868. ئسسن 1537-5943.
  56. ↑ کنگ، جهارلەس (1993). "مۆلدۆڤا ئاند تهە نەو بەسسارابئان قوئەستئۆنس". تهە وۆرلد تۆدای. 49 (7): 135–139. ئسسن 0043-9134.
  57. ↑ "پبس - حاررمان: حستۆری ئۆف ئەخپلۆراتئۆن". ووو.پبس.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  58. ↑ مججارتان، ئە. ف. (1963). "تهە لۆنگ ڤۆیاگەس--ئەئارلی روسسئان جرجومناڤگاتئۆن". تهە روسسئان رەڤئەو. 22 (1): 30–37. دۆئ:10.2307/126593. ئسسن 0036-0341.
  59. ↑ "وهۆ رەئاللی دسجۆڤەرەد ئانتارجتجا؟ دەپەندس وهۆ یۆئو ئاسک". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 5 ئادار 2021. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 5 ئادار 2021. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  60. ↑ وللئامسۆن، ساموئەل ر. (1988). "تهە ئۆرگنس ئۆف وۆرلد وار ئ". تهە ژۆئورنال ئۆف ئنتەردسجپلناری حستۆری. 18 (4): 795–818. دۆئ:10.2307/204825. ئسسن 0022-1953.
  61. ↑ سجهمتت، بەرنادۆتتە ئە. (1924). "ترپلە ئاللئانجە ئاند ترپلە ئەنتەنتە، 1902-1914". تهە ئامەرجان حستۆرجال رەڤئەو. 29 (3): 449–473. دۆئ:10.2307/1836520. ئسسن 0002-8762.
  62. ↑ سجهندلەر، ژۆهن (1 کانوونا پاشین 2003). "ستەئامرۆللەرەد ئن گالجئا: تهە ئائوسترۆ-حونگارئان ئارمی ئاند تهە بروسلۆڤ ئۆففەنسڤە، 1916". وار ئن حستۆری (ب ئینگلیزی). 10 (1): 27–59. دۆئ:10.1191/0968344503وه260ۆئا. ئسسن 0968-3445.
  63. 1 2 3 "روسسئا - رەڤۆلوتئۆنس ئاند جڤل وار". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  64. ↑ والسه، ئەدموند (1 ئادار 1928). "تهە لاست دایس ئۆف تهە رۆمانۆڤس". تهە ئاتلانتج (ب ئینگلیزی). ئسسن 2151-9463. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  65. ↑ مۆسسە، و. ئە. (1964). "ئنتەرلودە: تهە روسسئان پرۆڤسئۆنال گۆڤەرنمەنت 1917". سۆڤئەت ستودئەس. 15 (4): 408–419. ئسسن 0038-5859.
  66. ↑ فگەس، ئۆرلاندۆ (1990). "تحە رەد ئارمی ئاند ماسس مۆبلزاتئۆن دورنگ تحە روسسئان جڤل وار 1918–1920". پاست ئاند پرەسەنت (ب ئینگلیزی). 129 (1): 168–211. دۆئ:10.1093/پاست/129.1.168. ئسسن 0031-2746.
  67. ↑ "فرۆم تسار تۆ ئو.س.س.ر.: روسسئا'س جهائۆتج یەئار ئۆف رەڤۆلوتئۆن". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 15 نیسان 2021. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 15 نیسان 2021. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  68. ↑ "روسسئان جڤل وار - ئنتەرڤەنتئۆن، ئاللئەس، بۆلسهەڤکس | برتاننجا". ووو.برتاننجا.جۆم (ب ئینگلیزی). 6 کانوونا پێشین 2024. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  69. ↑ سجهائوفوسس، تاتئانا (1 گولان 1939). "تهە وهتە روسسئان رەفوگەئەس". تهە ئاننالس ئۆف تهە ئامەرجان ئاجادەمی ئۆف پۆلتجال ئاند سۆجئال سجئەنجە (ب ئینگلیزی). 203 (1): 45–54. دۆئ:10.1177/000271623920300106. ئسسن 0002-7162.
  70. ↑ "ئجرج | ئنتەرناتئۆنال جۆممتتەئە ئۆف تهە رەد جرۆسس". ووو.ئجرج.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 23 کانوونا پێشین 2024.
  71. ↑ سزپۆرلوک، رۆمان (1973). "ناتئۆنالتئەس ئاند تهە روسسئان پرۆبلەم ئن تهە ئو.س.س.ر.: ئان حستۆرجال ئۆئوتلنە". ژۆئورنال ئۆف ئنتەرناتئۆنال ئاففائرس. 27 (1): 22–40. ئسسن 0022-197خ.
  72. ↑ برزەزنسک، زبگنئەو (1984). "تهە سۆڤئەت ئونئۆن: وۆرلد پۆوەر ئۆف ئا نەو تیپە". پرۆجەئەدنگس ئۆف تهە ئاجادەمی ئۆف پۆلتجال سجئەنجە. 35 (3): 147–159. دۆئ:10.2307/1174124. ئسسن 0065-0684.
  73. ↑ گلاسسمان، لەئۆ م. (1 نیسان 1931). "ستالن'س رسە تۆ پۆوەر". جوررەنت حستۆری. 34 (1): 73–77. دۆئ:10.1525/جوره.1931.34.1.73. ئسسن 0011-3530.
  74. ↑ گەتتی، ژ. ئارجه (1986). "ترۆتسکی ئن ئەخلە: تهە فۆئوندنگ ئۆف تهە فۆئورته ئنتەرناتئۆنال". سۆڤئەت ستودئەس. 38 (1): 24–35. ئسسن 0038-5859.
  75. ↑ رۆسەفئەلدە، ستەڤەن (1981). "ئان ئاسسەسسمەنت ئۆف تهە سۆئورجەس ئاند ئوسەس ئۆف گولاگ فۆرجەد لابۆئور 1929-56". سۆڤئەت ستودئەس. 33 (1): 51–87. ئسسن 0038-5859.
  76. ↑ کرەئندلەر، ئسابەللە (1986). "تهە سۆڤئەت دەپۆرتەد ناتئۆنالتئەس: ئا سومماری ئاند ئان ئوپداتە". سۆڤئەت ستودئەس. 38 (3): 387–405. ئسسن 0038-5859.
  77. ↑ "ئۆن تهە پۆلتجال ئەجۆنۆمی ئۆف پلانت دسەئاسە ئەپدەمجس: جاپتا سەلەجتا ئن ... - ژ.ج. زادۆکس - گۆئۆگلە بۆئۆکس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 25 کانوونا پێشین 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 25 کانوونا پێشین 2022. رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  78. ↑ داڤئەس، ر. و.; وهەئاتجرۆفت، ستەپهەن گ. (20 کانوونا پاشین 2010). تهە ئندوسترئالساتئۆن ئۆف سۆڤئەت روسسئا ڤۆلومە 5: تهە یەئارس ئۆف حونگەر (ب ئینگلیزی). باسنگستۆکە: پالگراڤە ماجمللان. دۆئ:10.1057/9780230273979. ئسبن 978-0-230-27397-9.
  79. ↑ وۆلۆوینا، ئۆلەه (2 چریا پێشین 2021). "ئا دەمۆگراپهج فرامەوۆرک فۆر تهە 1932–1934 فامنە ئن تهە سۆڤئەت ئونئۆن". ژۆئورنال ئۆف گەنۆجدە رەسەئارجه (ب ئینگلیزی). 23 (4): 501–526. دۆئ:10.1080/14623528.2020.1834741. ئسسن 1462-3528.
  80. ↑ رۆسەفئەلدە، ستەڤەن (1 نیسان 1988). "ئەخجەسس دەئاتهس ئاند ئندوسترئالزاتئۆن: ئا رەئالست تهەئۆری ئۆف ستالنست ئەجۆنۆمج دەڤەلۆپمەنت ئن تهە 1930س". ژۆئورنال ئۆف جۆنتەمپۆراری حستۆری (ب ئینگلیزی). 23 (2): 277–289. دۆئ:10.1177/002200948802300207. ئسسن 0022-0094.
  81. ↑ رۆبەرتس، گەئۆففرەی (1992). "تهە سۆڤئەت دەجسئۆن فۆر ئا پاجت وته ناز گەرمانی". سۆڤئەت ستودئەس. 44 (1): 57–78. ئسسن 0038-5859.
  82. ↑ کنگ، جهارلەس (2000). تهە مۆلدۆڤانس. ئنتەرنەت ئارجهڤە. حۆئۆڤەر ئنستتوتئۆن پرەسس. ئسبن 978-0-8179-9792-2.
  83. ↑ جهاپۆئوتۆت، ژۆهانن (2018). تهە لاو ئۆف بلۆئۆد: تهنکنگ ئاند ئاجتنگ ئاس ئا ناز. تەرجمان: رجهمۆند مۆئوئللۆت، مراندا. جامبردگە، ماسساجهوسەتتس: تهە بەلکناپ پرەسس ئۆف حارڤارد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-674-66043-4.
  84. ↑ ئاسسمانن، کورت (1950). "تهە باتتلە فۆر مۆسجۆو، تورننگ پۆئنت ئۆف تهە وار". فۆرەئگن ئاففائرس. 28 (2): 309–326. دۆئ:10.2307/20030251. ئسسن 0015-7120.
  85. ↑ جلائرمۆنت، فرەدەرج ف. (2003). "ستالنگراد: حتلەر'س نەمەسس". ئەجۆنۆمج ئاند پۆلتجال وەئەکلی. 38 (27): 2819–2823. ئسسن 0012-9976.
  86. ↑ موللگان، تمۆتهی پ. (1 نیسان 1987). "سپئەس، جپهەرس ئاند 'زتادەللە': ئنتەللگەنجە ئاند تهە باتتلە ئۆف کورسک، 1943". ژۆئورنال ئۆف جۆنتەمپۆراری حستۆری (ب ئینگلیزی). 22 (2): 235–260. دۆئ:10.1177/002200948702200203. ئسسن 0022-0094.
  87. ↑ کریپتۆن، جۆنستانتنە (1954). "تهە سئەگە ئۆف لەننگراد". تهە روسسئان رەڤئەو. 13 (4): 255–265. دۆئ:10.2307/125859. ئسسن 0036-0341.
  88. ↑ "تهە باتتلە ئۆف بەرلن واس تهە سۆڤئەت ڤجتۆری تهات ئەندەد ووئ". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 20 ئادار 2021. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 20 ئادار 2021. رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  89. ↑ مۆرتۆن، لۆئوئس (1962). "سۆڤئەت ئنتەرڤەنتئۆن ئن تهە وار وته ژاپان". فۆرەئگن ئاففائرس. 40 (4): 653–662. دۆئ:10.2307/20029588. ئسسن 0015-7120.
  90. ↑ رفە/رل. "روسسئا'س مۆنومەنتال تربوتەس تۆ تهە 'گرەئات پاترئۆتج وار'". رادئۆفرەئەئەئورۆپە/رادئۆلبەرتی (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.
  91. ↑ گاددس، ژۆهن لەوس (1972). تهە ئونتەد ستاتەس ئاند تهە ئۆرگنس ئۆف تهە جۆلد وار، 1941-1947. ئنتەرنەت ئارجهڤە. نەو یۆرک : جۆلومبئا ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-231-03289-6.
  92. ↑ جومنس، کەئته (2011). جاتاجلیسم: تهە وار ئۆن تهە ئەئاستەرن فرۆنت، 1941-45. سۆلهولل، وەست مدلاندس، ئەنگلاند: حەلئۆن & جۆمپانی لتد. ئسبن 978-1-907677-23-6. ئۆجلج 752491700.
  93. ↑ ""تهە سۆڤئەت ئونئۆن ئافتەر 1945: ئەجۆنۆمج رەجۆڤەری ئاند پۆلتجال رەپرەسسئۆن"" (پدف).
  94. ↑ وللس، ماتتهەو (6 تەباخ 2015). "پۆتسدام ئاند تهە ئۆرگنس ئۆف تهە جۆلد وار". ژستۆر دائلی (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.
  95. ↑ بونجە، ڤالەرئە (1985). "تهە ئەمپرە سترکەس باجک: تهە ئەڤۆلوتئۆن ئۆف تهە ئەئاستەرن بلۆج فرۆم ئا سۆڤئەت ئاسسەت تۆ ئا سۆڤئەت لئابلتی". ئنتەرناتئۆنال ئۆرگانزاتئۆن (ب ئینگلیزی). 39 (1): 1–46. دۆئ:10.1017/س0020818300004859. ئسسن 1531-5088.
  96. ↑ حۆللۆوای، داڤد (1 گولان 1981). "ئەنتەرنگ تهە نوجلەئار ئارمس راجە: تهە سۆڤئەت دەجسئۆن تۆ بوئلد تهە ئاتۆمج بۆمب، 1939-45". سۆجئال ستودئەس ئۆف سجئەنجە (ب ئینگلیزی). 11 (2): 159–197. دۆئ:10.1177/030631278101100201. ئسسن 0306-3127.
  97. ↑ وۆلفە، تهۆماس و. (1966). "تهە وارساو پاجت ئن ئەڤۆلوتئۆن". تهە وۆرلد تۆدای. 22 (5): 191–198. ئسسن 0043-9134.
  98. ↑ مجفۆران، د. و. ژ. (1988). "گلاسنۆست، دەمۆجراجی، ئاند پەرەسترۆئکا". ئنتەرناتئۆنال سۆجئال سجئەنجە رەڤئەو. 63 (4): 165–174. ئسسن 0278-2308.
  99. ↑ بەئسسنگەر، مارک ر. (2009). "ناتئۆنالسم ئاند تهە جۆللاپسە ئۆف سۆڤئەت جۆممونسم". جۆنتەمپۆراری ئەئورۆپەئان حستۆری (ب ئینگلیزی). 18 (3): 331–347. دۆئ:10.1017/س0960777309005074. ئسسن 1469-2171.
  100. ↑ سهلەئفەر، ئاندرەئ; ڤسهنی، رۆبەرت و. (1991). "رەڤەرسنگ تهە سۆڤئەت ئەجۆنۆمج جۆللاپسە". برۆئۆکنگس پاپەرس ئۆن ئەجۆنۆمج ئاجتڤتی. 1991 (2): 341–360. دۆئ:10.2307/2534597. ئسسن 0007-2303.
  101. ↑ داهلبورگ، ژۆهن-تهۆر; مارسهالل، تیلەر (7 ئیلۆن 1991). "ئندەپەندەنجە فۆر بالتج ستاتەس : فرەئەدۆم: مۆسجۆو فۆرماللی رەجۆگنزەس لتهوئانئا، لاتڤئا ئاند ئەستۆنئا، ئەندنگ هالف ئا جەنتوری ئۆف جۆنترۆل. سۆڤئەتس تۆ بەگن تالکس سۆئۆن ئۆن نەو رەلاتئۆنسهپس وته تهە تهرەئە ناتئۆنس". لۆس ئانگەلەس تمەس (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.
  102. ↑ پارکس، مجهائەل (19 ئادار 1991). "ڤۆتە باجکس گۆرباجهەڤ بوت نۆت جۆنڤنجنگلی : سۆڤئەت ئونئۆن: حس پلان تۆ پرەسەرڤە فەدەرال ئونتی ئس سوپپۆرتەد--بوت سۆ ئس یەلتسن'س فۆر ئا روسسئان پرەسدەنجی". لۆس ئانگەلەس تمەس (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.
  103. ↑ گبسۆن، ژامەس ل. (1997). "ماسس ئۆپپۆستئۆن تۆ تهە سۆڤئەت پوتسجه ئۆف ئائوگوست 1991: جۆللەجتڤە ئاجتئۆن، راتئۆنال جهۆئجە، ئاند دەمۆجراتج ڤالوئەس ئن تهە فۆرمەر سۆڤئەت ئونئۆن". ئامەرجان پۆلتجال سجئەنجە رەڤئەو (ب ئینگلیزی). 91 (3): 671–684. دۆئ:10.2307/2952082. ئسسن 0003-0554.
  104. ↑ فۆلتینۆڤا، کرستینا. "تهە ئوندۆئنگ ئۆف تهە ئو.س.س.ر.: حۆو ئت حاپپەنەد". رادئۆفرەئەئەئورۆپە/رادئۆلبەرتی (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 25 کانوونا پێشین 2024.
  105. ↑ سهلەئفەر، ئاندرەئ; ترەئسمان، دانئەل (2005). "ئا نۆرمال جۆئونتری: روسسئا ئافتەر جۆممونسم". ژۆئورنال ئۆف ئەجۆنۆمج پەرسپەجتڤەس (ب ئینگلیزی). 19 (1): 151–174. دۆئ:10.1257/0895330053147949. ئسسن 0895-3309.
  106. ↑ "حۆو روسسئا'س ئۆلگارجهس ئارە ئاتتەمپتنگ تۆ لەگتمسە تهەئر ئەخترائۆردناری وەئالته". ئابج نەوس (ب ئائوسترالئان ئەنگلسه). 1 کانوونا پاشین 2019. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  107. ↑ تکهۆمرۆڤ، ڤلادمر (1997). "جاپتال فلگهت فرۆم پۆست-سۆڤئەت روسسئا". ئەئورۆپە-ئاسئا ستودئەس. 49 (4): 591–615. ئسسن 0966-8136.
  108. ↑ حۆللاندەر، د. (1997). "ئن پۆست-سۆڤئەت روسسئا، فەرتلتی ئس ئۆن تهە دەجلنە; ماررئاگە ئاند جهلدبەئارنگ ئارە ئۆججوررنگ ئەئارلئەر". فاملی پلانننگ پەرسپەجتڤەس. 29 (2): 92–94. دۆئ:10.2307/2953371. ئسسن 0014-7354.
  109. ↑ فرسبی، تانیا (1 کانوونا پاشین 1998). "تانیا". تانیا. دۆئ:10.1080/09668139808412522. ئسسن 0966-8136.
  110. ↑ "روسسئا'س 1993 جرسس ستلل سهاپنگ کرەملن – دو – 10/03/2018". دو.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  111. ↑ "وهۆ واس وهۆ؟ تهە کەی پلایەرس ئن روسسئا'س دراماتج ئۆجتۆبەر 1993 سهۆودۆون". رادئۆ فرەئە ئەئورۆپە/رادئۆ لبەرتی (ب ئینگلیزی). 4 چریا پێشین 2023. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  112. ↑ ولهەلمسەن، ژولئە (1 کانوونا پاشین 2005). "ئەئورۆپە-ئاسئا ستودئەس". ئەئورۆپە-ئاسئا ستودئەس. دۆئ:10.1080/0966813052000314101. ئسسن 0966-8136.
  113. ↑ سنائ، ژۆسهوئا (2015). "تهە تەررۆرست تهرەئاتس ئاگائنست روسسئا ئاند ئتس جۆئونتەرتەررۆرسم رەسپۆنسە مەئاسورەس". جۆننەجتئۆنس: تهە قوئارتەرلی ژۆئورنال. 14 (4): 95–101. دۆئ:10.11610/جۆننەجتئۆنس.14.4.08.
  114. ↑ "26 یەئارس ئۆن، روسسئا سەت تۆ رەپای ئالل سۆڤئەت ئونئۆن'س فۆرەئگن دەبت | تهە سترائتس تمەس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 8 نیسان 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 8 نیسان 2022. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  115. ↑ ""پرۆسپەجتس فۆر روسسئا'س ئەجۆنۆمج رەفۆرمس"" (پدف). ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 25 ئیلۆن 2020. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  116. ↑ ""ئا جاسە ستودی ئۆف ئا جوررەنجی جرسس: تهە روسسئان دەفائولت ئۆف 1998"" (پدف).
  117. ↑ "یەلتسن رەسگنس: تحە ئۆڤەرڤئەو; یەلتسن رەسگنس، نامنگ پوتن ئاس ئاجتنگ پرەسدەنت تۆ رون ئن مارجه ئەلەجتئۆن (پوبلسهەد 2000)" (ب ئینگلیزی). 1 کانوونا پاشین 2000. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  118. ↑ ئۆ’لۆئوگهلن، ژۆهن; وتمەر، فرانک د.و. (21 کانوونا پاشین 2011). "تاندفۆنلنە". تاندفۆنلنە. دۆئ:10.1080/00045608.2010.534713. ئسسن 0004-5608.
  119. ↑ ئەللیاتت، حۆللی (11 چریا پێشین 2021). "5 جهارتس سهۆو روسسئا'س ئەجۆنۆمج هگهس ئاند لۆوس ئوندەر پوتن". جنبج (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  120. ↑ مۆناگهان، ئاندرەو (2012). "تهە ڤەرتکال: پۆوەر ئاند ئائوتهۆرتی ئن روسسئا". ئنتەرناتئۆنال ئاففائرس (ب ئینگلیزی). 88 (1): 1–16. دۆئ:10.1111/ژ.1468-2346.2012.01053.خ.
  121. ↑ ئونرەجۆگنزەد ئەنتتئەس: پەرسپەجتڤەس ئن ئنتەرناتئۆنال، ئەئورۆپەئان ئاند جۆنستتوتئۆنال لاو (ب ئینگلیزی). برلل. 28 کانوونا پێشین 2021. ئسبن 978-90-04-49910-2.
  122. ↑ "وۆرلدجات". سەئارجه.وۆرلدجات.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  123. ↑ دەبەنەدجتس، کەنت (28 تیرمەه 2022). روسسئان 'حیبرد وارفارە' ئاند تهە ئاننەخاتئۆن ئۆف جرمەئا: تهە مۆدەرن ئاپپلجاتئۆن ئۆف سۆڤئەت پۆلتجال وارفارە (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری ئاجادەمج. ئسبن 978-0-7556-4003-4.
  124. ↑ گالەئۆتت، مارک (28 ئیلۆن 2023). پوتن تاکەس جرمەئا 2014: گرەی-زۆنە وارفارە ئۆپەنس تهە روسسئا-ئوکرائنە جۆنفلجت (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری پوبلسهنگ. ئسبن 978-1-4728-5385-1.
  125. ↑ "نەوس - تهە ڤئەوس ئاند ئۆپنئۆنس ئۆف سۆئوته-ئەئاستەرن رەگئۆنس رەسدەنتس ئۆف ئوکرائنە: ئاپرل 2014". کئس.جۆم.ئوئا. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  126. ↑ "روسسئان فۆرجەس لائونجه فولل-سجالە ئنڤاسئۆن ئۆف ئوکرائنە". ئال ژازەئەرا (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  127. ↑ والسه، بەن (9 ئادار 2022). "تهە ئونپرەجەدەنتەد ئامەرجان سانجتئۆنس ئۆن روسسئا، ئەخپلائنەد". ڤۆخ (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  128. ↑ "ئون گەنەرال ئاسسەمبلی ڤۆتەس تۆ سوسپەند روسسئا فرۆم تهە حومان رگهتس جۆئونجل | ئون نەوس". نەوس.ئون.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). 7 نیسان 2022. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  129. ↑ "تهە روسسئان فەدەراتئۆن ئس ئەخجلودەد فرۆم تهە جۆئونجل ئۆف ئەئورۆپە". پۆرتال (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  130. ↑ سائوئەر، پژۆتر (21 ئیلۆن 2022). "پوتن ئاننۆئونجەس پارتئال مۆبلساتئۆن ئاند تهرەئاتەنس نوجلەئار رەتالئاتئۆن ئن ئەسجالاتئۆن ئۆف ئوکرائنە وار". تهە گوئاردئان (ب ئینگلیزیا بریتانی). ئسسن 0261-3077. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  131. ↑ حوسسائن، مورتازا (9 ئادار 2023). "تهە وار ئن ئوکرائنە ئس ژوست گەتتنگ ستارتەد". تهە ئنتەرجەپت (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  132. ↑ "حۆو مانی روسسئان سۆلدئەرس هاڤە بەئەن کللەد ئن ئوکرائنە؟". ئارجهڤە.په. 9 تیرمەه 2024. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 9 تیرمەه 2024. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  133. ↑ سائوئەر، پژۆتر (21 چریا پێشین 2023). "ئون فندس فورتهەر ئەڤدەنجە ئۆف روسسئان وار جرمەس ئن ئوکرائنە". تهە ئۆبسەرڤەر (ب ئینگلیزیا بریتانی). ئسسن 0029-7712. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  134. ↑ "ئوکرائنە: روسسئان سترکەس ئامۆئونتنگ تۆ وار جرمەس جۆنتنوئە تۆ کلل ئاند ئنژورە جهلدرەن". ئامنەستی ئنتەرناتئۆنال (ب ئینگلیزی). 18 چریا پاشین 2024. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  135. ↑ "بلۆئۆمبەرگ". ووو.بلۆئۆمبەرگ.جۆم. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  136. ↑ "ئارمەد رەبەللئۆن بی واگنەر جهئەف پرگۆزهن ئوندەرسجۆرەس ئەرۆسئۆن ئۆف روسسئان لەگال سیستەم". ئاپ نەوس (ب ئینگلیزی). 7 تیرمەه 2023. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  137. ↑ "رەبەل روسسئان مەرجەنارئەس تورن باجک سهۆرت ئۆف مۆسجۆو 'تۆ ئاڤۆئد بلۆئۆدسهەد'". رەئوتەرس (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  138. ↑ "روسسئا سایس ئت جۆنفرمەد واگنەر لەئادەر پرگۆزهن دئەد ئن ئا پلانە جراسه". ئاپ نەوس (ب ئینگلیزی). 27 تەباخ 2023. رۆژا گهشتنێ 26 کانوونا پێشین 2024.
  139. 1 2 3 "روسسئا". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 8 نیسان 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 8 نیسان 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  140. ↑ "جۆئاستلنە - تهە وۆرلد فاجتبۆئۆک". ووو.جئا.گۆڤ. ژ ئۆریژینالێ د 12 نیسان 2022 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.
  141. ↑ جلارک، ستوئارت (28 تیرمەه 2015). "پلوتۆ: تەن تهنگس وە نۆو کنۆو ئابۆئوت تهە دوارف پلانەت". تهە گوئاردئان (ب ئینگلیزیا بریتانی). ئسسن 0261-3077. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.
  142. ↑ "گلۆبال ڤۆلجانسم پرۆگرام | کلیوجهەڤسکۆی". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 26 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 26 ئادار 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  143. ↑ "روسسئا - تۆپۆگراپهی ئاند درائناگە". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.
  144. ↑ "تهە ئورال مۆئونتائنس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 12 نیسان 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 12 نیسان 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  145. ↑ "ئەئورۆپە - گەئۆگراپهی، جلماتە، پەئۆپلە | برتاننجا". ووو.برتاننجا.جۆم (ب ئینگلیزی). 27 کانوونا پێشین 2024. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.
  146. ↑ "روسسئا - گلۆبال پۆستئۆن ئاند بۆئوندارئەس". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.
  147. ↑ "روسسئا - تهە ئارجتج ئنستتوتە". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 26 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 26 ئادار 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  148. ↑ "ئسلاند هۆپپنگ ئن روسسئا: ساکهالن، کورل ئسلاندس ئاند کامجهاتکا پەننسولا | ئەئورۆنەوس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 29 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 29 ئادار 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  149. ↑ "دئۆمەدە ئسلاندس – روسسئا - ئاتلاس ئۆبسجورا". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 26 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 26 ئادار 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  150. ↑ "روسسئا - تۆپۆگراپهی ئاند درائناگە". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 25 گولان 2020. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 25 گولان 2020. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  151. ↑ "لاکە بائکال - ئا تۆئوجهستۆنە فۆر گلۆبال جهانگە ئاند رفت ستودئەس - ئوسگس فاجت سهەئەت". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 14 سبات 2005. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 14 سبات 2005. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  152. ↑ "تۆتال رەنەوابلە واتەر رەسۆئورجەس - تهە وۆرلد فاجتبۆئۆک". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 8 نیسان 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 8 نیسان 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  153. ↑ حارتلەی، ژانەت م. (2021). تهە ڤۆلگا: ئا هستۆری ئۆف روسسئا'س گرەئاتەست رڤەر. نەو حاڤەن: یالە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-300-25604-8.
  154. ↑ "روسسئا'س لارگەست رڤەرس فرۆم تهە ئامور تۆ تهە ڤۆلگا - تهە مۆسجۆو تمەس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 26 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 26 ئادار 2022. رۆژا گهشتنێ 27 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  155. 1 2 3 4 5 "روسسئا - جلماتە". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 9 نیسان 2016. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 9 نیسان 2016. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  156. ↑ "روسسئا - تهە ئارجتج ئنستتوتە". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 26 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 26 ئادار 2022. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  157. ↑ درۆزدۆڤ، ڤ. ئا.; گلەزەر، ئۆ. ب.; نەفەدۆڤا، ت. گ.; سهابدوراسولۆڤ، ئ. ڤ. (1 هەزیران 1992). "ئەجۆلۆگجال ئاند گەئۆگراپهجال جهاراجتەرستجس ئۆف تهە جۆئاستال زۆنە ئۆف تهە بلاجک سەئا". گەئۆژۆئورنال (ب ئینگلیزی). 27 (2): 169–178. دۆئ:10.1007/بف00717701. ئسسن 1572-9893.
  158. ↑ "ئاس ولدفرەس ئەنگولف روسسئان رەگئۆن، پوتن ئورگەس ئائوتهۆرتئەس تۆ تاکە سترۆنگەر ئاجتئۆن تۆ پرەڤەنت تهەم | ئەئورۆنەوس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 12 هەزیران 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 12 هەزیران 2022. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  159. ↑ "وهی روسسئا'س تهاونگ پەرمافرۆست ئس ئا گلۆبال پرۆبلەم : نپر". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 6 تیرمەه 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 6 تیرمەه 2022. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  160. 1 2 3 4 ئونت، بئۆسافەتی. "مائن دەتائلس". ووو.جبد.ئنت (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 19 سبات 2026.
  161. ↑ "ولل روسسئا'س فۆرەستس بە ئان ئاسسەت ئۆر ئان ئۆبستاجلە ئن جلماتە فگهت؟". یالە ئە360 (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 19 سبات 2026.
  162. ↑ "رەج::ئائر". ئەدوجاتئۆن.رەج.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ د 9 گولان 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 19 سبات 2026.
  163. ↑ "ئا لۆئۆک ئنسدە روسسئا'س ولدەست ناتورە رەسەرڤەس—نۆو تورننگ 100". سجئەنجە (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). ژ ئۆریژینالێ د 3 ئادار 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 19 سبات 2026.
  164. ↑ دانلۆڤ-دانل'یان، ڤجتۆر ئ.; رەیف، ئگۆر ئە. (21 ئادار 2018). تهە بئۆسپهەرە ئاند جڤلزاتئۆن: ئن تهە تهرۆئەس ئۆف ئا گلۆبال جرسس (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-3-319-67193-2.
  165. ↑ گرانتهام، ح. س.; دونجان، ئا.; ئەڤانس، ت. د.; ژۆنەس، ک. ر.; بەیەر، ح. ل.; سجهوستەر، ر.; والستۆن، ژ.; رای، ژ. ج.; رۆبنسۆن، ژ. گ.; جاللۆو، م.; جلەمەنتس، ت.; جۆستا، ح. م.; دەگەممس، ئا.; ئەلسەن، پ. ر.; ئەرڤن، ژ. (8 کانوونا پێشین 2020). "ئانتهرۆپۆگەنج مۆدفجاتئۆن ئۆف فۆرەستس مەئانس ئۆنلی 40% ئۆف رەمائننگ فۆرەستس هاڤە هگه ئەجۆسیستەم ئنتەگرتی". ناتورە جۆممونجاتئۆنس. 11 (1): 5978. دۆئ:10.1038/س41467-020-19493-3. ئسسن 2041-1723. پمج 7723057. پمد 33293507.
  166. 1 2 دەرۆئوئەن، کارل ر.; حەئۆ، ئوک (27 ئیلۆن 2005). دەفەنسە ئاند سەجورتی [2 ڤۆلومەس]: ئا جۆمپەندئوم ئۆف ناتئۆنال ئارمەد فۆرجەس ئاند سەجورتی پۆلجئەس (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری ئاجادەمج. ئسبن 978-1-85109-781-4.
  167. ↑ "جهاپتەر 5. تهە فەدەرال ئاسسەمبلی | تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 4 ئادار 2016. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 26 چریا پاشین 2013. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  168. ↑ "جهاپتەر 4. تهە پرەسدەنت ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن | تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 16 نیسان 2016. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 16 نیسان 2016. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  169. ↑ "پرەسدەنتئال دەجرەئەس ئن روسسئا: ئا جۆمپاراتڤە پەرسپەجتڤە - تهۆماس ف. رەمنگتۆن - گۆئۆگلە بۆئۆکس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 4 چریا پێشین 2023. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 4 چریا پێشین 2023. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  170. ↑ "جهاپتەر 7. ژودجئال پۆوەر | تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 25 چریا پێشین 2019. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 25 چریا پێشین 2019. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  171. ↑ رەئوتەر، ئۆرا ژۆهن (2010). "تهە پۆلتجس ئۆف دۆمنانت پارتی فۆرماتئۆن: ئونتەد روسسئا ئاند روسسئا'س گۆڤەرنۆرس". ئەئورۆپە-ئاسئا ستودئەس. 62 (2): 293–327. ئسسن 0966-8136.
  172. ↑ کۆنتزەر، ئاندرەو; وەگرەن، ستەپهەن ک. (2006). "فەدەرالسم ئاند پۆلتجال رەجەنترالزاتئۆن ئن تهە روسسئان فەدەراتئۆن: ئونتەد روسسئا ئاس تهە پارتی ئۆف پۆوەر". پوبلئوس. 36 (4): 503–522. ئسسن 0048-5950.
  173. ↑ "روسسئا ئاند ئەئورۆپە: بوئلدنگ بردگەس، دگگنگ ترەنجهەس - گۆئۆگلە بۆئۆکس". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 13 تەباخ 2023. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 13 تەباخ 2023. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  174. ↑ "روسسئا & دەمۆجراتج باجکسلدنگ: تهە فوتورە ئۆف پوتنسم". حارڤارد ئنتەرناتئۆنال رەڤئەو (ب ئینگلیزی). 9 نیسان 2020. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.
  175. ↑ "ئەجۆنستۆر: روسسئا ئۆن تهە رۆئاد تۆ دجتاتۆرسهپ: ئنتەرنال پۆلتجال رەپەرجوسسئۆنس ئۆف تهە ئاتتاجک ئۆن ئوکرائنە". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 11 ئیلۆن 2022. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 11 ئیلۆن 2022. رۆژا گهشتنێ 28 کانوونا پێشین 2024.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  176. ↑ تایلۆر، برئان د. (2018). تهە جۆدە ئۆف پوتنسم. نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-086731-7. ئۆجلج 1022076734.
  177. ↑ سەڤاستیانۆڤا، ئۆلگا (2010). "ئن قوئەست ئۆف تهە کەی دەمۆجراتج ئنستتوتئۆن ئۆف مەدئەڤال روس': واس تهە ڤەجهە ئان ئنستتوتئۆن تهات رەپرەسەنتەد نۆڤگۆرۆد ئاس ئا جتی ئاند ئا رەپوبلج؟". ژاهربüجهەر فüر گەسجهجهتە ئۆستەئورۆپاس (ب ئینگلیزی). 58 (1): 1–23. دۆئ:10.25162/ژگۆ-2010-0001. ئسسن 0021-4019.
  178. 1 2 وهتە، ستەپهەن (1979). برۆون، ئارجهئە; گرای، ژاجک (ئەدیتۆر). تهە ئوسسر: پاتتەرنس ئۆف ئائوتۆجراجی ئاند ئندوسترئالسم (ب ئینگلیزی). لۆندۆن: پالگراڤە ماجمللان ئوک. رر. 25–65. دۆئ:10.1007/978-1-349-16182-9_2. ئسبن 978-1-349-16182-9.
  179. ↑ سۆلدات، جۆرنەلئا (2005). "تهە لمتس ئۆف موسجۆڤتە ئائوتۆجراجی". جاهئەرس دو مۆندە روسسە. روسسئە - ئەمپرە روسسە - ئونئۆن سۆڤéتقوئە ئەت Éتاتس ئندéپەندانتس (ب فرانسزی). 46 (1–2): 265–276. دۆئ:10.4000/مۆندەروسسە.8801. ئسسن 1252-6576.
  180. ↑ رابا، ژۆئەل (1976). "تهە ئائوتهۆرتی ئۆف تهە موسجۆڤتە رولەر ئات تهە داون ئۆف تهە مۆدەرن ئەرا". ژاهربüجهەر فüر گەسجهجهتە ئۆستەئورۆپاس. 24 (3): 321–344. ئسسن 0021-4019.
  181. ↑ راگسدالە، حوگه (16 ئیلۆن 2016). تهە روسسئان تراگەدی: تهە بوردەن ئۆف حستۆری: تهە بوردەن ئۆف حستۆری (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-315-48079-4.
  182. ↑ قوئام، ژۆئەل; جامپبەلل، سجۆتت (31 تەباخ 2020). "روسسئان دۆمائن: پۆلتجال گەئۆگراپهی – روسسئا'س ئائوتۆجراتس ئاند ڤ. ڤ. پوتن". پرەسسبۆئۆکس.پوب (ب ئینگلیزی).[گرێدان دائمی مریە]
  183. ↑ "دد روسسئانس ئەڤەر حۆپە فۆر نۆن-ئائوتۆجراتج رولە؟". حارڤارد ئوکرائنئان ستودئەس (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  184. 1 2 3 4 جرۆئسسانت، ئائورەل; تۆمن، لوجا (14 گولان 2024). تهە رۆئوتلەدگە حاندبۆئۆک ئۆف ئائوتۆجراتزاتئۆن (ب ئینگلیزی). تایلۆر & فرانجس. ئسبن 978-1-040-04018-8.
  185. ↑ ئەنگەلبرەکت، کژەلل; نیگرەن، بەرتل (18 ئادار 2014). روسسئا ئاند ئەئورۆپە: بوئلدنگ بردگەس، دگگنگ ترەنجهەس (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-136-99200-1.
  186. ↑ "روسسئا & دەمۆجراتج باجکسلدنگ: تهە فوتورە ئۆف پوتنسم". حارڤارد ئنتەرناتئۆنال رەڤئەو (ب ئینگلیزی). 9 نیسان 2020. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  187. 1 2 "تهە پوتن میته". ژۆئورنال ئۆف دەمۆجراجی (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  188. ↑ کوزئۆ، تاراس (1 ئادار 2016). "ناتئۆنالسم ئاند ئائوتهۆرتارئانسم ئن روسسئا: ئنترۆدوجتئۆن تۆ تهە سپەجئال ئسسوئە". جۆممونست ئاند پۆست-جۆممونست ستودئەس (ب ئینگلیزی). 49 (1): 1–11. دۆئ:10.1016/ژ.پۆستجۆمستود.2015.12.002. ئسسن 0967-067خ.
  189. ↑ "ماکنگ سورە یۆئو'رە نۆت ئا بۆت!". ووو.ئەجۆنستۆر.ئەئو. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  190. ↑ جهاپمان، حانناه س. (2025). "سهۆجکس تۆ تهە سیستەم: ئەلەجتۆرال مانپولاتئۆن، پرۆتەستس ئاند تهە ئەڤۆلوتئۆن ئۆف پۆلتجال تروست ئن روسسئا". گۆڤەرنمەنت ئاند ئۆپپۆستئۆن (ب ئینگلیزی). 60 (2): 496–516. دۆئ:10.1017/گۆڤ.2024.18. ئسسن 0017-257خ.
  191. ↑ Öزدامار، Öزگüر; یانک، لەرنا ک (9 ئیلۆن 2024). "پۆپولست هیپەرپەرسۆنالزاتئۆن ئاند پۆلتجزاتئۆن ئۆف فۆرەئگن پۆلجی ئنستتوتئۆنس". ئنتەرناتئۆنال ئاففائرس (ب ئینگلیزی). 100 (5): 1835–1856. دۆئ:10.1093/ئئا/ئئئائە181. ئسسن 0020-5850.
  192. ↑ مامائەڤ، بۆگدان (30 هەزیران 2024). تهە ئەڤۆلوتئۆن ئۆف ئائوتهۆرتارئانسم ئاند جۆنتەنتئۆئوس ئاجتئۆن ئن روسسئا (ب ئینگلیزی). جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-1-009-56066-5.
  193. 1 2 "ساگە ژۆئورنالس: دسجۆڤەر وۆرلد-جلاسس رەسەئارجه". ساگە ژۆئورنالس (ب ئینگلیزی). دۆئ:10.1177/20419058241260782. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  194. ↑ کاراتنیجکی، ئادرئان (19 سبات 2026). "روسسئا ئس باجک تۆ تهە ستالنست فوتورە". فۆرەئگن پۆلجی (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  195. ↑ "پوتن'س وار حاس مۆڤەد روسسئا فرۆم ئائوتهۆرتارئانسم تۆ حیبرد تۆتالتارئانسم". جارنەگئە ئەندۆومەنت فۆر ئنتەرناتئۆنال پەئاجە (ب ئینگلیزی). 19 نیسان 2022. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  196. ↑ تایلۆر، برئان د. (2018). تهە جۆدە ئۆف پوتنسم. نەو یۆرک: ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-086731-7.
  197. ↑ "Постановление Конституционного Суда РФ от 07.06.2000 ن 10-П "По делу о проверке конституционности отдельных положений Конституции Республики Алтай и Федерального закона "Об общих принципах организации законодательных (представительных) и исполнительных органов государственной власти субъектов Российской Федерации" | ГАРАНТ". باسە.گارانت.رو. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  198. ↑ ""جهاپتەر 5. تهە فەدەرال ئاسسەمبلی | تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن"". برلل.جۆم. دۆئ:10.1163/1571811031310738. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  199. ↑ پەترۆڤ، نکۆلائ (1 ئادار 2002). "سەڤەن فاجەس ئۆف پوتن'س روسسئا: فەدەرال دسترجتس ئاس تهە نەو لەڤەل ئۆف ستاتە—تەررتۆرئال جۆمپۆستئۆن". سەجورتی دئالۆگوئە (ب ئینگلیزی). 33 (1): 73–91. دۆئ:10.1177/0967010602033001006. ئسسن 0967-0106.
  200. ↑ روسسەلل، مارتن (2015). روسسئا'س جۆنستتوتئۆنال ستروجتورە: فەدەرال ئن فۆرم، ئونتاری ئن فونجتئۆن. ئەئورۆپäئسجهەس پارلامەنت (چاپا ئۆرگ. مس.، جۆمپلەتەد ئن ئۆجتۆبەر 2015). بروسسەلس: ئەئورۆپەئان پارلئامەنت. ئسبن 978-92-823-8022-2.
  201. ↑ "روسسئا'س تگهتەننگ ئابکهازئان سترانگلەهۆلد تهرەئاتەنس وەستەرن ئاند گەئۆرگئان ئنتەرەستس". حارڤارد ئنتەرناتئۆنال رەڤئەو (ب ئینگلیزی). 15 کانوونا پاشین 2024. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  202. ↑ "لۆوی ئنستتوتە گلۆبال دپلۆماجی ئندەخ 2024". گلۆبالدپلۆماجیندەخ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  203. ↑ کرامەر، مارک (1 کانوونا پێشین 2019). "تهە سۆڤئەت لەگاجی ئن روسسئان فۆرەئگن پۆلجی". پۆلتجال سجئەنجە قوئارتەرلی (ب ئینگلیزی). 134 (4): 585–609. دۆئ:10.1002/پۆلق.12988. ئسسن 0032-3195.
  204. ↑ "جهاپتەر 5 – روسسئا: تهە جزار'س گامبت". سەجورتیجۆنفەرەنجە.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). دۆئ:10.47342/ئەزوج8623-5. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  205. ↑ سوەئژس، تم; سپئەگەلەئرە، ستەپهان دە; ژۆنگ، سژبرەن دە; ئۆئۆستەرڤەلد، وللەم; رۆئۆس، حاننەس; بەککەرس، فرانک; ئوسانۆڤ، ئارتور; راڤە، رۆبەرت دە; ژانس، کارلژن (20 سبات 2017). ڤۆلاتلتی ئاند فرجتئۆن ئن تهە ئاگە ئۆف دسنتەرمەدئاتئۆن (ب ئینگلیزی). تهە حاگوئە جەنترە فۆر ستراتەگج ستودئەس. ئسبن 978-94-92102-46-1.
  206. ↑ رەئمان، مجهال (2016). ئابۆئوت روسسئا، ئتس رەڤۆلوتئۆنس، ئتس دەڤەلۆپمەنت ئاند ئتس پرەسەنت. پراگەر سجهرفتەن زور زەئتگەسجهجهتە ئوند زوم زەئتگەسجهەهەن. فرانکفورت ئام مائن: پەتەر لانگ. ئسبن 978-3-631-67136-8.
  207. ↑ تایلۆر، برئان د. (28 چریا پاشین 2024). پۆوەر، ستاتوس، ئاند گرەئاتنەسس (ب ئینگلیزی) (چاپا 1). ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسسنەو یۆرک. رر. 21–40. دۆئ:10.1093/ئاجترادە/9780197516027.003.0002. ئسبن 978-0-19-751602-7.
  208. ↑ Šćئەپانۆڤć، ژانکۆ (2 کانوونا پاشین 2024). "ستلل ئا گرەئات پۆوەر؟ روسسئا'س ستاتوس دلەمماس پۆست-ئوکرائنە وار". ژۆئورنال ئۆف جۆنتەمپۆراری ئەئورۆپەئان ستودئەس (ب ئینگلیزی). 32 (1): 80–95. دۆئ:10.1080/14782804.2023.2193878. ئسسن 1478-2804.
  209. ↑ تئەزز، سهاننۆن. "روسسئا'س 'پڤۆت تۆ ئاسئا' ئاند تهە سجۆ". تهەدپلۆمات.جۆم (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  210. ↑ ئاجۆستا، ژم (24 ئادار 2014). "ئو.س.، ئۆتهەر پۆوەرس کجک روسسئا ئۆئوت ئۆف گ8 | جنن پۆلتجس". جنن (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  211. ↑ "روسسئا لەئاڤەس تهە جۆئونجل ئۆف ئەئورۆپە". دو.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  212. ↑ حانجۆجک، کاتهلەئەن ژ. (2006). "تهە سەم-سۆڤەرەئگن ستاتە: بەلاروس ئاند تهە روسسئان نەئۆ-ئەمپرە". فۆرەئگن پۆلجی ئانالیسس (ب ئینگلیزی). 2 (2): 117–136. دۆئ:10.1111/ژ.1743-8594.2006.00023.خ. ئسسن 1743-8586.
  213. ↑ جۆهەن، لەنارد ژ. (1994). "روسسئا ئاند تهە بالکانس: پان-سلاڤسم، پارتنەرسهپ ئاند پۆوەر". ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال. 49 (4): 814–845. دۆئ:10.2307/40202977. ئسسن 0020-7020.
  214. ↑ بۆلت، پائول ژ. (2014). "سنۆ-روسسئان رەلاتئۆنس ئن ئا جهانگنگ وۆرلد ئۆردەر". ستراتەگج ستودئەس قوئارتەرلی. 8 (4): 47–69. ئسسن 1936-1815.
  215. ↑ تامکن، ئەملی (13 نیسان 2026). "وهی ئندئا ئاند روسسئا ئارە گۆئنگ تۆ ستای فرئەندس". فۆرەئگن پۆلجی (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  216. ↑ ناتئۆن، ر. جرائگ (2015). "روسسئا ئاند تهە جائوجاسوس". جۆننەجتئۆنس: تهە قوئارتەرلی ژۆئورنال. 14 (2): 1–11. دۆئ:10.11610/جۆننەجتئۆنس.14.2.01.
  217. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). ووو.ئفر.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ (پدف) د 27 چریا پێشین 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  218. ↑ تارۆجک، ئادام (1997). "ئران ئاند روسسئا ئن 'ستراتەگج ئاللئانجە'". تهرد وۆرلد قوئارتەرلی (ب ئینگلیزی). 18 (2): 207–224. دۆئ:10.1080/01436599714911. ئسسن 0143-6597.
  219. ↑ حۆوەلل، ئەدوارد (4 کانوونا پێشین 2024). "نۆرته کۆرەئا ئاند روسسئا'س دانگەرۆئوس پارتنەرسهپ: تهە تهرەئات تۆ گلۆبال سەجورتی فرۆم تهە کم–پوتن ئاخس ئاند هۆو تۆ رەسپۆند". جهاتهامهۆئوسە. دۆئ:10.55317/9781784136321.
  220. ↑ کانەرڤا، ئلککا (2018). "روسسئا ئاند تهە وەست: ئان ئنجرەئاسنگلی دففجولت رەلاتئۆنسهپ". حۆرزۆنس: ژۆئورنال ئۆف ئنتەرناتئۆنال رەلاتئۆنس ئاند سوستائنابلە دەڤەلۆپمەنت (12): 112–119. ئسسن 2406-0402.
  221. ↑ "روسسئا'س ئەندورنگ گرپ ئۆن سیرئا". ووو.روس.ئۆرگهتتپس (ب ئینگلیزی). ژ ئۆریژینالێ د 1 ئیلۆن 2023 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  222. ↑ "ئافتەر ئاسساد: روسسئا'س رۆلە ئاند لەڤەراگە ئن تهە مددلە ئەئاست". ئسپ (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  223. ↑ ستەنگەل، رجهارد. "پوتن مای ژوست بە ونننگ تهە ئنفۆرماتئۆن وار ئۆئوتسدە ئۆف تهە ئو.س. ئاند ئەئورۆپە". تمە (ب ئینگلیزی). ژ ئۆریژینالێ د 18 تەباخ 2022 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  224. ↑ "حۆو روسسئا'س واگنەر گرۆئوپ ئەخپلۆئتس ئافرجا تۆ فوند تهە ئوکرائنە وار - جبس نەوس". ووو.جبسنەوس.جۆم (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). 16 گولان 2023. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  225. ↑ سهویا، ماسۆن (1 تیرمەه 2019). "روسسئان ئنفلوئەنجە ئن لاتن ئامەرجا: ئا رەسپۆنسە تۆ ناتۆ". ژۆئورنال ئۆف ستراتەگج سەجورتی. 12 (2). دۆئ:10.5038/1944-0472.12.2.1727. ئسسن 1944-0464.
  226. 1 2 3 "سپۆتلگهتنگ تهە وۆرلد فاجتبۆئۆک ئاس وە بد ئا فۆند فارەوەلل - جئا". ووو.جئا.گۆڤ. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  227. ↑ پائول، ت. ڤ.; ورتز، ژامەس ژ.; فۆرتمانن، مجهەل (2004). بالانجە ئۆف پۆوەر: تهەئۆری ئاند پراجتجە ئن تهە 21ست جەنتوری (ب ئینگلیزی). ستانفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-8047-5017-2.
  228. ↑ ئنستتوتە، لۆوی. "باللستج مسسلە سوبمارنەس داتا - لۆوی ئنستتوتە ئاسئا پۆوەر ئندەخ". لۆوی ئنستتوتە ئاسئا پۆوەر ئندەخ 2025 (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  229. ↑ جۆئۆپەر، ژولئان (6 هەزیران 2024). "ملتاری پرۆدوجتئۆن ئن روسسئا بەفۆرە ئاند ئافتەر تهە ستارت ئۆف تهە وار وته ئوکرائنە: تۆ وهات ئەختەنت هاس ئت ئنجرەئاسەد ئاند هۆو هاس تهس بەئەن ئاجهئەڤەد؟". تهە روس ژۆئورنال (ب ئینگلیزی). 169 (4): 10–29. دۆئ:10.1080/03071847.2024.2392990. ئسسن 0307-1847.
  230. ↑ رۆته، ئاندرەو (15 سبات 2024). "'ئا لۆت هگهەر تهان وە ئەخپەجتەد': روسسئان ئارمس پرۆدوجتئۆن وۆررئەس ئەئورۆپە'س وار پلاننەرس". تهە گوئاردئان (ب ئینگلیزیا بریتانی). ئسسن 0261-3077. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  231. ↑ Åسلوند، ئاندەرس (2019). روسسئا'س جرۆنی جاپتالسم: تهە پاته فرۆم مارکەت ئەجۆنۆمی تۆ کلەپتۆجراجی. نەو حاڤەن: یالە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-300-24486-1.
  232. ↑ فسه، م. ستەڤەن (1 نیسان 2018). "وهات حاس روسسئا بەجۆمە؟". جۆمپاراتڤە پۆلتجس (ب ئینگلیزی). 50 (3): 327–346. دۆئ:10.5129/001041518822704872. ئسسن 0010-4159.
  233. ↑ گورئەڤ، سەرگەئ; راجهنسکی، ئاندرەئ (2005). "تهە رۆلە ئۆف ئۆلگارجهس ئن روسسئان جاپتالسم". ژۆئورنال ئۆف ئەجۆنۆمج پەرسپەجتڤەس (ب ئینگلیزی). 19 (1): 131–150. دۆئ:10.1257/0895330053147994. ئسسن 0895-3309.
  234. ↑ "جۆرروپتئۆن پەرجەپتئۆنس ئندەخ 2024". ترانسپارەنجی.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). 11 سبات 2025. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  235. ↑ "پرۆژەجت موسە -- ڤەرفجاتئۆن رەقوئرەد!". موسە.ژهو.ئەدو. دۆئ:10.1353/گئا.2017.0017. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  236. ↑ "نەو رەپۆرتس حگهلگهت روسسئا'س دەئەپ-سەئاتەد جولتورە ئۆف جۆرروپتئۆن". ڤۆئجە ئۆف ئامەرجا (ب ئینگلیزی). 26 کانوونا پاشین 2020. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  237. ↑ "جۆرروپتئۆن ئن تهە روسسئان ئارمەد فۆرجەس". ووو.روس.ئۆرگهتتپس (ب ئینگلیزی). ژ ئۆریژینالێ د 1 ئیلۆن 2023 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  238. ↑ "پرۆژەجت موسە -- ڤەرفجاتئۆن رەقوئرەد!". موسە.ژهو.ئەدو. دۆئ:10.1353/گئا.2017.0017. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  239. ↑ "سهادۆو ئەجۆنۆمی ئندەخ فۆر روسسئا | ستۆجکهۆلم سجهۆئۆل ئۆف ئەجۆنۆمجس ئن رگا". ووو.سسەرگا.ئەدو (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  240. ↑ بەلۆڤۆدیەڤ، دانئل; سیستەما (13 سبات 2024). "ستۆرم گلادئاتۆر: حۆو روسسئا ئوسەس رەجروئتەد جۆنڤجتس تۆ فگهت ئن 'فئەرجە' ئاسسائولت ئونتس ئن ئوکرائنە". رادئۆ فرەئە ئەئورۆپە/رادئۆ لبەرتی (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  241. ↑ "ئوکرائنە وار: روسسئا گۆئەس باجک تۆ پرسۆنس تۆ فەئەد ئتس وار ماجهنە". ووو.ببج.جۆم (ب ئینگلیزیا بریتانی). 26 چریا پێشین 2023. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  242. ↑ "روسسئا'س سۆلدئەرس برنگنگ وارتمە ڤئۆلەنجە باجک هۆمە". ووو.ببج.جۆم (ب ئینگلیزیا بریتانی). 17 چریا پاشین 2024. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  243. ↑ وللئام، پارتلەتت، (7 تیرمەه 2010). "رەجلاسسفینگ روسسئان لاو: مەجهانسمس، ئۆئوتجۆمەس، ئاند سۆلوتئۆنس فۆر ئان ئۆڤەرلی پۆلتجزەد فئەلد". پاپەرس.سسرن (ب ئینگلیزی).{{cite journal}}: جس1 مائنت: ئەخترا پونجتوئاتئۆن (لینک) جس1 مائنت: مولتپلە نامەس: لیستەیا نڤیسکاران (لینک)
  244. ↑ "پرسۆن پۆپولاتئۆنس جۆنتنوئە تۆ رسە ئن مانی پارتس ئۆف تهە وۆرلد، وته 11.5 مللئۆن هەلد ئن پرسۆنس وۆرلدودە | ئنستتوتە فۆر جرمنال پۆلجی رەسەئارجه". ووو.ئجپر.ئۆرگ.ئوک. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  245. ↑ "ئنتەنتئۆنال هۆمجدەس (پەر 100،000 پەئۆپلە)". وۆرلد بانک گەندەر داتا پۆرتال (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  246. ↑ "حومان رگهتس ئن روسسئا". ئامنەستی ئنتەرناتئۆنال (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  247. ↑ "روسسئا | جۆئونتری پاگە | وۆرلد | حومان رگهتس واتجه". ووو.هرو.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  248. ↑ "روسسئا: فرەئەدۆم ئن تهە وۆرلد 2021 جۆئونتری رەپۆرت". فرەئەدۆم حۆئوسە (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  249. ↑ "تهە گلۆبال دەمۆجراجی ئندەخ: هۆو دد جۆئونترئەس پەرفۆرم ئن 2024؟". تهە ئەجۆنۆمست (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  250. ↑ "روسسئا : ستفلنگ ئاتمۆسپهەرە فۆر ئندەپەندەنت ژۆئورنالستس | رەپۆرتەرس وتهۆئوت بۆردەرس". رسف (ب فرانسزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  251. ↑ سممۆنس، ئانن م. (17 ئیلۆن 2021). "ئن روسسئا'س ئەلەجتئۆن، پوتن'س ئۆپپۆنەنتس ئارە سەئەئنگ دۆئوبلە". تهە والل سترەئەت ژۆئورنال (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  252. ↑ "ئن سهادۆو ئۆف ناڤالنی جاسە، وهات'س لەفت ئۆف تهە روسسئان ئۆپپۆستئۆن؟ - تهە نەو یۆرک تمەس | گهۆستارجهڤە". گهۆستارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 28 کانوونا پێشین 2021. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  253. ↑ "روسسئان جراجکدۆون برنگس پرۆ-ناڤالنی پرۆتەستس تۆ هالت | فنانجئال تمەس | گهۆستارجهڤە". گهۆستارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 10 کانوونا پێشین 2022. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  254. ↑ "روسسئا: گرۆونگ ئنتەرنەت ئسۆلاتئۆن، جۆنترۆل، جەنسۆرسهپ | حومان رگهتس واتجه" (ب ئینگلیزی). 18 هەزیران 2020. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  255. ↑ "نگۆس ئن روسسئا: باتتەرەد، بوت ئونبۆوەد". دو.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  256. ↑ یاففا، ژۆسهوئا (7 ئیلۆن 2021). "تهە ڤجتمس ئۆف پوتن'س جراجکدۆون ئۆن تهە پرەسس". تهە نەو یۆرکەر (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). ئسسن 0028-792خ. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  257. ↑ "وۆرلد بانک جۆئونتری ئاند لەندنگ گرۆئوپس – وۆرلد بانک داتا حەلپ دەسک". داتاهەلپدەسک.وۆرلدبانک.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  258. ↑ روتلاند، پەتەر (2013). "نەئۆلبەرالسم ئاند تهە روسسئان ترانستئۆن". رەڤئەو ئۆف ئنتەرناتئۆنال پۆلتجال ئەجۆنۆمی (ب ئینگلیزی). 20 (2): 332–362. دۆئ:10.1080/09692290.2012.727844. ئسسن 0969-2290.
  259. ↑ ""ئمف داتاماپپەر"". ووو.ئمف.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  260. ↑ "روسسئا (روس) ئەخپۆرتس، ئمپۆرتس، ئاند ترادە پارتنەرس". تهە ئۆبسەرڤاتۆری ئۆف ئەجۆنۆمج جۆمپلەختی (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  261. ↑ ناتئۆنس، ئونتەد. "سپەجفج جۆئونتری داتا". ئوندپ.ئۆرگ (ب ئینگلیزی).
  262. ↑ "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. ژ ئۆریژینالێ د 11 چریا پاشین 2020 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  263. ↑ "فۆربەس 2025 بللئۆنائرەس لست - تهە رجهەست پەئۆپلە ئن تهە وۆرلد رانکەد". فۆربەس (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  264. ↑ رەمنگتۆن، تهۆماس ف. (1 ئادار 2015). "وهی ئس ئنتەررەگئۆنال ئنەقوئالتی ئن روسسئا ئاند جهنا نۆت فاللنگ؟". جۆممونست ئاند پۆست-جۆممونست ستودئەس (ب ئینگلیزی). 48 (1): 1–13. دۆئ:10.1016/ژ.پۆستجۆمستود.2015.01.005. ئسسن 0967-067خ.
  265. ↑ کهۆلۆدلن، کۆنستانتن ئا.; ئۆسهجهەپکۆڤ، ئالەکسەی; سلڤەرستۆڤس، بۆرسس (2012). "تهە روسسئان رەگئۆنال جۆنڤەرگەنجە پرۆجەسس: وهەرە ئس ئت لەئادنگ؟". ئەئاستەرن ئەئورۆپەئان ئەجۆنۆمجس (ب ئینگلیزی). 50 (3): 5–26. دۆئ:10.2753/ئەئەئە0012-8775500301. ئسسن 0012-8775.
  266. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). ئنئا.ئۆرگ.مت. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  267. ↑ ئاجوالنا (7 تەباخ 2024). "ئا روسسئا وتهۆئوت روسسئانس؟ پوتن'س دساسترۆئوس دەمۆگراپهجس". ئاتلانتج جۆئونجل (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  268. ↑ "ئاس روسسئا جۆمپلەتەس ترانستئۆن تۆ ئا فولل وار ئەجۆنۆمی، ترەئاسوری تاکەس سوەئەپنگ ئائم ئات فۆئونداتئۆنال فنانجئال ئنفراستروجتورە ئاند ئاججەسس تۆ تهرد جۆئونتری سوپپۆرت". ئو.س. دەپارتمەنت ئۆف تهە ترەئاسوری (ب ئینگلیزی). 23 کانوونا پێشین 2025. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  269. ↑ "روسسئا'س 2024 بودگەت سهۆوس ئت'س پلانننگ فۆر ئا لۆنگ وار ئن ئوکرائنە". جارنەگئە ئەندۆومەنت فۆر ئنتەرناتئۆنال پەئاجە (ب ئینگلیزی). 11 چریا پێشین 2023. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  270. ↑ "روسسئا'س سۆئارنگ وارتمە سالارئەس ئارە بۆلستەرنگ وۆرکنگ-جلاسس سوپپۆرت فۆر پوتن". جارنەگئە ئەندۆومەنت فۆر ئنتەرناتئۆنال پەئاجە (ب ئینگلیزی). 28 گولان 2024. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  271. ↑ "ستەڤە رۆسەنبەرگ: روسسئا'س ئەجۆنۆمی ئس گرۆونگ، بوت جان ئت لاست؟". ووو.ببج.جۆم (ب ئینگلیزیا بریتانی). 6 هەزیران 2024. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  272. ↑ "روسسئان ئنفلاتئۆن ئس تۆئۆ هگه. دۆئەس تهات ماتتەر؟". تهە ئەجۆنۆمست. ئسسن 0013-0613. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  273. ↑ "تهە روسسئان ئەجۆنۆمی ئۆن ئا وار فۆئۆتنگ: ئا نەو رەئالتی فنانجەد بی جۆممۆدتی ئەخپۆرتس". جەپر (ب ئینگلیزی). 24 گولان 2024. رۆژا گهشتنێ 20 سبات 2026.
  274. ↑ "ВПН-2010". ووو.گکس.رو. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  275. ↑ "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  276. ↑ "روسسئا - دەمۆگراپهجس". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  277. ↑ "روسسئا'س دەمۆگراپهج جرسس | ولسۆن جەنتەر". ووو.ولسۆنجەنتەر.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). 3 سبات 2025. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  278. ↑ سائوئەر، پژۆتر (13 چریا پێشین 2021). "روسسئا'س پۆپولاتئۆن ئوندەرگۆئەس لارگەست ئەڤەر پەئاجەتمە دەجلنە، ئانالیسس سهۆوس". تهە گوئاردئان (ب ئینگلیزیا بریتانی). ئسسن 0261-3077. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  279. ↑ "روسسئا'س دەمۆگراپهج جۆللاپسە ئس ئاججەلەراتنگ". ژامەستۆون.ئۆرگ (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  280. ↑ "ئوکرائنە وار تهرەئاتەنس تۆ دەئەپەن روسسئا'س دەمۆگراپهج جرسس | فنانجئال تمەس | گهۆستارجهڤە". گهۆستارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 10 کانوونا پێشین 2022. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  281. ↑ "Суммарный коэффициент рождаемости". ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 10 تەباخ 2023. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  282. ↑ "روسسئا - ئەتهنج جۆمپۆستئۆن". جۆئونتریستودئەس.ئوس. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  283. ↑ "Демоскоп وەئەکلی - Приложение. Справочник статистических показателей". ووو.دەمۆسجۆپە.رو. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  284. ↑ "روسسئا - فۆرەستس، بئۆدڤەرستی، تائگا | برتاننجا". ووو.برتاننجا.جۆم (ب ئینگلیزی). 31 کانوونا پاشین 2025. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  285. ↑ کۆوالەڤ، ڤکتۆر (1 ئیلۆن 2000). "پۆوەر ئاند ئەتهنجتی ئن تهە فننۆ-ئوگرج رەپوبلجس ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن: تهە ئەخامپلەس ئۆف کۆم، مۆردۆڤئا، ئاند ئودمورتئا". ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال ئۆف پۆلتجال ئەجۆنۆمی. 30 (3): 81–100. دۆئ:10.1080/08911916.2000.11644017. ئسسن 0891-1916.
  286. ↑ "ماپپەد: وهجه جۆئونتری هاس تهە مۆست ئممگرانتس؟". تهە تەلەگراپه (ب ئینگلیزی). 21 کانوونا پاشین 2016. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  287. ↑ "بلۆئۆمبەرگ". ووو.بلۆئۆمبەرگ.جۆم. رۆژا گهشتنێ 31 کانوونا پاشین 2025.
  288. ↑ جهەڤالئەر، ژۆئان (2006). "روسسئان ئاس تهە ناتئۆنال لانگوئاگە: ئان ئۆڤەرڤئەو ئۆف لانگوئاگە پلانننگ ئن تهە روسسئان فەدەراتئۆن". روسسئان لانگوئاگە ژۆئورنال. 56 (1). ئسسن 2831-9737.
  289. 1 2 "روسسئان". سجهۆئۆل ئۆف جۆنتنوئنگ ستودئەس - ئونڤەرستی ئۆف تۆرۆنتۆ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  290. ↑ ئولاسئوک، ئرینا (2011). "لەگال پرۆتەجتئۆن ئۆف لنگوئستج دڤەرستی ئن روسسئا: پاست ئاند پرەسەنت". ژۆئورنال ئۆف مولتلنگوئال ئاند مولتجولتورال دەڤەلۆپمەنت (ب ئینگلیزی). 32 (1): 71–83. دۆئ:10.1080/01434632.2010.536237. ئسسن 0143-4632.
  291. ↑ "ВПН-2010". ووو.گکس.رو. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  292. ↑ "جهاپتەر 3. تهە فەدەرال ستروجتورە | تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف تهە روسسئان فەدەراتئۆن". ووو.جۆنستتوتئۆن.رو. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  293. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). مژلتم.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ (پدف) د 8 نیسان 2022 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  294. ↑ "روسسئا". ئونتەد ستاتەس دەپارتمەنت ئۆف ستاتە (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  295. 1 2 "سرەدا_بلۆک_پرەسس_سم2.پدف". دۆجڤئەوەر.یاندەخ.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.[گرێدان دائمی مریە]
  296. ↑ ئەئاستەرن ئەئورۆپە، روسسئا ئاند جەنترال ئاسئا 2003 (ب ئینگلیزی). تایلۆر & فرانجس. 2000. ئسبن 978-1-85743-137-7.
  297. ↑ فاگان، گەرالدنە (2013). بەلئەڤنگ ئن روسسئا: رەلگئۆئوس پۆلجی ئافتەر جۆممونسم. رۆئوتلەدگە جۆنتەمپۆراری روسسئا ئاند ئەئاستەرن ئەئورۆپە سەرئەس. نەو یۆرک: رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-0-415-49002-3.
  298. ↑ جورتس، گلەنن ئە.; لبراری ئۆف جۆنگرەسس، ئەدیتۆر (1998). روسسئا: ئا جۆئونتری ستودی. ئارەئا هاندبۆئۆک سەرئەس (چاپا 1). واسهنگتۆن، دج: فەدەرال رەسەئارجه دڤسئۆن، لبراری ئۆف جۆنگرەسس : فۆر سالە بی تهە سوپت. ئۆف دۆجس.، ئو.س. گ.پ.ئۆ. ئسبن 978-0-8444-0866-8.
  299. ↑ بۆئوردەئائوخ، مجهائەل; فلاتۆڤ، س. ب.; کەستۆن ئنستتوتە، ئەدیتۆر (2003). سۆڤرەمەننائ︠ئا︡ رەلگئۆزنائ︠ئا︡ زهزنʹ رۆسسئ: ئۆپیت سستەماتجهەسکۆگۆ ئۆپسانئ︠ئا︡. مۆسکڤا: لۆگۆس. ئسبن 978-5-94010-237-3.
  300. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). لبراری.ئۆئاپەن.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  301. ↑ "فرەئەدۆم ئۆف جۆنسجئەنجە ئن روسسئا: رەسترجتئۆنس ئاند جهاللەنگەس ئن 2020". سۆڤا جەنتەر فۆر ئنفۆرماتئۆن ئاند ئانالیسس. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  302. 1 2 3 "وایباجک ماجهنە" (پدف). ووو.نوففج.نل. ژ ئۆریژینالێ (پدف) د 26 تیرمەه 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  303. 1 2 "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  304. ↑ ""ئەئارلی جهلدهۆئۆد جارە ئاند ئەدوجاتئۆن ئن تهە روسسئان فەدەراتئۆن"". ئونەسدۆج.ئونەسجۆ.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  305. ↑ "روسسئا - حۆئوسنگ، ئوربانزاتئۆن، ئارجهتەجتورە | برتاننجا". ئەنجیجلۆپەدئا برتاننجا (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  306. ↑ پراکهۆڤ، ئلیا; یودکەڤجه، مارئا (1 ئادار 2019). "ئونڤەرستی ئادمسسئۆن ئن روسسئا: دۆ تهە وەئالتهئەر بەنەفت فرۆم ستانداردزەد ئەخامس؟". ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال ئۆف ئەدوجاتئۆنال دەڤەلۆپمەنت. 65: 98–105. دۆئ:10.1016/ژ.ئژەدودەڤ.2017.08.007. ئسسن 0738-0593.
  307. ↑ رددەر-سیمۆئەنس، حلدە دە; رüئەگگ، والتەر (1992). ئا حستۆری ئۆف تهە ئونڤەرستی ئن ئەئورۆپە (ب ئینگلیزی). جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-521-54114-5.
  308. ↑ ""جۆنسترائنتس ئۆن ئونڤەرسال حەئالته جارە ئن تهە روسسئان فەدەراتئۆن"". ئونرسد. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  309. ↑ تۆمپسۆن، وللئام (14 کانوونا پاشین 2007). "حەئالتهجارە رەفۆرم ئن روسسئا: پرۆبلەمس ئاند پرۆسپەجتس". ئۆئەجد ئەجۆنۆمجس دەپارتمەنت وۆرکنگ پاپەرس (ب ئینگلیزی). 2007 (66). دۆئ:10.1787/327014317703.
  310. ↑ رەسهەتنکۆڤ، ڤلادمر; ئارسەنتیەڤ، ئەڤگەنی; بۆلژەڤج، سەرگەی; تمۆفەیەڤ، یوری; ژاکۆڤلژەڤć، مهاژلۆ (24 گولان 2019). "ئانالیسس ئۆف تهە فنانجنگ ئۆف روسسئان حەئالته جارە ئۆڤەر تهە پاست 100 یەئارس". ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال ئۆف ئەنڤرۆنمەنتال رەسەئارجه ئاند پوبلج حەئالته. 16 (10): 1848. دۆئ:10.3390/ئژەرپه16101848. ئسسن 1660-4601. پمج 6571548. پمد 31137705.{{cite journal}}: جس1 مائنت: ئونفلاگگەد فرەئە دۆئ (لینک)
  311. ↑ "روسسئان فەدەراتئۆن". داتادۆت (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  312. 1 2 زاسمۆڤا، ل.; سهەلونتجۆڤا، م.; کۆلۆسنتسینا، م.; کۆسسۆڤا، ت.; ماکسهانجهکۆڤ، ک.; بریوکۆڤا، ئا. (1 کانوونا پێشین 2023). "ئونهەئالتهی لفەستیلەس ئاند رەگئۆنال دففەرەنجەس ئن لفە ئەخپەجتانجی ئن روسسئا". پوبلج حەئالته. 225: 66–71. دۆئ:10.1016/ژ.پوهە.2023.09.028. ئسسن 0033-3506.
  313. ↑ "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  314. ↑ لاکونجهیکۆڤا، ئۆلەنا; ئاڤەرنا، مارئا; ولسگائارد، تۆم; واتکنس، حوگه; مالیوتنا، سۆفئا; راگنۆ، یولئا; کەئۆگه، روته ح.; کودریاڤتسەڤ، ئالەخاندەر ڤ.; گۆڤۆرون، ڤادم; جۆئۆک، ساراه; سجهرمەر، حەنرک; ئەگگەن، ئاننە ئەلسە; حۆپستۆجک، لائلا ئارنەسداتتەر; لەئۆن، داڤد ئا. (1 ئیلۆن 2020). "وهی دۆئەس روسسئا هاڤە سوجه هگه جاردئۆڤاسجولار مۆرتالتی راتەس؟ جۆمپارسۆنس ئۆف بلۆئۆد-باسەد بئۆمارکەرس وته نۆروای ئمپلجاتە نۆن-ئسجهائەمج جاردئاج داماگە". ژ ئەپدەمئۆل جۆممونتی حەئالته (ب ئینگلیزی). 74 (9): 698–704. دۆئ:10.1136/ژەجه-2020-213885. ئسسن 0143-005خ. پمج 7577103. پمد 32414935.
  315. ↑ رادائەڤ، ڤادم; رۆسهجهنا، یانا (2025). "دەجلنەس ئن ئالجۆهۆل جۆنسومپتئۆن ئن روسسئا، 2008–2020، ئارە ئاججۆمپانئەد بی دەجرەئاسەس ئن ئالجۆهۆل هارم". ئالجۆهۆل، جلنجال ئاند ئەخپەرمەنتال رەسەئارجه (ب ئینگلیزی). 49 (9): 2003–2012. دۆئ:10.1111/ئاجەر.70130. ئسسن 2993-7175.
  316. ↑ سهکۆلنکۆڤ، ڤلادمر م.; جهورلۆڤا، ئەلەنا; ژدانۆڤ، دمتری ئا.; سهالنۆڤا، سڤەتلانا ئا.; نلسسەن، ئۆدد; کودریاڤتسەڤ، ئالەخاندەر; جۆئۆک، ساراه; مالیوتنا، سۆفئا; مجکەئە، مارتن; لەئۆن، داڤد ئا. (23 ئادار 2020). "تمە ترەندس ئن سمۆکنگ ئن روسسئا ئن تهە لگهت ئۆف رەجەنت تۆباججۆ جۆنترۆل مەئاسورەس: سینتهەسس ئۆف ئەڤدەنجە فرۆم مولتپلە سۆئورجەس". بمج پوبلج هەئالته. 20 (1): 378. دۆئ:10.1186/س12889-020-08464-4. ئسسن 1471-2458. پمج 7092419. پمد 32293365.{{cite journal}}: جس1 مائنت: ئونفلاگگەد فرەئە دۆئ (لینک)
  317. ↑ "پرەڤەنتنگ سوئجدە: روسسئان فەدەراتئۆن ئاداپتس وحۆ سەلف-هارم مۆنتۆرنگ تۆئۆل". ووو.ئەئورۆ.وهۆ.ئنت (ب ئینگلیزی). 10 ئیلۆن 2020. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  318. ↑ ""تهە روسسئان جنەماتج جولتورە"". ئۆئاسس.لبراری.ئونلڤ.ئەدو. رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  319. ↑ حاجهتەن، ئەلزابەته ئا. (2002). "ئن سەرڤجە تۆ سجئەنجە ئاند سۆجئەتی: سجئەنتستس ئاند تهە پوبلج ئن لاتە-ننەتەئەنته-جەنتوری روسسئا". ئۆسرس. 17 (1): 171–209. دۆئ:10.1086/649363. ئسسن 0369-7827.
  320. ↑ ئپاتئەفف، ڤ. ن. (1943). "مۆدەرن سجئەنجە ئن روسسئا". تهە روسسئان رەڤئەو. 2 (2): 68–80. دۆئ:10.2307/125254. ئسسن 0036-0341.
  321. ↑ جەنترە، ئونەسجۆ وۆرلد حەرتاگە. "روسسئان فەدەراتئۆن - ئونەسجۆ وۆرلد حەرتاگە جۆنڤەنتئۆن". ئونەسجۆ وۆرلد حەرتاگە جەنترە (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 21 سبات 2026.
  322. ↑ پلاتۆفف، ئاننە م.; نۆرته ئامەرجان ڤەخللۆلۆگجال ئاسسۆجئاتئۆن / ئاسسۆجئاتئۆن نۆرد-ئامéرجائنە دە ڤەخللۆلۆگئە (2012). "تهە "فۆروارد روسسئا" فلاگ: ئەخامننگ تهە جهانگنگ ئوسە ئۆف تهە بەئار ئاس ئا سیمبۆل ئۆف روسسئا:". راڤەن: ئا ژۆئورنال ئۆف ڤەخللۆلۆگی. 19: 99–126. دۆئ:10.5840/راڤەن2012197. ئسسن 1071-0043.
  323. ↑ رئابۆڤ، ئۆلەگ (2020). "تهە سیمبۆل ئۆف تهە مۆتهەرلاند ئن تهە لەگتماتئۆن ئاند دەلەگتماتئۆن ئۆف پۆوەر ئن جۆنتەمپۆراری روسسئا". ناتئۆنالتئەس پاپەرس (ب ئینگلیزی). 48 (4): 752–767. دۆئ:10.1017/نپس.2019.14. ئسسن 0090-5992.
  324. ↑ حوببس، ژۆئاننا، ئەدیتۆر (1993). مۆتهەر روسسئا: تهە فەمننە میته ئن روسسئان جولتورە (چاپا 1). بلۆئۆمنگتۆن: ئندئانا ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-253-20842-2.

گرێدانێن دەرڤە

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
وەرگیراو لە «https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Rûsya&oldid=2095733»