بۆ ناوەڕۆک بازبدە

پۆلۆنیا

دەستکاریی گرێدانەکان
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
رزەجزپۆسپۆلتا پۆلسکا ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
پۆلۆنیا
رزەجزپۆسپۆلتا پۆلسکا ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
ئالا مەرتال
درووشم: مۆڤە یۆئور ئماگناتئۆن ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
سروود: مازورەک دąبرۆوسکئەگۆ ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
پۆلۆنیا ل سەر نەخشەیێ
Map
پایتەخت

52°بک، 19°ره
زمانێن فەرمی
زمانێن تێن بکارانین
رێڤەبەری پەرگالا پارلامەنتەر، دەولەتا یەکپارە، پەرگالا نیڤسەرۆکاتیێ ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
 •  سەرۆکدەولەت کارۆل ناورۆجک (نرخا دەرباسدار ئا نها، 2025–) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
 •  سەرۆکوەزیر دۆنالد توسک (نرخا دەرباسدار ئا نها، 2023–) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
ئاڤاکرن
 •  دەما ئاڤاکرنێ 11 چریا پاشین 1918 (دەولەتا سەروەری) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە 
 •  رووئەرد 312.683 کیلۆمەترە چارگۆشە ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
گەلهە
 •  گشتی 37.563.071 (2024) ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
دەمژمێر
  • ئوتج+1
  • جەنترال ئەئورۆپەئان سوممەر تمە
  • جەنترال ئەئورۆپەئان تمە
  • ئوتج+2 ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
حاتووچوونا ئاژۆتنێ
  • راست ل سەر ویکیدانەیێ بگوهێرە
کۆدا تەلەفۆنێ +48

پۆلۆنیا،[1] یان ژی ب فەرمی کۆمارا پۆلۆنیایێ (ب پۆلۆنی: پۆلسکا; ب فەرمی: رزەجزپۆسپۆلتا پۆلسکا)، وەلاتەکی ئەورۆپایا ناڤەندی یە کو ل 16 پارێزگەهێن ئیداری یێن ب ناڤێ ڤۆئڤۆدەسهپس هاتیە دابەشکرن. پۆلۆنیا ب گشتی 313.931 کم² رووئەرد ڤەدگرە. نفووسا پۆلۆنیایێ ل دۆرا 38 ملیۆن کەس ئە ئوو پۆلۆنیا وەلاتێ پێنجەم ئە کو بوویە ئەندامێ یەکیتیا ئەورۆپایێ. وارشۆڤا پایتەختا نەتەوە ئوو مەترۆپۆلا هەری مەزن ئێ پۆلۆنیایێ یە. باژارێن دن ئێن مەزنێن وەلێت کراکóو، گداńسک، ورۆجłئاو، کاتۆوجە، Łóدź، پۆزناń، سزجزەجن ئوو لوبلین ئە.

پۆلۆنیا خوەدی ئاڤهەوا ڤەگوهێزەکا نەرم ئە ئوو ئاخا وەلێت د دەشتا ئەورۆپی یا ناڤین جه گرتیە کو ژ دەریایا بالتیکێ ل باکور هەیا چیایێن سودەتەن ئوو ل باشوور ژی هەیا چیایێن کارپاتانانێ درێژ دبە. چەمێ پۆلۆنی یێ هەری درێژ چەمێ ڤستولایێ یە ئوو خالا هەری بلند ئا پۆلۆنیایێ چیایێ ریسی یە کو یەک ژ چیایێن چیایێ تاترایا کارپاتانێ یە. وەلێت ل ئالیێ باکورێ رۆژهلات ڤە ب لیتڤانیا ئوو رووسیا، ل رۆژهلات ڤە ب بەلارووس ئوو ئووکراینا، ل باشوور ب سلۆڤاکیا ئوو چەکیا ئوو ل رۆژاڤا ڤە ب ئالمانیایێ رە سنۆرێ بەژایی پارڤەدکە. د هەمان دەمێ پۆلۆنیا سنۆرێن دەریایی ب دانیمارکا ئوو سوێدێ رە پارڤە دکە.

ژیانا مرۆڤی یێن پێشدیرۆکی یا ل سەر ئاخا پۆلۆنیایێ هەیا 10.000 سالێن ب.ز. دچە. ژ ئالیێ چاندی ڤە ل سەرانسەرێ کەڤناریا پاشین ئێ جهێرەنگ، ئەشیرێن پۆلۆن ل هەرێمێ بجه بوونە کو ناڤێ وان د سەردەما ناڤین ئا دەستپێکێ دە ل پۆلۆنیایێ هاتیە دانین. دەولەتا پۆلۆنی د سالا 966ان دە هاتیە دامەزراندن کو د دەما سەروەرەکی پاگان ئێ پۆلۆنی دە، د بن بانێ دێرا رۆمایێ دە دبە خرستیان هاتیە ئاڤاکرن. کەیانیا پۆلۆنیایێ د سالا 1025ان دە دەردکەڤە هۆلێ ئوو د سالا 1569ان دە پێوەندیێن خوە یا درێژ ب لیتڤانیا رە ب هێز دکە کو ب ڤی رەنگێ حەڤپەیمانیا پۆلۆنی-لیتڤانی هاتیە ئاڤاکرن. پۆلۆنیا د وێ دەمێ دە یەک ژ هێزێن مەزن ئێن ئەورۆپایێ بوو کو ب پەرگالەک سیاسی یا بێهەمپا یا لیبەرال د سالا 1791ێ دە یەکەم دەستوورا نووژەن ئا ئەورۆپایێ پەژراندیە.

ب دەرباسبوونا سەردەمەک زێرین ئا پۆلۆنی یا دەولەمەند، وەلات د داویا سەدسالا 18ان دە ژ هێلا دەولەتێن جیران ڤە هاتە دابەش کرن ئوو جارەک دن دیسا د سالا 1918ان دە سەرخوەبوونا خوە وەکی کۆمارا دویەم ئا پۆلۆنی ب دەست دخە. د ئیلۆنا سالا 1939ان دە داگرکرنا پۆلۆنیا ژ هێلا ئالمانیا ئوو یەکیتیا سۆڤیەتێ ڤە دبە سەدەما شەرێ جیهانێ یێ دویەم ئوو شەرێ جیهانێ یێ دویەم دبە سەدەما ب ملیۆنان قوربانیێن پۆلۆنی. وەکە ئەندامەک بلۆکا کۆمونیست ئا د دەما شەرێ سار ئا جیهانی دە، کۆمارا گەل ئا پۆلۆنیایێ دامەزرینەرێ پەیمانا وارشۆڤایێ بوو. ب دەرکەتن ئوو تەڤکاریا تەڤگەرا حەڤگرتنێ (سەندیکایا پۆلۆنی)، هکوومەتا کۆمونیست هاتە هلوەشاندن ئوو پۆلۆنیا د سالا 1989ان دە جارەک دن دیسا وەکی دەولەتەک دەمۆکراتیک ژ نوو ڤە هاتیە ئاڤاکرن.

پۆلۆنیا کۆمارەک پارلامەنی یە کو دو مەجلیسێن سەژم ئوو سەناتۆیێ پێک تێ. وەلێت خوەدی بازارەک پێشکەتی ئوو ئابۆرییەک بلند ئە. پۆلۆنیا د وارێ ئابۆریێ دە وەکێ هێزا ناڤین تێ هەسباندن کو وەلێت ژ هێلا داهاتا بەرهەمێن کەسانە یا نەتەوەیی ڤە د یەکیتیا ئەورۆپایێ دە شەشەم ئابۆریا هەری مەزن ئوو ژ هێلا (پپپ) ڤە وەلاتێ پێنجەمێ ئەورۆپایێ یە. وەلێت ستانداردەک پر بلند ئا ژیانێ، ئەولەهی ئوو ئازادیا ئابۆری پەیدا دکە وەلات خوەدی پەروەردەهیا زانینگەهێ یا بەلاش ئوو خوەدی سیستەما لێنەرینا تەندورستیێ یا گەردوونی یە. ل وەلێت 17 میراتەیێن جیهانی یێن ئونەسجۆیێ هەنە کو 15 ژ وان میراتەیێن چاندی نە. پۆلۆنیا دەولەتەک ئەندامەک دامەزرینەر ئا نەتەوەیێن یەکبوویی، ئەندامێ رێخستنا بازرگانیا جیهانی، ناتۆ، یەکیتیا ئەورۆپایێ ئوو ئەندامێ حەرێما سجهەنگەن ئە.

دیرۆک

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

پێشدیرۆک ئوو پرۆتۆدیرۆک

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
جهوارەک ل بسکوپنێ ژ سەردەما برۆنزی یە کو چاندا لوساتیان دەستنیشان دکە (سەدسالا 8ێ ب.ز.).

حەر چقاس ئاڤهەوایا دژوار کو پێ رە چێدبە رێ نادە کو مرۆڤێن پێشین جهوارێن ماییندە ئاڤابکن، مرۆڤێن ئارکائیک ئێن سەردەما کەڤری ئوو جەلەبێن حۆمۆ ئەرەجتوس ئێن پێشین ب قاسێ 500 هەزار سال بەرێ ل پۆلۆنیایێ ب جه بوونە.[2] حاتنا حۆمۆ ساپئەنس ئوو مرۆڤێن نووژەن ئێن ئاناتۆمیکی د داویا سەردەما قەشایا داوی (10.000 ب.ز.) دە ل پۆلۆنیایێ بجه دبن.[3] ڤەکۆلینێن نەئۆلیتیک د ڤێ سەردەمێ دە پێشکەتنەکە بەرفرەه نیشان ددن کو دەلیلێن هەری پێشین ئێن چێکرنا پەنیر ئا ئەورۆپی (5500 ب.ز.) ل کویاڤیایا پۆلۆنی هاتیە دیتن[4] ئوو تەسویرا ل سەر دیزکا برۆنۆسیسە تەسویرا هەری زوو یا ناسکری یا کو وەسایتەک ب تەکەر (3400 بز) دەستنیشان دکە.[5]

سەردەمێن کو سەردەما برۆنزێ ئوو سەردەما هەسنی یا دەستپێکێ (1300 ب.ز.–500 ب.ز.) ڤەدهەوینە ب زێدەبوونا نفووسێ، دامەزراندنا جهواربوونێن دۆرگرتی (گۆردس) ئوو بەرفرەهبوونا چاندا لوساتیانێ دەستنیشان دکن.[6][7] ڤەدیتنەک گرینگ ئا ئارکەئۆلۆژیک ئا ژ پرۆتۆدیرۆکا پۆلۆنیایێ، رونشتگەهەک ل بسکوپن ئە کو وەک چاندا لوساتیان ئا سەردەما برۆنز ئا دەرەنگ (ناڤەندا سەدسالا 8ان ئا ب.ز.) تێ دیتن.[8]

ل سەرانسەرێ کەڤناریێ (400 ب.ز. – 500 ب.ز.) گەلەک نفووسێن کەڤنار ئێن جهێرەنگ ل سەر ئاخا پۆلۆنیایا ئیرۆ ژیان کرنە نەمازە ئەشیرێن کەلت، سکیت، گەرمان، سارماتی، بالتیک ئوو سلاڤی ل پۆلۆنیایا ئیرۆ ژیان کرنە.[9] وەکی دن ڤەدیتنێن ئارکەئۆلۆژیک هەبوونا لەژیۆنێن رۆمایی یێن کو ژ بۆ پاراستنا بازرگانیا کەهریبارێ هاتنە شاندن، پشتراست دکن. ئەشیرێن پۆلۆن پشتی پێلا دویەم ئا کۆچا قەومان ل دۆرا سەدسالا 6ێ پ.ز. دەرکەتنە هۆلێ کو ئەو سلاڤی بوون ئوو دبە کو بەرماهیێن ئاسیمیلەبوویی یێن گەلێن کو بەرێ ل هەرێمێ روودنشتن ژی د ناڤ وان دە هەبن.[10][11] د دەستپێکا سەدسالا 10ان دە پۆلۆن ل هەرێمێ سەروەریا ئەشیرێن دن ئێن لەکیتیک دکن ئوو د دەستپێکێ دە فەدەراسیۆنەک ئەشیری ئوو پشترە ژی دەولەتەک کەیانیا ناڤەندی ئاڤا دکن.[12]

کەیانیا پۆلۆنیایێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
نەخشەیا پۆلۆنیایایێ د بن سەروەریا مئەسزکۆ ئ دە کو ب قەبوولکرنا خرستیانتیا د بن بانێ دێرا رۆمایێ دە ئوو ڤافتیزما پۆلۆنیایێ کو د سالا 966ان دە بوویە دەستپێکا دەولەتبوونا پۆلۆنی.

پۆلۆنیا د نیڤێ سەدسالا 10ان دە د بن سەروەریا خانەدانا پئاست دە بوویە یەکتیەک یەکبوویی ئوو یەکتیەک هەرێمی یا ناسکری. د سالا 966ان دە سەروەرێ پۆلۆنان مئەسزکۆ ئ ب ڤافتیزما پۆلۆنیا د بن بانێ دێرا رۆمایێ دە خرستیانیێ قەبوول کریە.[13] دەستپێکەک ب ناڤێ داگۆمە ئئودەخ یەکەم جار سنۆرێن ئەردنیگاری یێن پۆلۆنیایێ ب پایتەخت ئوو مەترانێن پۆلۆنیایێ ل باژارێ گنئەزنۆ دیار کریە ئوو تەقەز کریە کو مۆنارشیا وی د بن پاراستنا سەرۆکاتییا پاپایان دە یە.[14] دەستپێکا کۆکا گەلێن وەلێت ژ ئالیێ گاللوس ئانۆنیموس ڤە د گەستا پرنجپوم پۆلۆنۆروم دە کو کەڤنارترین کرۆنکا پۆلۆنی یە، هاتیە ڤەگۆتن. بوویەرەک گرینگ ئا نەتەوەیی یا سەردەمێ شەهادەتا ئەزیز ئادالبەرت بوو کو د سالا 997ان دە ژ ئالیێ پاگانێن پرووسیایێ ڤە هاتبوو کوشتن ئوو بەرماییێن وی ب گرانیا زێر ژ ئالیێ جیگرێ وی مئەسزکۆ، بۆلەسłئاو ئ ڤە هاتیە کرین.[14]

د سالا 1000ان دە د کۆنگرەیا گنئەزنۆ دە، بۆلەسłئاو مافێ ڤەبەرهێنانێ ژ ئۆتتۆ ئئئ کو ئیمپەراتۆرێ رۆما یێ پیرۆز بوو کو ژ بۆ ئافراندنا پسکۆپۆسێن دن رازی دبە، دستینە.[14] پشترە ل کراکóو، کۆłئۆبرزەگ ئوو ورۆجłئاو سێ پسکۆپۆسێن نوو هاتنە دامەزراندن.[15] د هەمان دەمێ دە ئۆتتۆ جلووبەرگێن کەی ئوو کۆپیەک رما پیرۆز دیاریێ بۆلەسłئاو دکە کو ئەڤ پاشە ژ ئالیێ پاپا بەنەدجت خخ ڤە ژ بۆلەسłئاو رە هاتنە پێشکێش کرن. دەما کو وی دەستوور ژ ژۆهن ژ بۆ ئەرکدارکرنا خوە وەرگرتیە، ئەڤ جلووبەرگ د دەما ئەرکدارکرنا وی دە وەکێ کەیێ یەکەم ئێ پۆلۆنیایێ د سالا 1025ان دە هاتیە بکار ئانین. بۆلەسłئاو ب دەستەسەرکرنا بەشێن لوزاتیایا ئالمان، مۆراڤیایا چەک، مەجارستانا ژۆرین ئوو هەرێمێن باشوورێ رۆژاڤایێ رووسیایێ کیئەڤێ ڤە قادا دەسهلاتداریا گەلەک بەرفرەه دکە.[16]

دەرکەتنا ژ پاگانیا ل پۆلۆنیایێ نە ژ نشکا ڤە پێک نایێ.[17] پۆلۆنیا ژ بەر سەدەما بەرتەکێن ل هەمبەری پاگانیا د سالێن 1030ان دە ژ پاگانیێ دەردکەڤە.[18] د سالا 1031ان دە مئەسزکۆ ئئ لامبەرت کەییتیا خوە وندا دکە ئوو ژبەر تووندووتووژیا ل پۆلۆنیایێ درەڤە.[19] د سالا 1038ان ژبەر بوویەران پایتەختا وەلێت ژ ئالیێ کازمئەرز ئ ڤە دەرباسێ باژارێ کراکۆڤێ دبە. د سالا 1076ان دە بۆلەسłئاو ئئ ژ نوو ڤە مەقاما خوە یێ پادشاهیێ ساز دکە لێ ژ بەر د سالا 1079ان دە دژبەرێ خوە ستانسلائوس دکوژە هاتیە سرگوون کرن.[20] د سالا 1138ان دە، دەما کو بۆلەسłئاو ئئئ وریمۆئوته ئەردێن خوە د ناڤ کورێن خوە دە پارڤە دکە کو وەلات ب پێنج میرەکتیێن سەروەر ڤە پەرچە دبە. ئەڤ مێرەکتی ژ پۆلۆنیایا بچووک، پۆلۆنیایا مەزن، سلەسیا، ماسۆڤیا ئوو ساندۆمیەرز پێک هاتیە کو پۆمەرانیا ژی د ناڤبەرێ دە د دەستێ خوە دە گرتنە. د سالا 1226ان دە کۆنراد ئ یێ ماسۆڤیایێ شاهسواریێن تەئوتۆنیک (شۆڤالیەیێن تەئوتۆنیک) ڤەخوەند کو د شەرێ ل دژی پرووسیێن بالتیکێ دە ببن ئالیکار. پشترە ئەڤ بریار دبە سەدەما شەرێ سەدسالێن د ناڤبەرا سواریان دە.[21]

کازمئەرز ئئئ یێ مەزن کو یەکانە کەیێ پۆلۆنی یە کو سەرناڤێ "مەزن" وەرگرتیە

د نیڤێ سەدسالا 13ان دە، حەنریک ئ برۆداتی ئوو حەنریک ئئ ئارمانج دکرن کو دوکێن پەرچەبوویی بکن یەک لێ ژبەر ئێرشێن مۆنگۆلان ئوو مرنا حەنریک ئئ د شەر دە یەکتی پێک نایێ.[22][23] ژ بەر وێران بوونا کو ل پەی ڤێ یەکێ دقەومە، کێمبوون ئوو داخوازا کەدا زەنائەتی دبە سەدەما کۆچبەریا روونشتڤانێن ئالمان ئوو فلامان بەر ب پۆلۆنیایێ ڤە کو ژ هێلا دووکێن پۆلۆنی ڤە هاتنە تەشویق کرن.[24] د سالا 1264ان دە، ستاتویا کالسز کو ژ بۆ جهوویێن پۆلۆنی کو ژ بەر چەوساندنێن ل دەڤەرێن دن ئێن ئەورۆپایێ درەڤیان پۆلۆنیا، ئۆتۆنۆمیەک بێهەمپا ژ وان رە بدەست خستیە.[25] پشتی پرزەمیسł ئئ یێ کو د سالا 1296ان دە ببوو کەیێ پۆلۆنیایێ، ولادیسłئاو ئ ئا کورت د سالا 1320ان دە دبە یەکەم کەیێ پۆلۆنیایا یەکبوویی ئوو یەکەم کەی بوو کو ل کاتەدرالا واوەل ئا ل باژارێ کراکóوێ دەرکەتیە سەر تەختێ.[26]

د دەستپێکا سالا 1333ان دە، دەستهلاتداریا کازمئەرز ئئئ یێ مەزن ب پێشڤەچوونێن بنەسازیا کەلەهێ، ئارتێش، دادوەری ئوو دیپلۆماسیێ ڤە هاتە ناسکرن.[27][28] د بن دەستهلاتداریا وی دە پۆلۆنیا ڤەدوگوهەرە هێزەک مەزن ئا ئەورۆپی.[29] وی د سالا 1340ان دە دەستهلاتداریا پۆلۆنی ل سەر روتەنیایێ ساز کر ئوو قەرەنتینەکی دا دەستپێکرن کو پێشی ل بەلاڤبوونا مرنا رەش بگرە.[30] د سالا 1364ان دە، کازمئەرز زانینگەها کراکóوێ ڤەکر یە کو زانینگەه یەک ژ کەڤنترین سازیێن خوەندنا بلندێ ل ئەورۆپایێ یە. پشتی مرنا وی د سالا 1370ان دە، خانەدانا پئاست ب داوی دبە. ل جهێ وی خزمێ وی یێ هەری نێزیک، لۆئوئس ئا ئانژۆئو هاتە سەر تەختێ کو پۆلۆنیا، مەجارستان ئوو کرۆئاتیا د بن یەکیتیەک دە برێڤە بریە. کەچا لۆئوئس یا پچووک ژادوگا د سالا 1384ان دە بوویە یەکەم کەیبانوویا (یەکەم رێڤەبەرا ژن) پۆلۆنیایێ.[31]

کەچا لوئس ئا بچووک، کەیبانوو ژادوگا یەکەم کەیبانوو یە کو پۆلۆنیانیێ برێڤە بریە.

د 1386ان دە، ژادوگا یا پۆلۆنیا ب ولادیسłئاو ئئ ژاگئەłłئۆ، دووکا مەزن ئا لیتڤانیا رە زەواجەک پێک تینە کو ب ڤی رەنگی خانەدانا ژاگیەلۆنیان ئوو یەکیتیا پۆلۆنی-لیتڤانیا کو د داویا سەردەما ناڤین ئوو دەستپێکا سەردەما نووژەن دە دەرباس دبە تێ ئاڤا کرن.[32] حەڤکاریا د ناڤبەرا پۆلۆنی ئوو لیتڤانیان دە هەرێمێن لیتڤانیایی یێن پر-ئەتنیکی یێن بەرفرەه ئانین قادا باندۆرا پۆلۆنیایێ ئوو ژ بۆ روونشتڤانێن پۆلۆنی یێن کو د یەک ژ مەزنترین پێکهاتەیێن سیاسی یێن ئەورۆپی یێن وێ دەمێ دە ب هەڤ رە ژیان دکرن، ب فایدە دبە.[33]

ل هەرێما دەریایا بالتیک تێکۆشینا پۆلۆنیا ئوو لیتڤانیا ل دیژی سواریێن تەئوتۆنی بەردەوام دکە ئوو د شەرێ گرونوالدێ ئا سالا 1410ان دە ئارتێشا پۆلۆنی-لیتڤانی یا هەڤبەش بسەرکەتنەک دیار ل دژی وان ب دەست دخن.[34] د سالا 1466ان دە، پشتی شەرێ سێزدەه سالان، کەی کازمئەرز ئڤ ژاگئەللۆن پەژراندنا قرالیەتێ دا ئاشتیا تهۆرن کو دوکا پرووسیا یا پێشەرۆژێ د بن سەروەریا پۆلۆنی دە دامەزراند ئوو هکوومدارێن پرووسیایێ نەچار دکە کو باجێ بدن قرالیەتێ.[35] خانەدانیا ژاگیەلۆنیان ژی کۆنترۆلا خانەدانیێ ل سەر قرالیەتا بۆهەمیا (1471 ئوو پێ ڤە) ئوو مەجارستانێ ساز کر. ل باشوورێ وەلێت پۆلۆنیا د بن خەتەرەیا داگرکرنا ئیمپەراتۆریا ئۆسمانی ئوو تەتەرێن کرمێ دمینە ئوو ل رۆژهلات ژی ئالیکاریا لیتڤانیا دکە کو ل دژی شەرێ رووسیایێ بسەر بکەڤن.[35]

پۆلۆنیا وەک دەولەتەکە فەئۆدال ب پێش دچوو کو ئابۆرییا وەلێت ب گرانی ب چاندنیێ برێڤە دچوو ئوو ئەسلزادەیێن خوەدی ئەرد کو هەر دچوو ب هێزتر دبوون کو نفووسا وەلێت ژ بەر مەجبووریێ د ناڤ زۆزانێن میریتی یێن تایبەت یان ژی د ناڤ فۆلوارکان دە ژیان دکرن.[36] د سالا 1493ان دە ژان ئ ئۆلبراجهت پەژراندنا ئاڤاکرنا پارلامەنەک دو-مەجلیسی کو ژ مەجلیسا ژێرین، سەژم ئوو ژ مەجلیسەک ژۆرین، سەناتۆیێ پێک تێ دپەژرینە.[37] قانوونا نهل نۆڤ ژ هێلا گەنەرال سەژم ڤە د سالا 1505ان دە هاتە پەژراندن کو پرانیا هێزا قانووندانینێ ژ کەیانیا دەرباسی پارلامەنێ دبە ئوو دەما کو دەولەت ژ هێلا ئەسلزادەیێن پۆلۆنی یێن کو ئازاد ئوو وەکهەڤ دخوییان ڤە دهاتە برێڤەبرن، ئەڤ بوویەرا دەستپێکا هەیاما کو ب ناڤێ ئازادیا زێرین تێ زانین هاتیە دەستنیشان کرن.[38]

د سەدسالا 16ان دە تەڤگەرێن رەفۆرماسیۆنا پرۆتەستان د ناڤ خریستیانتیا پۆلۆنی دە کوور دبە کو د ئەنجامێ دە پۆلیتیکایێن کو تۆلەراسیۆنا دینی تێ پێشخستن کو د وێ دەمێ دە ل ئەورۆپایێ نەهاتبوو دیتن. ئەڤ تۆلەرانس پۆلۆنیان ژ ئالۆزیا دینی ئوو شەرێن دینی یێن کو ئەورۆپایێ دۆرپێچ کربوو دوور دخە.[39] ل پۆلۆنیایێ، خرستیانیا نۆنترنتارئان دبە دۆکترینا ب ناڤێ برایێن پۆلۆنی یێن کو ژ مەزهەبا خوە یا کالڤینیست ڤەقەتیان ئوو دبن هەڤ-دامەزرینەرێن ئونتارئانیزما جیهانی.[40]

رۆنەسانسا ئەورۆپی د بن سەروەریا زیگمونت ئ ئوو زیگمونت ئئ ئائوگوستوس دە د هەوجەداریا پێشڤەبرنا شیاربوونەک چاندی دە هەستەک لەزگین دەردخە هۆلێ.[35] د سەردەما زێرین ئا پۆلۆنی دە، ئابۆری ئوو چاندا نەتەوەیی گەش دبە.[35] بۆنا سفۆرزا کو ب ئەسلێ خوە ئیتالی یە کو کەچا دووکێ میلانۆیێ ، کەیبانوو ئوو هەڤژینا زیگمونت ئ ، بەشداریێن گرینگ د میماریێ دە پێک تینە.[35]

یەکیتیا پۆلۆنی-لیتڤانی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
حەڤپەیمانیا پۆلۆنی-لیتڤانی کو د سالا 1619ان دە گهیشتیە ئاستا خوە یا هەری مەزن.

یەکیتیا لووبلین ئا سالا 1569ان، حەڤبەندیا پۆلۆنی-لیتڤانی ئاڤا دکە کو وەکی دەولەتەک فەدەرال ئا یەکبوویی ب کەیانەک هلبژارتی هاتبوو دامەزراندن لێ ب پرانی ژ هێلا ئەسلزادەیان ڤە هاتبوو برێڤەبرن.[41] کەیانیا پاشین ب سەردەمەک دەولەمەند رە هەڤدەم بوو کو د ڤێ سەردەمێ دە یەکتیا پۆلۆنیایێ سەردەست دبە ئوو پشترە ژی دبە هێزەک پێشەنگ ئوو هەبوونەک چاندی یا سەرەکە کو کۆنترۆلا سیاسی ل سەر بەشێن ئەورۆپایا ناڤەندی، ئەورۆپایا رۆژهلات، باشوورێ رۆژهلاتا ئەورۆپایێ ئوو باکورێ ئەورۆپایێ پێک تینە. یەکیتیا پۆلۆن-لیتڤانی د لووتکەیا خوە یا هەری بلند دە ب قاسی 1 ملیۆن کم² ئەرد بدەست دخە ئوو دبە دەولەتا هەری مەزنێ ئەورۆپایێ.[42] د هەمان دەمێ دە، پۆلۆنیا پۆلیتیکایێن پۆلۆنیزاسیۆنێ ل هەرێمێن کو نوو ب دەست دخستن پێک دئانی، راستی بەرخوەدانێن هندکاهیێن ئەتنیکی ئوو دینی هاتنە.[41]

د سالا 1573ان دە، حەنری دە ڤالۆئس ئێ فرانسایێ کو یەکەم کەیێ هلبژارتی بوو بەندێن حەنرجئان دپەژرینە کو پادیشاهێن پاشەرۆژێ مەجبوور دمینن کو رێزێ ل مافێن میران بگرن.[43] پشترە ستەپهەن بáتهۆری د شەرێ لیڤۆنیان دە کامپانیایەک سەرکەتی ب رێ ڤە دبە ئوو ل سەر پەراڤێن رۆژهلاتێ دەریایا بالتیکێ ئەردێن هەیی یێ پۆلۆنیایێ وندا دکە.[44] پشی ڤێ شەرێ کارێن دەولەتێ ژ ئالیێ ژان زامۆیسکی ڤە کو سەرۆکوەزیرێ کرۆونێ یە هاتیە برێڤەبرن.[45] د سالا 1592ان دە زیگمونت ئئئ یێ کو ب ئەسلێ خوە پۆلۆنی بوو ل سێویدی ل شوونا باڤێ خوە ژۆهن ڤاسا دبە رێڤەبەر.[46] حەیا کو ئەو ژ ئالییێ سوێدیان ڤە ژ وەلات هاتە دەرخستن، یەکیتیا پۆلۆنی-سوێدی هەیا سالا 1599ان دەوام دکە.[47]

د سالا 1609ان دە، زیگمونت ئێریشی رووسیایێ دکە کو ئەو دەم رووسیا د ناڤ شەرەکی ناڤخوەیی دە بوو ئوو سالەک شووندا یەکینەیێن هوسسار ئێن باسکێ پۆلۆنی یێن د بن سەرۆکاتیا ستانسłئاو Żółکئەوسک دە، هەیا کو رووسان وی ل کلووشینۆیێ تێک دبن، دو سالان مۆسکۆیێ داگر دکە.[35] زیگمونت ژی ل باشوورێ رۆژهلات ل هەمبەر ئیمپەراتۆریا ئۆسمانی، ل خۆتینێ د سالا 1621ان دە ژان کارۆل جهۆدکئەوجز بسەرکەتنەک گرینگ ب دەست دخە کو ئەڤ سەرکەتن دبە سەدەما هلوەشینا سلتان ئۆسمانێ دویەم.[48]

سەروەریا درێژ ئا زیگمونت ل پۆلۆنیایێ راستی هەڤدەما سەردەما زیڤین ئا پۆلۆنی تێ.[49] لیبەرال وłئادیسłئاو ئڤ ب ئاوایەکی باندۆر ئاخا پۆلۆنیایێ دپارێزە لێ پشتی مرنا وی یەکیتیا پۆلۆنیایێ یا بەرفرەه دەست ب تەڤلهەڤیا ناڤخوەیی ئوو ب شەرێ دۆمدار دەست ب پاشڤەچووینێ دکە.[50] د سالا 1648ان دە هەگەمۆنیایا پۆلۆنی یا ل سەر ئووکراینا دبە سەدەما سەرهلدانا کمەلنیتسکی ئوو پشتی رە ژی تۆفانا سوێدی د دەما شەرێ باکور ئێ دویەم دە تێک دچە ئوو سەرخوەبوونا پرووسیایێ د سالا 1657ان دە تێ راگهاندن. د سالا 1683ان دە، ژۆهن ئئئ سۆبئەسک دەما کو وی پێشڤەچوونا ئارتێشا ئۆسمانی یا ل ئەورۆپایێ د شەرێ ڤیانایێ دە رادوەستینە ژ نوو ڤە هێزا خوە یێ لەشکەری ساز دکە.[51] سەردەما پاشین ئا ساخۆن، د دەما دەستهلاتداریا ئائوگوستوس ئئ ئوو ئائوگوستوس ئئئ دە، د ئەنجاما شەرێ مەزن ئێ باکور (1700) ئوو شەرێ سەرکەفتنا پۆلۆنی (1733) دە بلنبوونا وەلاتێن جیران دبینە.[51]

بەشێن پۆلۆنیایێ

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
ستانسłئاو ئئ ئائوگوستوس کو کەیێ پاشین ئێ پۆلۆنیایێ یە کو ژ سالا 1764ان هەیا 25ێ مژدارا سالا 1795ان دە سەروەری کریە.

حلبژارتنا کەی ئا د سالا 1764ان دبە سەدەما بلندبوونا ستانسłئاو ئئ ئائوگوستوس پۆنیاتۆوسکی وەک کەی .[52] نامزەدیا وی ب بەرفرەهی ژ ئالیێ ئەڤیندارا وی یا بەرێ، ئیمپەراتۆربانوو یەکاتەرینا ئئ کو شاهژنا رووسیایێ بوو، هاتە فینانسە کرن.[52] کەیێ نوو د ناڤبەرا داخوازا خوە یا پێکانینا رەفۆرمێن نووژەن ئێن پێویست ئوو هەوجەداریا کو ب دەولەتێن دەردۆرێ رە د ئاشتیێ دە بمینە، پۆلیتیکایێن خوە دگوهەرینە.[52] ئیدەئالێن وی دبن سەدەما دامەزراندنا کۆنفەدەراسیۆنا بارێ یا 1768ان کو سەرهلدانەک ل دژی پۆنئاتۆوسک ئوو هەمی باندۆرا دەرڤەیی هاتە رێڤە کرن کو ب نەهەقی ئارمانج کر کو سەروەری ئوو ئیمتیازێن پۆلۆنیایێ یێن کو ژ ئالیێ ئەسلزادەیان ڤە هاتنە گرتن، بپارێزن.[53] حەولدانێن تێکچوویی یێن ژ نوو ڤەئاڤاکرنا هکوومەتێ ئوو هەر وەها تەڤلهەڤیا ناڤخوەیی جیرانێن وێ پرۆڤۆکە دکن کو سەدەما دەستەکاریا (موداخلە) پۆلۆنیایێ.[53]

پارڤەکرنا یەکەم ئا یەکیتیێ کو د سالا 1772ان دە ژ ئالیێ پرووسیا، رووسیا ئوو ئاوستریایێ ڤە تێ پارڤەکرن; کریارەکە کو سەژم دابەشکرنێ، د بن زۆردەستیەک مەزن دە ئوو د داویێ دە وەکی بوویەرەک پێکهات دپەژرینە. ژ خەینی ونداهیێن ئاخێ، د سالا 1773ان دە پلانەک رەفۆرمێن کریتیک هاتە دامەزراندن کو تێ دە کۆمیسیۆنا پەروەردەهیا نەتەوەیی، یەکەم دەستهلاتداریا پەروەردەهیێ یا هکوومەتێ ل ئەورۆپایێ، هاتیە ڤەکرن.[54] د سالا 1783ان دە ب ئاوایەکی فەرمی جەزاکرنا زارۆکێن دبستانێ هاتە قەدەخەکرن. پۆنیاتۆوسکی فیگورێ سەرەکە یێ رۆناکباریێ بوو کو تەشویقێ پێشکەتنا پیشەسازیێ ددە دەستپێکرن ئوو نەئۆکلاسیسیزما کۆماری قەبوول دکە.[53] ژ بۆ تەڤکاریێن وی یێن د وارێ هوونەر ئوو زانستێ دە، خەلاتا ئەندامێ جڤاتا قرالیەتێ وەرگرتیە.[55]

د سالا 1791ان دە پارلامەنا سەژم ئا مەزن، دەستوورا بنگەهین ئا 3ێ گولانێ کو یەکەم کۆما قانوونێن نەتەوەیی یێن بلند ئە دپەژرینە ئوو مۆنارشیەک دەستووری دەستنیشان دکە. کۆنفەدەراسیۆنا تارگۆویکا کو رێخستنەک ئەسلزادە ئوو پارلامەنتەرێن کو ل دژی ڤێ کریارێ بوون، گازی یەکاتەرینایێ دکە ئوو ئەڤ بوویەر دبە سەدەما شەرێ پۆلۆنی-رووسی یا سالا 1792ان.[56] ژ بەر ترسا ڤەگەراندنا هەگەمۆنیایا پۆلۆنیا، رووسیا ئوو پرووسیا د سالا 1793ان دە کو پارڤەکرنا دویەم پێک هاتیە پۆلۆنیایێ ژ ئاخێ ئوو ژ سەرخوەبوونێ بێپار دهێلن. د 24ێ جۆتمەها سالا 1795ان دە، یەکیتیا پۆلۆنیایێ جارا سێیەم هات دابەشکرن کو وەکی پێکهاتەیەک هەرێمی دمینە.[57] ستانسłئاو ئائوگوستوس کو کەیێ پاشین ئێ پۆلۆنیایێ بوو د 25ێ مژدارا سالا 1795ان دە دەست ژ تەختێ بەرددە.[58]

سەردەما سەرهلدانان

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
نەخشەیا دابەشکرنا پۆلۆنیایێ کو ژ ئالیێ کەیانیا پرووسیایێ (شین)، ئیمپەراتۆریا رووسیایێ (قەهوەیی) ئوو مۆنارشیا حابسبورگێ یا ئاوستریایێ (کەسک) کو د سالێن 1772، 1793 ئوو 1795ان دە هاتیە دابەشکرن.

گەلێن پۆلۆنی هەیا نها چەند جاران ل دژی پارچەکەر ئوو ئارتێشێن داگرکەرێن ل سەر ئەردێن پۆلۆنیایێ سەرهلدانان پێک ئانینە. د سەرهلدانا کۆśجئوسزکۆ 1794ان دە هەولدانەک نەسەرکەڤتی یا پاراستنا سەروەریا پۆلۆنیایێ پێک هات کو تێ دە گەنەرالێ بناڤوودەنگ تادەئوسز کۆśجئوسزکۆ کو چەند سال بەرێ د شەرێ شۆرەشگەری یێ ئامەریکی دە د بن سەرۆکاتیا گەئۆرگە واسهنگتۆن دە خزمەت کربوو، پێشەنگی کریە.[59] تەڤی بسەرکەتنا د شەرێ راجłئاوجە دە تێکچوونا وی یا داوی هەبوونا سەربخوەبوونا پۆلۆنیایێ ژ بۆ 123 سالان ب داوی دکە.[60]

د سالا 1806ان دە سەرهلدانەکە کو ژ ئالیێ ژان حەنریک دąبرۆوسکی ڤە هاتیە ئۆرگانیزە کرن، رۆژاڤایێ پۆلۆنیایێ بەری پێشڤەچووینا ناپۆلەئۆن ئا بەر ب پرووسیایێ یا د دەما شەرێ حەڤبەندیا چارەم دە، ئازاد دکە. ل گۆری پەیمانا تلستێ یا سالا 1807ان، ناپۆلەئۆن دوکا وارشۆڤایێ کو بەرێ دەولەتەک مشتەرەک بوو ئوو ژ ئالیێ هەڤالبەندێ وی فرەدەرجک ئائوگوستوس ئ ئێ ساکسۆنیایی ڤە دهاتە برێڤەبرن، ئیلان دکە. پۆلۆنی د شەرێن ناپۆلەئۆن دە ب ئاوایەکی چالاک ئالیکاریا لەشکەرێن فرانسی دکرن، نەمازە ئالیکاریا لەشکەرێن د بن دەستهلاتداریا ژóزەف پۆنیاتۆوسکی دە کو بەری مرنا وی ل لەئپزگ د سالا 1813ان دە ببوو مارەشالێ فرانسایێ. پشتی سرگوونکرنا ناپۆلیۆن دوکا وارشۆڤایێ د کۆنگرەیا ڤیانایێ یا د سالا 1815ان دە هاتیە بەتالکرن ئوو ئاخا دوکێ د ناڤ قرالیەتا کۆنگرەیا رووسیایێ یا پۆلۆنیا، دووکایا مەزن ئا پرووسیا یا پۆسەنێ ئوو گالیسیا ئاوستریایێ یا باژارێ ئازاد ئا کراکóوێ دە هاتیە دابەش کرن.[61]

د سالا 1830ان دە ئەفسەرێن نەفەرمی ل دبستانا کارمەندێن کادەت ئا وارشۆڤایێ د سەرهلدانا مژدارێ دە دەست ب سەرهلدانێ دکن.[62] پشتی هلوەشینا پۆلۆنیایا کۆنگرەیی پۆلۆنیا، خوەسەریا قانونی، ئارتێش ئوو مەجلیسا زاگۆنساز وندا دکە.[63] د دەما بهارا ملەتان ئا ئەورۆپی دە، پۆلۆنان د سەرهلدانا پۆلۆنیایا مەزن ئا سالا 1848ان دە چەک هلگرتن کو ل دژی ئالمانبوونێ بسەکنن لێ ئەڤ سەرهلدان تێک دچە کو ستاتوویا دوکایێ ڤەدگەرە رێڤەبەریا پارێزگەهەکێ ئوو د سالا 1871ان دە هەمان پارێزگەه ئەنتەگرەیێ ئیمپەراتۆریا ئالمانان دبە.[64] ل رووسیایێ، هلوەشینا سەرهلدانا چلەیێ (1863–1864) دبە سەدەما تۆلهلدانێن گران ئێن سیاسی، جڤاکی ئوو چاندی ک ل پشترە ژی سرگوون ئوو کوشتنا (پۆگرۆم) نفووسا پۆلۆنی ئوو جهوویان دەستپێدکە. د داویا سەدسالا 19ان دە، پۆلۆنیایا کۆنگرەیی ب گرانی دبە جهەکە پیشەسازیێ کو هناردەیا (ئیخراجات) وێ یا سەرەکە کۆمر، زنج، هەسن ئوو تەکستیل بوو.[65][66]

کۆمارا پۆلۆنیایا دویەم

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
سەرۆکێ دەولەتێ مارەشال ژóزەف پłسودسک کو لەهەنگێ کامپانیایا سەرخوەبوونا پۆلۆنیایێ بوو ئوو ژ سالا 1918ان هەیا مرنا خوە د 12ێ گولانا سالا 1935ان دە، دەولەتپارێزێ نەتەوەیی یا پۆلۆنی بوو.

د ئەنجاما شەرێ جیهانێ یێ یەکەم دە، هەڤالبەندان ل سەر ژ نوو ڤە ئاڤاکرنا پۆلۆنیا ل هەڤ دکن کو ب پەیمانا ڤەرسایێ یا هەزیرانا 1919ان هاتیە پەژراندن. ب تەڤاهی 2 ملیۆن لەشکەرێن پۆلۆنی ب ئارتێشێن سێ دەولەتێن داگرکەر رە شەر دکن ئوو زێدەتری 450.000 لێشکەرێن پۆلۆنی د شەر دە دمرن.[67] پشتی ئاگربەستا ب ئالمانیایێ رە د مژدارا سالا 1918ان دە، پۆلۆنیا سەرخوەبوونا خوە وەکی کۆمارا دویەم ئا پۆلۆنی ب دەست دخە.[68]

کۆمارا پۆلۆنیا یا دویەم پشتی چەند پەڤچوونێن لەشکەری، ب تایبەتی ژی د شەرێ پۆلۆنی-سۆڤیەتێ، دەما کو پۆلۆنیا د شەرێ وارشۆڤایێ دە دەربەکێ گران ل ئارتێشا سۆر ددە، سەروەریا خوە دوبارە دکە.[69]

سەردەمێن ناڤبەرا شەر دە مزگینیا سەردەمەک نوو یێ سیاسەتا پۆلۆنی دەسنیشان دکە. دگەل کو چالاکڤانێن سیاسی یێن پۆلۆنی د دەهسالان دە هەیا شەرێ جیهانێ یێ یەکەم ب سەنسوورەک گران رە روو ب روو مابوون، کەڤنەشۆپیەک سیاسی یا نوو ل وەلێت تێ دەستپێکرن. گەلەک چالاکڤانێن پۆلۆنی یێن سرگوونکریێن وەکێ ئگناجی ژان پادەرەوسکی کو پاشێ دبە سەرۆکوەزیر، ڤەدگەرن وەلاتێ خوە. پشترە هەژمارەکە گرینگ ژ سرگوونان د ناڤ پێکهاتەیێن نوو یێن سیاسی ئوو هکوومەتێ دە جه گرتنە. د سالا 1922ان دە دەما کو گابرئەل ناروتۆوجز کو خوەدیێ دەستەیا سەرۆکاتیێ یە، ل گالەریا زاجهęتا یا وارشۆڤایێ ژ هێلا وێنەساز ئوو نەتەوەپەرەستەک راستگر ئەلگئوسز نئەوئادۆمسک ڤە هاتە کوشتن، تراژەدیەک د سالا 1922ان دە روو ددە.

د سالا 1926ان دە، دەربەیا گولانێ کو ژ ئالیێ لەهەنگێ کامپانیایا سەرخوەبوونا پۆلۆنیایێ مارەشال ژóزەف پłسودسک ڤە تێ رێڤەبرن، دەستهلاتداریا کۆمارا پۆلۆنیا یا دویەم رادەستی تەڤگەرا ساناجژا (حەئالنگ) یا نەپارتی دکە کو رێ ل رێخستنێن سیاسی یێن رادیکال ئێن ل سەر چەپ ئوو راست بگرە کو ل وەلات بێئیستقراری دەرنەکەڤە.[70] د داویا سالێن 1930ان دە ژ بەر زێدەبوونا مەترسیێن توندرەویا سیاسی یا ل هندورێ وەلێت، هکوومەتا پۆلۆنی هەر کو دچە رادیکال دبە کو هێژمارەک رێخستنێن رادیکال قەدەخە دکە کو د ناڤ دە پارتیێن سیاسی یێن کۆمونیست ئوو ئولترا-نەتەوەپەرەست کو ئیستیقرارا وەلێت دخستن خەتەرەیێ.

دەما شەرێ جیهانێ یێ دویەم

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دەمەک کورت بەری داگرکرنا پۆلۆنیایێ یا 1939ان دە، تانکێن ئارتێشا پۆلۆنی 7تپ ل سەر مانەڤرایێن لەشکەری.

شەرێ جیهانی یێ دویەم د 1ێ ئیلۆنا سالا 1939ان دە ب ئێریشا ئالمانیایا نازیان ئا ل سەر پۆلۆنیایێ دەست پێ دکە ئوو پشترە ژی د 17ێ ئیلۆنێ دە سۆڤیەت دەست ب داگرکرنا پۆلۆنیایێ دکە ئوو د 28ێ ئیلۆنا 1939ان دە وارشۆڤا دکەڤە. د سالێن 1939 ئوو 1941ان دە سۆڤیەتێ ب سەد هەزاران پۆلۆنی ژ پۆلۆنیایێ سرگوون کرن. سۆڤیەتێ بەریا ئۆپەراسیۆنا باربارۆسسا ب هەزاران گرتیێن شەر ئێن پۆلۆنی (ژ خەینی بوویەرێن دن ئێن د کۆمکوژیا کاتینێ دە) کوشتن.[71] پلانسازێن ئالمان د مژدارا سالا 1939ان دە بانگا "هلوەشاندنا تەڤاهی پۆلۆنان" ئوو چارەنووسا وان ئا کو د گەنەرالپلان ئۆست یا ژەنۆسیدێ دە هاتبوو دەستنیشان کرن، کربوون.[72]

پۆلۆنیا چارەمین بەشداریا هەری مەزن ئا لەشکەری یا ل ئەورۆپایێ پێک تینە ئوو لەشکەرێن پۆلۆنی هەم ژ بۆ هکوومەتا پۆلۆنی یا ل سرگوونێ رە، ل رۆژاڤا ئوو هەم ژی ژ سەرۆکاتیا سۆڤیەتێ رە، ل رۆژهلات خزمەت دکرن.[73][74] لەشکەرێن پۆلۆنی د کامپانیایێن نۆرماندی، ئیتالیا ئوو ئافریکایا باکور دە رۆلەک گرینگ دلیزن ئوو ب تایبەتی ژ بۆ شەرێ مۆنتە جاسسنۆ تێنە بیرانین.[75][76] سخورێن ئیستیخباراتا پۆلۆنی ژ هەڤالبەندان رە ئاگاهیێن پر ب قیمەت پەیدا دکرن کو گەلەک ئیستیخباراتێن ژ ئەورۆپا ئوو ژ دەرڤەیی وێ پەیدا دکرن کو شیفرە شکەستکارێن پۆلۆنی ژ بۆ شکاندنا شیفرەیا ئەنگما وەکی بەرپرسیار دهاتن دیتن.[77] ل رۆژهلات، ئارتێشا یەکەمین ئا پۆلۆنی یا ب پشتگرییا سۆڤیەتێ د شەرێن وارشۆڤایێ ئوو بەرلینێ د وارێ شەرێ بسەرکەتی دە دەرکەتنە پێش.[78]

تەڤگەرا بەرخوەدانێ یا دەما شەر ئوو ئارمئا کراژۆوا (ئارتێشا مالێ)، ل دژی داگرکەریا ئالمانان شەر کرنە. ئەڤ یەک ژ سێ تەڤگەرێن بەرخوەدانێ یێن هەری مەزنێ د تەڤاهیا شەر دە بوو ئوو د ناڤ رێزەک چالاکیێن نەپەنی دە تەڤدگەریان کو وەکی دەولەتەک نەپەنی ب تەڤاهی زانینگەهێن لیسانس ئوو ب پەرگالا دادگەهێ تەڤدگەریا. بەرخوەدان ژ هکوومەتا ل سرگوونێ رە دلسۆز بوو ئوو ب گەلەمپەری ژ رامانا پۆلۆنیایەک کۆمونیستی ئاجز بوو کو ژ بەر ڤێ سەدەمێ، د هاڤینا سالا 1944ان دە وێ ئۆپەراسیۆنا باهۆزێ دا دەستپێکرن کو سەرهلدانا وارشۆڤایێ کو د 1ێ تەباخا سالا 1944ان دە دەست پێ کریە، ئۆپەراسیۆنا هەری ناسکری یە.[78][79]

حێزێن ئالمان ئێن نازی ب فەرمانا ئادۆلف حتلەر شەش کامپێن قرکرنێ یێن ئالمان ل پۆلۆنیایا داگرکری ئاڤا کرن کو د ناڤ دە کامپێن ترەبلنکا، ماژدانەک ئوو ئائوسجهوتز هەبوون. د دەما ڤێ شەرێ دە ئالمانان ب ملیۆنان جهوو ژ سەرانسەرێ ئەورۆپایا داگرکری ڤەگوهەستن کو د ڤان کامپان دە بێنە کوشتن.[80] ب تەڤایی، 3 ملیۆن جهوویێن پۆلۆنی - نێزیکێ %90ێ جهوویێن بەری شەر ئێن پۆلۆنیایێ ئوو د ناڤبەرا 1.8 ئوو 2.8 ملیۆن پۆلۆنیێن ئەتنیکی د دەما داگرکەریا ئالمان ئا پۆلۆنیایێ دە هاتن کوشتن کو د ناڤ دە د ناڤبەرا 50.000 ئوو 100.000 ئەندامێن رەوشەنبیرێن پۆلۆنی کو د ناڤ وان دە ئاکادەمیسیەن، دۆکتۆر، پارێزەر، ئەسلزادە ئوو کاهین هەبوون.[81][82][83] تەنێ د سەرهلدانا وارشۆڤایێ دە زێدەتری 150.000 سڤیلێن پۆلۆنی هاتن کوشتن کو پرانیا وان د دەما کۆمکوژیێن وۆلا ئوو ئۆجهۆتا دە ژ ئالیێ ئالمانان ڤە هاتن قەتلکرن.[84][85] نێزیکی 150.000 سڤیلێن پۆلۆنی د ناڤبەرا سالێن 1939 ئوو 1941ان دە د دەما داگرکرنا سۆڤیەتێ یا رۆژهلاتێ پۆلۆنیا (کرەسی) دە ژ ئالیێ سۆڤیەتێ ڤە هاتن کوشتن ئوو تێ تەخمین کرن کو 100.000 پۆلۆنی ژ ئالیێ ئارتێشا سەرهلدێر ئا ئووکراینا (ئوپا) ڤە د ناڤبەرا سالێن 1943 ئوو 1944 دە کو وەکی کۆمکوژیا وۆłیێ تێ زانین، هاتن کوشتن.[86][86] ژ هەمی وەلاتێن د شەر دە، پۆلۆنیا خوەدی رێژەیا هەری زێدە یا کو هەموەلاتیێن خوە وندا کریە کو دەردۆرا 6 ملیۆن کەس مرن. ژ شەشان یەک نفووسا پۆلۆنیایێ یا بەری شەر کو نیڤی ژ وان جهوویێن پۆلۆنی نە هاتنە کوشتن.[83][87][88] نێزیکی %90 ژ قوربانیان گەلێن سڤیلێن پۆلۆنی بوون.

د سالا 1945ان دە سنۆرێن پۆلۆنیا بەر ب رۆژاڤا ڤە هاتن گوهەرتن. زێدەتری دو ملیۆن خوەمالیێن پۆلۆنی یێن کرەسی ژ هێلا ستالین ڤە ل سەرانسەرێ خەتا کوورزۆنێ هاتن دەرسنۆرکرن.[89] سنۆرێ رۆژاڤا دبە خەتا ئۆدەر-نەئسسە. د ئەنجاما شەر دە، ئاخا پۆلۆنیا ژ سەدی 20 یان ژی 77.500 کیلۆمێترە چارگۆشە کێم دبە. ئەڤ گوهەرین دبە سەدەما نەچاریێ کو ب ملیۆنان مرۆڤان کو پرانیا وان پۆلۆنی، ئالمانی، ئووکراینی ئوو جهوو بوون، کۆچبەر دبن.[90][91]

کۆمونیزما پشتی شەر

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

ل سەر خوەستەکا یۆسیف ستالین، کۆنفەرانسا یالتایێ ئاڤاکرنا هکومەتەک نوو یا دەمکی یا هەڤپەیمانیا پرۆکۆموونیست ل مۆسکۆیێ هاتە پەژراندن کو هکوومەتا پۆلۆنیا یا ل سرگوونێ کو ل لۆندۆنێ بوو ڤێ یەکێ قەبوول نەدکرن. ڤێ کریارێ گەلەک پۆلۆنیان هێرس دکە کو ئەڤ یەک ژ هێلا هەڤالبەندان ڤە وەکی ئیخانەت هاتە دیتن. د سالا 1944ان دە ستالین گارانتی دابوو جهورجهلل ئوو رۆئۆسەڤەلت کو ئەوێ سەروەریا پۆلۆنیایێ بپارێزە ئوو دەستوورێ بدە هلبژارتنێن دەمۆکراتیک. لێبەلێ پشتی کو د سالا 1945ان دە سەرکەتی دبە، د هلبژارتنێن کو ژ هێلا دەستهلاتدارێن سۆڤیەتێ یێن داگرکەر ڤە هاتیە ئۆرگانیزە کرن هیلەکاریێ دکن ئوو ئەڤ هلبژارتن ژ بۆ مەشرووئیەتا هەگەمۆنیایا سۆڤیەتێ یا ل سەر پۆلۆنیایێ هاتە بکار ئانین. یەکیتیا سۆڤیەتێ کو ل پرانییا بلۆکا رۆژهلات دەمازراندبوو، ل پۆلۆنیایێ ژی هکومەتەک نوو یێ کۆمونیست دامەزراندیە. مینا ل جیهێن دن ئێن ئەورۆپایا کۆمونیست، باندۆرا سۆڤیەتێ یا ل سەر پۆلۆنیا ژ دەستپێکێ ڤە ب بەرخوەدانا چەکداری رە رووبروو دمینە کو هەیا سالا 1950ان بەردەوام دکە.[92]

تەڤی ئیتیرازێن بەربەلاڤ، هکوومەتا نوو یا پۆلۆنیایێ دەستەسەرکرنا سۆڤیەتێ یا هەرێمێن رۆژهلاتێ یێن بەریا شەر ئێن پۆلۆنیایێ (ب تایبەتی باژارێن ولنۆ ئوو لوóو) قەبوول دکە کو یەکینەیێن ئارتێشا سۆر ل سەر ئاخا پۆلۆنیایێ ب جه بکە. حەڤبەندیا لەشکەری د ناڤا پاکتا وارشۆڤایێ دە ل سەرانسەرێ شەرێ سار وەکی ئەنجاما راستەراست ئا ڤێ گوهەرینا د چاندا سیاسی یا پۆلۆنیایێ دە پێک هات. د قادا ئەورۆپی دە ئەڤ یەک، یەکبوونا تامی یا پۆلۆنیا د ناڤ براتیا نەتەوەیێن کۆمونیست دە دیار دکە.[93]

حکوومەتا نوو یا کۆمونیست ب پەژراندنا دەستوورا بچووکێ د 19ێ سباتا سالا 1947ان دە پۆلۆنیایێ دخە بن کۆنترۆلا خوە. کۆمارا گەل ئا پۆلۆنیا (پۆلسکا رزەجزپۆسپۆلتا لودۆوا) د سالا 1952ان دە ب فەرمی هاتە راگهاندن. د سالا 1956ان دە، پشتی مرنا بۆلەسłئاو بئەروت، رەژیما ولادیسłئاو گۆموłکا دەمکی لیبەرالتر دبە کو گەلەک کەس ژ زندانێ تێنە بەردان ئوو هنەک ئازادییێن کەسانە تێنە بەرفرەه کرن. کۆلەکتیفیزاسیۆن ل کۆمارا گەل ئا پۆلۆنیایێ تێک دچە. د سالێن 1970ان دە د دەما ئەدوارد گئەرەک دە رەوشەک ب هەمان رەنگی دوبارە دبە لێ پر جاران چەوساندنا کۆمێن دژبەرێن ئانتی-کۆمونیست بەردەوام دکە. تەڤی ڤێ یەکێ، پۆلۆنیا د وێ دەمێ دە وەکی یەک ژ دەولەتێن هەری کێم زۆردار ئێن بلۆکا رۆژهلات دهات ناسکرن.[94]

د سالا 1980ان دە ئالۆزیا کارکەران دبە سەدەما دامەزراندنا سەندیکایا سەربخوە "سۆلدارتی" ("سۆلدارنۆść") کو ب دەمێ رە ئەڤ سەندیکا دبە هێزەک سیاسی. تەڤی کو د سالا 1981ان دە ژ ئالیێ گەنەرال وۆژجئەجه ژاروزەلسک ڤە چەوساندن ئوو فەرزکرنا قانوونا لەشکەری کو سەردەستیا پارتیا کارکەرێن یەکبوویی یا پۆلۆنیایێ ژ هۆلێ رادکە، پارتیا کارکەرێن یەکبوویی یا پۆلۆنیایێ د هلبژارتنا سالا 1989ان دە کو یەکەم هلبژارتنێن پارلامەنا پۆلۆنیایێ بو ب قسمی ئازاد ئوو دەمۆکراتیک بوو، ژ داویا شەرێ جیهانێ یێ دویەم ڤە ب ئاوایەکی سەرکەتی ژ هلبژارتنێ دەردکەڤە. لەجه واłęسا کو بەرەندامێ تەڤگەرا حەڤگرتنێ بوو د داویێ دە د سالا 1990ان دە دبە سەرۆککۆمارێ پۆلۆنیایێ. پشترە تەڤگەرا حەڤگرتنێ مزگینیا هلوەشینا رەژیم ئوو پارتیێن کۆمونیست ل سەرانسەرێ ئەورۆپایێ بەلاڤ دکە.[95]

کۆمارا پۆلۆنیایا سێیەم

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
کولیلکێن ل بەر قەسرا سەرۆکۆماریێ پشتی مرنا رایەدارێن پایەبلند ئێن هکوومەتا پۆلۆنیایێ د قەزایا بالافرێ یا د 10ێ نیسانا سالا 2010ان دە.

بەرنامەیەک تەراپیا شۆکێ کو ژ هێلا لەسزەک بالجەرۆوجز ڤە د دەستپێکا سالێن 1990ان دە هاتە دەستپێکرن، هشت کو وەلات ئابۆریا خوە یا پلانسازکری یا شێوازا سۆسیالیست ڤەگوهەرینە ئابۆریا بازارێ.[96] وەکی وەلاتێن دن ئێن پۆست-کۆموونیست، پۆلۆنیا راستی کێمبوونا دەمکی یا ستانداردێن جڤاکی، ئابۆری ئوو ژیانێ هات لێ پۆلۆنیا دبە یەکەم وەلاتێ پشتی کۆمونیزمێ کو د دەستپێکا سالا 1995ان دە گهیشت ئاستا داهاتا بەرهەمێن کەسانە یا نەتەوەیی یا بەری سالا 1989ان دە کو خوەدی ئابۆریەک گەش بوو.[97] پۆلۆنیا د سالا 1991ام دە دبە ئەندامێ کۆما ڤیزەگرادێ ئوو د سالا 1999 دە تەڤلی ناتۆیێ بوویە.[98] پۆلۆنی پاشێ د گشتپرسیا د هەزیرانا سالا 2003ان دە دەنگ دان کو بەشداری یەکیتیا ئەورۆپایێ ببن ئوو پۆلۆنیا د 1ێ گولانا سالا 2004ان دە دبە ئەندامێ یەکتییا ئەورۆپایێ.[99][100]

پۆلۆنیا د سالا 2007ان دە تەڤلی حەرێما شەنگەنێ دبە کو ژ بەر ڤێ یەکێ سنۆرێن وەلات ب دەولەتێن دن ئێن ئەندامێن یەکیتیا ئەورۆپایێ رە هاتن راکرن کو رێ ددە ئازادیا تەڤگەرێ یا بەرفرەهێ د ناڤ پرانیا یەکیتیا ئەورۆپایێ دە.[101] د 10ێ نیسانا سالا 2010ان دە سەرۆکێ پۆلۆنیایێ لەجه کاجزیńسک، تەڤی 89 رایەدارێن دن ئێن پایەبلند ئێن پۆلۆنی د قەزایەکە بالافرێ دە ل نێزیکی سمۆلەنسک، رووسیا، مرن.[102]

د سالا 2011ان دە، پلاتفۆرما سڤیل ئا دەستهلاتدار د هلبژارتنێن پارلامەنێ دە قەزەنج دکە. د سالا 2014ان دە سەرۆکوەزیرێ پۆلۆنیایێ دۆنالد توسک ژ بۆ سەرۆکێ کۆنسەیا ئەورۆپایێ هات هلبژارتن ئوو ژ سەرۆکوەزیرتیێ ئیستفا دکە.[103] حلبژارتنێن سالێن 2015 ئوو 2019ان ژ هێلا پارتیا حقووق ئوو دادمەندیێ (پس) یا موهافەزەکار ئا ب سەرۆکاتیا ژارۆسłئاو کاجزیńسک، ب سەر دکەڤە کو د ئەنجامێ دە ئەورووسکەپتیسیزم زێدە دبە ئوو ناکۆکیێن ب یەکیتیا ئەورۆپایێ رە زێدە بوو.[104][105] بەئاتا سزیدلۆ، ژ سالا 2015ان هەیا سالا 2017ان دبە سەرۆکوەزیرێ پۆلۆنیایێ. د کانوونا پێشین ئا سالا 2017ان دە ماتەئوسز مۆراوئەجک وەکی سەرۆکوەزیرێ نوو سۆند دخوە. سەرۆک ئاندرزەژ دودا کو ژ هێلا پارتیا حقووق ئوو دادمەندیێ ڤە تێ پشتگری کرن، د هلبژارتنێن سەرۆکاتیێ یێن سالا 2020ان دە ژ نوو ڤە هاتە هلبژارتن.[106] د سالا 2022ان دە ژ بەر داگرکرنا ئووکراینایێ ژ ئالیێ رووسیایێ ڤە 6.9 ملیۆن پەنابەرێن ئووکراینی دەرباسێ پۆلۆنیایێ دبن.[107] ژ مژدارا سالا 2022ان ڤر ڤە زێدەتری 1.5 ملیۆن ژ وان پەنابەرێن ئووکراینی ژ دەستپێکا شەر ڤە، ب کێمانی دەمکی، ل پۆلۆنیایێ دمینن.[108] لێبەلێ د ئیلۆنا سالا 2023ان دە، پۆلۆنیا گۆت کو ئەو ئێ دایینا چەکان ژ ئووکراینایێ رە راوەستینە ئوو ل شوونا وێ گرانیێ بدە سەر پاراستنا خوە. بریارا پۆلۆنیا یا قەدەخەکرنا دەرهانینا گەنمێ ئووکراینایێ، ژ بۆ پاراستنا جۆتکارێن خوە، د ناڤبەرا هەر دو وەلاتان دە دبە سەدەما ئالۆزیێ.[109]

ئەردنیگاری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
نەخشەیا تۆپۆگرافیک ئا پۆلۆنیایێ

پۆلۆنیا ژ هەرێمەک ئیداری یا ژ 312.722 کم² پێک تێ ئوو نەهەم وەلاتێ هەری مەزنێ ئەورۆپایێ یە. 311.895 کم² ژ رووبەرا وەلات ژ ئاخێ پێک تێ، 2.041 کم² ژ ئاڤێن ناڤخوەیی پێک تێ ئوو 8.783 کم² ژ رووئاڤا دەریایێ پێک تێ. ژ ئالیێ تۆپۆگرافیک ڤە، ئەردێ پۆلۆنیایێ ب جووربەجوور ئەردێ ئوو ئاڤێ کو ب ئەکۆسیستەمێن جهێرەنگ هاتیە کاتاکتەریزە کرن.[110] حەرێما ناڤەند ئوو باکور کو سنۆرێ دەریایا بالتیکێ یە، د ناڤ دەشتا ئەورۆپایا ناڤەندی دە یە لێ باشوورێ وەلات چیایی یە.[111] بلنداهیا ناڤینی بەژاهیێ ژ ئاستا دەریایێ، 173 مێترە یە.

وەلات خوەدان خەتەکە پەراڤێ یە کو ب درێژیا 770 کیلۆمێترەیان ل سەر پەراڤێن دەریایا بالتیکێ یە. درێژاهیا پەراڤێ ژ کەنداڤا پۆمەرانیایێ ژ رۆژاڤا دەسپێدکە هەیا کەنداڤا گداńسکێ ل رۆژهلات درێژ دبە. خەتا پەراڤێ د ناڤ قادێن قوومێ ئان زۆزانێن پەراڤێ دە پر زێدە یە ئوو ب تیخ ئوو گۆلان ڤە درێژ دبە، ب تایبەتی نیڤگراڤا حەل ئوو لاگوونا ڤستولایێ کو ب رووسیایێ رە پارڤەکری یە.[112] گراڤا پۆلۆنی یا هەری مەزن ل سەر دەریایا بالتیک وۆلن ئە کو د ناڤ پارکا نەتەوەیی یا وۆلن دە یە.[113] د هەمان دەمێ پۆلۆنیا گۆلا سزجزەجنێ ئوو گراڤا ئوسەدۆمێ ب ئالمانیایێ رە پارڤە دکە.[114]

کەمبەرا چیایی یا ل باشوورێ رۆژهلاتا پۆلۆنیایێ د دو رێزێن چیایێن مەزن دە تێ دابەش کرن کو ل رۆژاڤا چیایێن سوودەتێ جه دگرن ئوو ل رۆژهلات ژی چیایێن کارپاتیێ جه دگرن. بەشا هەری بلند ئا گرسەیا کارپاتان چیایێن تاترایێ نە کو ل سەر سنۆرێ باشوورێ پۆلۆنیایێ درێژ دبن.[115] خالا هەری بلند ئا پۆلۆنیایێ چیایێ ریسیێ یە کو ب بلنداهیا 2.501 مێترە بلند ئە کو یەک ژ چیایێ زنجیرەچیایێ تاترایێ یە.[116] بلندترین لووتکەیا گرسەیا زنجیرەچیایێ سوودەتێ چیایێ Śنئەżکا یە کو بلنداهیا چیایێ 1.603،3 مێترە یە ئوو نیڤێ چیایێ د ئەردێ کۆمارا چەک دە یە.[117] خالا هەری نزم ئا ل پۆلۆنیایێ ل راجزک ئەلبلąسکئە کو ل دەلتایا ڤستولایێ دە یە ئوو 1.8 مێترە د بن ئاستا دەریایێ دە یە.[118]

چەمێن هەری درێژێن پۆلۆنیایێ چەمێ ڤستولا، چەمێ ئۆدەرێ، چەمێ وارتایێ ئوو چەمێ بوگێ نن.[118] وەلات د هەمان دەمێ دە خوەدان یەک ژ هێژمارا زێدەیێ گۆلێن ل جیهانێ یە کو هەژمارا وان دەردۆرا دەه هەزاری یە ئوو ب پرانی ل هەرێما باکورێ رۆژهلاتێ ماسووریێ، د ناڤ دەڤەرا گۆلا ماسووریێ دە نە.[119] گۆلێن هەری مەزن کو زێدەتری 100 کیلۆمەترە چارگۆشە ڤەدگرن کو گۆلێن Śنئاردوی ئوو مامری نە ئوو گۆلا هەری کوور گۆلا حاńجزا یە ب کووراهیا 108،5 مێترە کوور ئە.[118]

ئاڤهەوا

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

ئاڤهەوا پۆلۆنیا خوەدان گوهەرتنەک نەرم ئە کو ژ ئۆکیانووسا ل باکورێ رۆژاڤا هەتا پارزەمینا ل باشوورێ رۆژهلات دگوهەرە. پەراڤێن باشوور ئێن چیایی د ناڤ ئاڤهەوا ئالپنی دە جه دگرن.[120] پۆلۆنیا ب هاڤینێن گەرم، ب گەرماهیا ناڤینی د مەها تیرمەهێ دە ل دۆرا 20 °ج ئە ئوو زڤستانێن ب نەرمی هەوایا سار ب ناڤینی -1 °ج ئە کو د مەها کانوونێ دە پێک تێ.[121] دەڤەرێ هەری گەرم ئوو ب تاڤ ئا پۆلۆنیایێ ل باشوورێرۆژاڤایێ سیلەسیایا ژێرین ئە ئوو دەڤەرا هەری سار ژی قونجکێ باکورێرۆژهلاتێ یە کو ل دەردۆرا سوواłک ل پارێزگەها پۆدلاسکئە کو ئاڤهەوا ژ هێلا ئەنیێن سار ئێن سکاندیناڤیا ئوو سیبیریایێ ڤە ب باندۆر دبە. باران د مەهێن هاڤینێ دە پرتر ئە کو بارانا هەری زێدە ژ هەزیرانێ هەیا ئیلۆنێ تێ تۆمار کرن.

د هەوایا رۆژانە دە گوهەزتنەک بەربچاڤ هەیە ئوو ئاوایێ هاتنا دەمسالان دکارە هەر سال جوودا ببە. گوهەرینا ئاڤهەوا ئوو فاکتۆرێن دن بوونە سەدەما ئانۆمالیێن گەرمی یێن ناڤسالانە ئوو گەرماهیا زێدە کو گەرماهیا هەوایێ یا سالانە یا ناڤین د ناڤبەرا سالێن 2011 ئوو 2020ان دە 9،33 °ج بوو کو ل گۆری سەردەما 2001-2010 دۆرا 1،11 °ج بلندتر ئە. د دەمسالا زڤستان دە ژی هەوا هەر کو دچە زووا دبە، شلۆپە ئوو بەرف کێم دبارە.[120]

بیۆپررەنگی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

ژ ئالیێ فیتۆگەئۆگرافی ڤە پۆلۆنیا گرێدایی پارێزگەها ئەورۆپایا ناڤەندی یا حەرێما جرجومبۆرەئال کو د ناڤ قرالیەتا بۆرەئالێ دە یە. ل وەلێت چار ئەکۆهەرێمێن پالەئارکتیک هەنە کو د ناڤ هەرێمان دە ناڤەند، باکور، ئەورۆپی یا رۆژاڤایی، دارستانا بەربەلاڤ ئوو تەڤلهەڤ ئوو دارستانا چیایێ کارپاتێ هەیە. قادا دارستانی %31 ژ رووئەردا پۆلۆنیایێ دگرە کو دارستانا هەری مەزن دارستانا سلەسیایا ژێرین ئە.[122] جورەیا دارێن هەری بەربەلاڤ ئێن کو ل سەرانسەرێ وەلێت تێنە دیتن دارێ بەروو، دارازەری (ب ئینگلیزی ماپلە) ئوو نارەوان ئن. دارێن پەلدەرزی یێن هەری بەربەلاڤ دارێن چام، چاما لادین ئوو چاما فیر ئن. تێ تەخمین کرن کو ژ %69 ژ هەمی دارستانان کۆنیفەر ئن.[123]

فلۆرا ئوو فائونایا ل پۆلۆنیایێ یا پارزەمینا ئەورۆپایێ یە کو ب ئاژەلێن کۆڤی، لەیلەکا سپی ئوو ئەیلۆیێ پۆچک سپی کو وەکی هەیوانێن نەتەوەیی تێنە بناڤ کرن ئوو گولەبووکا ئا سۆر (خەجخەجۆک) کولیلکا ئامبلەم ئا نەفەرمی یە.[124] د ناڤ جورەیێن هەری پاراستی دە بیزۆنێ ئەورۆپی کو هەیوانێ هەری گران ئێ بەژاهیێ یا ئەورۆپایێ یە ئوو هەر وەها داربرا ئەوراسیایێ (سەگاڤی)، وەرشەک، گورێ گەور ئوو پەزکۆڤیا چیایێ تاترایێ هەنە. حەرێم د هەمان دەمێ دە مالاڤانیا گاکۆڤیێن وندابوویی کریە کو هەری داوی د 1627ان دە ل پۆلۆنیایێ هاتیە دیتن.[125] ئاژالێن نێچیری یێن وەکی پەزکۆڤیا سۆر (رەد دەئەر)، رۆڤی ئوو بەرازێ کۆڤی ل پرانیا دارستانێن پۆلۆنی تێنە دیتن.[126] پۆلۆنیا د هەمان دەمێ دە ژ بۆ تەیرێن کۆچبەر ئوو ژ بۆ مالاڤانیا چاریەکا نفووسا گەردوونی یا لەیلەکا سپی ژی جهەکی گرینگ ئە.[127]

نێزیکی 315.100 هەکتار، ب قاسی %1 ژ ئاخا پۆلۆنیایێ د ناڤ 23 پارکێن نەتەوەیی یێن پۆلۆنی دە تێنە پاراستن کو ددو ژ وان، بئاłئۆوئەżئا ئوو بئەسزجزادی جهێن میراتەیێن جیهانێ یێن ئونەسجۆیێ نە.[128] 123 دەڤەر وەکی پارکێن پەیزاژێ هاتنە دەستنیشانکرن کو لگەل گەلەک رەزەرڤێن خوەزایێ ئوو دەڤەرێن دن ئێن پاراستی یێن کو د بن تۆرا ناتورا 2000ان دە یە.[129]

رێڤەبەری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
وێنەیەک د دەما جڤینا مەجلیسا سەژمێ دە.
دیمەنەک د دەما جڤینا سەناتۆیێ.

پۆلۆنیا کۆمارەکە ئونیتەر ئا پارلەمانی ئوو دەمۆکراسیەکە تەمسیلی یە کو سەرۆککۆمار وەکێ سەرۆکێ دەولەتێ یە. دەستهلاتا جیبجیکار زێدەتر ژ ئالیێ ئەنجومەنا وەزیران ئوو سەرۆکوەزیرێ کو وەک سەرۆکێ هکوومەتێ کار دکە تێ بکارانین. ئەندامێن تاکەکەسی یێن ئەنجومەنێ ژ ئالیێ سەرۆکوەزیر ڤە تێنە هلبژارتن کو ژ هێلا سەرۆککۆمار ڤە تێنە دەستنیشانکرن ئوو ژ هێلا پارلامەنێ ڤە تێنە پەژراندن.[130] سەرۆکێ دەولەتێ ژ بۆ 5 سالان د هلبژارتنان دە ژ ئالیێ گەل تێ هلبژارتن.[130]

مەجلسا قانووندانین ئا پۆلۆنیایێ پارلامانەک دو دەمە یە کو ژ مەجلیسا ژێرین (سەژم) ژ 460 ئەندامان ئوو مەجلیسا ژۆرین (سەناتە) ژ 100 ئەندامان پێک تێ.[131] سەژم ژ بۆ ڤەگوهەرین ئا ئەندام ئوو دەنگان ل گۆری رێبازا د'حۆندت ب نوونەرتیا رێژەیی ڤە تێ هلبژارتن.[132] سەناتۆ ل گۆری سیستەما هلبژارتنێ یا داوین تێ هلبژارتن کو ژ بۆ سەد هەرێمێن هلبژارتنێ، ژ بۆ هەر هەرێمەک سەناتۆرەک تێ هلبژارتن.[133] مافێ سەناتۆیێ هەیە کو قانوونا ژ ئالیێ سەژم ڤە هاتیە پەژراندن بگوهەرینە یان رەد بکە لێ سەژم دکارە ب پرانیا دەنگان بریارا سەناتۆیێ بەتال بکە.[134]

ژ خەینی پارتیێن هندکاییێن ئەتنیکی، تەنێ نامزەدێن پارتیێن سیاسی کو هەری کێم %5 ژ تەڤاهیا دەنگێن نەتەوەیی وەردگرن دکارن بکەڤن سەژمێ.[133] ل پۆلۆنیایێ هەر دو مەجلیسێن ژێرین ئوو ژۆرین ئێن پارلامەنێ ژ بۆ هەیامەک چار سالان تێنە هلبژارتن ئوو هەر ئەندامەک پارلامەنا پۆلۆنیایێ ب پارێزبەندیا پارلامەنێ تێ گارانتی کرن. ل گۆری قانوونێن هەیی، دڤێ کەسەک ژ 21 سالی ئان زێدەتر بە کو ببە وەکیل. ژ بۆ کەسەک ببە سەناتۆر دڤێ ژ 30 سالی مەزنتر بە ئوو ژ بۆ کەسەک ببە نامزەدێ سەرۆکاتیێ دڤێ ژ 35 سالان مەزنتر بە.[135]

ئەندامێن سەژم ئوو سەناتۆیێ ب هەڤ رە مەجلیسا نەتەوەیی یا کۆمارا پۆلۆنیایێ ئاڤا دکن. مەجلیسا نەتەوەیی، ب سەرۆکاتیا سەژم مارەشال ژبەر ڤان سێ سەدەمان جڤین لداردخە; دەما کو سەرۆکەک نوو سۆند دخوە، دەما کو ژ ئالیێ دادگەها دەولەتێ ڤە ئیدئانامە ل دژی سەرۆک تێ دەرخستن ئوو دەما کو سەرۆکەک ژ بەر رەوشا تەندروستیا وی نەکاربە هەرتمی کاربە ئەرکا خوە بکە، جڤین لداردخە.[136]

حەرێمێن ئیداری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

پۆلۆنیا د ناڤ 16 پارێزگەه ئان ئەیالەتێن کو ب ناڤێ ڤۆئڤۆدەسهپس تێنە زانین هاتیە دابەش کرن. ژ سالا 2022ان ڤە، ڤۆئڤۆدەسهپ ل 380 ویلایەتان (پۆوئاتس) تێنە دابەش کرن، کو ل 2.477 شارەداری (گمناس) تێنە دابەش کرن. باژارێن مەزن ب گەلەمپەری هەم خوەدی ستاتویا گمنا هەم ژی خوەدی ستاتویا پۆوئات ئن.[137] پارێزگەه ب گرانی ل سەر تخووبێن هەرێمێن دیرۆکی هاتنە دامەزراندن، یان ژی ب ناڤێ باژارێن یەکەمێ ل پارێزگەهێ هاتنە بناڤکرن. دەستهلاتداریا ئیداری ل سەر ئاستا ڤۆئڤۆدەتیێ د ناڤبەرا پارێزگارەک کو ژ هێلا هکوومەتێ ڤە هاتیە تایین کرن (ڤۆئڤۆدە)، مەجلیسەک هەرێمی یا هلبژارتی (سەژمک) ئوو مارشالەک ڤۆئڤۆدەسهپ کو رێڤەبەرەک ئە کو ژ هێلا مەجلیسێ ڤە هاتیە هلبژارتن ڤە تێ پارڤە کرن.[138]

حەرێمێن ئیداری (ڤۆئڤۆدەسهپ)سەرباژارقادنفووس
ب پۆلۆنیکم2[139]2021[139]
وئەلکۆپۆلسکئەپۆزناń29.8263.496.450
کوژاوسکۆ-پۆمۆرسکئەبیدگۆسزجز & تۆروń17.9712.061.942
ماłئۆپۆلسکئەکراکóو15.1833.410.441
ŁóدزکئەŁóدź18.2192.437.970
دۆلنۆśلąسکئەورۆجłئاو19.9472.891.321
لوبەلسکئەلوبلن25.1232.095.258
لوبوسکئەگۆرزóو وئەلکۆپۆلسک &
زئەلۆنا گóرا		13.9881.007.145
مازۆوئەجکئەوارساو35.5595.425.028
ئۆپۆلسکئەئۆپۆلە9.412976.774
پۆدلاسکئەبئاłیستۆک20.1871.173.286
پۆمۆرسکئەگداńسک18.3232.346.671
Śلąسکئەکاتۆوجە12.3334.492.330
پۆدکارپاجکئەرزەسزóو17.8462.121.229
Śوęتۆکرزیسکئەکئەلجە11.7101.224.626
وارمńسکۆ-مازورسکئەئۆلسزتین24.1731.416.495
زاجهۆدنئۆپۆمۆرسکئەسزجزەجن22.9051.688.047

قانوون

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

دەستوورا پۆلۆنیایێ قانوونا هەری بلند ئا پەژراندی یە ئوو دادوەریا پۆلۆنیایێ ل سەر پرەنسیبا مافێن سڤیل ئاڤا بوویە کو ژ ئالیێ قانوونا سڤیل ڤە تێ رێڤەبرن.[140] دەستوورا دەمۆکراتیک ئا هەیی د 2ێ نیسانا 1997ان دە ژ ئالیێ مەجلیسا نەتەوەیی یا پۆلۆنیایێ ڤە هاتیە پەژراندن کو دەستوور دەولەتەک پر-پارتی یێن ب ئازادیێن دینی، ئاخاڤتنا ئازاد ئوو کۆمبوونێ میسۆگەر دکە، پراتیکێن جەرباندنێن بژیشکی یێن ب زۆرێ، ئیشکەنجە ئان جەزایێ لاشی قەدەخە دکە ئوو دەستنەدانا مالێ، مافێ دامەزراندنا سەندیکایان ئوو مافێ دەستژکاربەدانێ ناس دکە.[141]

دادوەری ل پۆلۆنیایێ ژ دادگەها بلند کو وەکێ دەزگەها دادوەری یا هەری بلند ئا وەلات ئە، دادگەها ئیداری یا بلند ژ بۆ کۆنترۆلا دادوەری یا رێڤەبەریا گشتی، دادگەهێن هەڤپار (ناڤچە، حەرێمی، ئیستیناف) ئوو ژ دادگەها لەشکەری پێک تێ.[140] دادگەهێن دەستووری ئوو دادگەهێن دەولەتێ دەزگەهێن دادوەری یێن جودا نە کو بەرپرسیاریا دەستووری یا کەسێن کو خوەدی مەقامێن هەری بلند ئێن دەولەتێ نە بریار ددن ئوو چاڤدێریا پابەندبوونێن قانوونێ دکن کو ب ڤی ئاوایی دەستوورا بنگەهین دپارێزن.[142] دادوەر ژ ئالیێ کۆنسەیا نەتەوەیی یا دادوەریێ ڤە تێنە دەستنیشانکرن ئوو ژ ئالیێ سەرۆککۆمار ڤە تێنە ئەرکدارکرن.[142] ب پەژراندنا سەناتۆیێ ڤە سەژم ژ بۆ هەیاما پێنج سالان ئۆمبودسمان تێ ئەرکدارکرن کو چاڤدێریا پابەندبوونا ئەدالەتا جڤاکی بکە.[143]

پێوەندیێن دەرڤە

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
ناڤەندا وەزارەتا کارێن دەرڤە کو ل سەر کۆلانا سزوجهایێ یە

پۆلۆنیا خوەدی هێزەک ب رێژەیا ناڤەندی ئوو هێزەک هەرێمی یە ل ئەورۆپایێ یە.[144][145] د سالا 2024ان دە ب تەڤاهی 53 نوونەرێن پۆلۆنیایێ د پارلامەنتۆیا ئەورۆپایێ دە هەبوو. وارشۆڤا وەکێ بارەگەها فرۆنتەخێ کو ئاژانسا یەکیتیا ئەورۆپایێ یا ئەولەهیا سنۆرێن دەرڤە یە ئوو هەر وها بارەگەها ئۆدحرێ کو یەک ژ سازیێن سەرەکە یێن ئۆسجەیێ یە.[146] ژ خەینی یەکیتیا ئەورۆپایێ، پۆلۆنیا ئەندامێ ناتۆ، نەتەوەیێن یەکبوویی، رێخستنا بازرگانیا جیهانێ ئوو هەڤپەیمانێن هەرێمی یێن وەکێ کۆما ڤیسەگرáد، سێگۆشەیا وەئمار ئوو ئەندامێ ئینیسیاتیفا سێ دەریایان ئە کو ب سەرۆکاتیا پۆلۆنیایێ ئاڤا بوویە.

د سالێن داوی دە پۆلۆنیا پێوەندیێن خوە ب دەولەتێن یەکبوویی یێن ئامەریکایێ رە ب گرینگی خورت کریە کو بوویە یەک ژ هەڤالبەند ئوو هەڤکارێن دەولەتێن یەکبوویی یێن ئامەریکایێ یا ستراتەژیک ئێن هەری نێزیک ئێ ل ئەورۆپایێ.[147] د دیرۆکێ دە پۆلۆنیا پێوەندیێن چاندی ئوو سیاسی یێن ب هێز ب مەجارستان ئوو فرانسایێ رە بەردەوام کریە.[148][149]

حێز

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ بالافرێن ف-16 یێن هێزا هەوایی یا پۆلۆنیایێ
وەساییتا شەر ئا پیادە یا ئامفیبی یا بۆرسوک

حێزێن چەکدار ئێن پۆلۆنیا ژ پێنج هێزان وەکێ هێزێن بەژایی، هێزێن دەریایی، هێزێن هەوایی، هێزێن تایبەت ئوو هێزێن پاراستنا هەرێمی پێک هاتیە کو ب تەڤاهی گرێدایی وەزارەتا پاراستنا نەتەوەیی یا کۆمارا پۆلۆنیایێ یە.[150] لێبەلێ فەرماندارێ گشتی ئارتێشێ د دەما ئاشتیێ دە سەرۆککۆمار ئە کو ئەفسەرێن ئارتێشێ، وەزیرێ پاراستنا نەتەوەیی ئوو سەرۆکێ فەرمانداریێ ژ ئالیێ وی ڤە تێنە ئەرکدارکرن.[150] کەڤنەشۆپیا لەشکەری یا پۆلۆنی ب گەلەمپەری ب رۆژا هێزێن چەکدار تێ بیرانین کو هەر سال د 15ێ تەباخێ دە ژ ئالیێ پۆلۆنیان ڤە تێ پیرۆزکرن.[151] د تیرمەها سالا 2024ان دە هێزێن چەکدار ئێن پۆلۆنیایێ ب تەڤاهی خوەدی 216.100 شەرڤانێن چالاک بوو کو ب ڤێ ئاوایێ ئارتێشا پۆلۆنیایێ بوویە ئارتێشا هەری مەزن ئا یەکیتیا ئەورۆپیایێ ئوو سێیەم ئارتێشا هەری مەزن ئێ ناتۆیێ.[152]

پۆلۆنیا د وارێ لێچوونێن لەشکەری دە د رێزا 14ەم ئا جیهانێ دە یە کو وەلات ژ %4.12ێ گدپیا خوە یا گشتی ژ بۆ لێچوونێن لەشکەری ڤەقەتاندیە کو ئەڤ لێچوون د سالا 2024ان دە ب قاسێ 35 ملیار دۆلارێ ئامەریکی بوو. ژ سالا 2022ان ڤر ڤە، پۆلۆنیایێ بەرنامەیەکە مۆدەرنیزاسیۆنا گرسەیی یا هێزێن خوە یێن چەکدار ب هەڤکاریەکە نێزیک ئێ ب هلبەرینەرێن پاراستنێن ئامەریکی، کۆرەیا باشوور ئوو هەرێمی یێن پۆلۆنی رە کو د کۆما چەکێن پۆلۆنی دە نە، دایە دەستپێکرن.[153] حەر وها تێ پایین کو ئارتێشا پۆلۆنیایێ هەول ددە کو هەژمارا لەشکەرێن خوە بگهینە 250.000 شەرڤان ئوو 50.000 شەرڤانێن ژ بۆ ئەرکدارکرنا هێزێن پاراستنا هەرێمی.[154] پۆلۆنیا د وارێ لێچوونێن لەشکەری دە د رێزا 14ەم ئا جیهانێ دە یە کو وەلات ژ %4.12ێ گدپیا خوە یا گشتی ژ بۆ لێچوونێن لەشکەری ڤەقەتاندیە کو ئەڤ رێژە د سالا 2024ان دە ب قاسی 35 ملیار دۆلارێ ئامەریکی بوو.[155]

ل گۆری سپر، وەلات د سالا 2020ان دە ب قاسێ 487 ملیۆن ئەئورۆ چەک ئوو تەقەمەنی ژ وەلاتێن بیانی هناردە کریە.

خزمەتا لەشکەری یا مەجبووری ژ بۆ مێران د سالا 2008ان دە هاتیە بداویکرن. دۆکترینا لەشکەری یا پۆلۆنیایێ هەمان چاوانیا خوە پاراستنێ ب هەڤکارێن خوە یێن ناتۆیێ رە پارڤە دکە ئوو وەلات ب ئاوایەکێ چالاک مالاڤانیا تەتبیقاتێن لەشکەری یێن ناتۆیێ دکە.[156]

ئابۆری

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ وارشۆڤایێ کو باژارێ هەری مەزن ئێ پۆلۆنیایێ یە ئوو ناڤەندەکە ئابۆری یا پۆلۆنیایێ یە

پۆلۆنیا خوەدی ئابۆریەکە بازارا جڤاکی یە ئوو ل ئەورۆپایا رۆژهلات ئوو ل ئەورۆپایا ناڤەندی هێزەکە ئابۆری یا هەرێمی یە.[157] ژ سالا 2025ان ڤر ڤە نرخا هلبەرینا ناڤخوەیی یا گشتی (گدپ) یا وەلات ل گۆری پیڤانێن نۆمینال ئا ل یەکیتیا ئەورۆپایێ د رێزا شەشەم دە یە، ل گۆری هێزا کرینێ د رێزا پێنجەم دە یە ئوو ل جیهانێ ژی ل گۆری هێزا کرینێ د رێزا 20ەم دە یە.[158] پۆلۆنیا یەک ژ وان وەلاتێن یەکیتییا ئەورۆپایێ یە کو هەری زوو مەزن دبە ئوو د سالا 2018ان دە گهیشتیە ستاتویا بازارا خوە یێ پێشکەتی.[159] رێژەیا بێکاریێ یا کو د سالا 2023ان دە ژ ئالیێ ئەئورۆستات ڤە هاتیە وەشاندن، ژ سەدی 2،8 بوو کو ئەڤ رێژەیا دویەمێ نزمترین ئێ ل یەکیتیا ئەورۆپایێ یە.[160] ژ سالا 2023ان پێ ڤە، نێزیکی ژ %62ێ نفووسا کارمەند د سەکتۆرا خزمەتگوزاریێ دە، ن %29 د پیشەسازیێ دە ئوو ژ %8 ژی د سەکتۆرا چاندنیێ دە دخەبتن کو ب ڤێ ئاوایێ ل وەلات ئابۆریەکە پر جهێرەنگ دەرکەتیە هۆلێ.[161] حەر چقاس پۆلۆنیا ئەندامەک بازارا یەکگرتی یا ئەورۆپایێ بە ژی، وەلات ئەئورۆ وەکێ پەرەیێ قانوونی قەبوول نەکریە ئوو پەرەیێ خوە زلۆتیا پۆلۆنی (زł، پلن) دپارێزە.[162]

پۆلۆنیا د وارێ ڤەبەرهێنانا راستەراست ئا بیانی دە پێشەنگەک هەرێمی یا ئەورۆپایێ یە[163] ئوو ل گۆری داهاتێ نێزیکی ژ سەدێ 40ێ ژ 500 پارگیدانیێن هەری مەزن ئێن هەرێمێ ڤەدگرە ئوو د هەمان دەمێ دە رێژەیەک بلند ئا گلۆبالیزاسیۆنێ ئوو پێشبازیا ئابۆریەکە بچووک ئا بلند دپارێزە.[164][165] پارگیدانیێن هەری مەزن ئێن وەلات ئەندەکسێن وەکێ وگ20 ئوو وگ30 پێک تینن کو ل بۆرسایا وارشۆڤایێ تێنە بکارڤەدانین.[166] ئۆفیسا ناڤەندی یا ستاتیستیکێ تەخمین کریە کو د سالا 2014ان دە 1.437 پارگیدانیێن پۆلۆنی هەبوون کو د ناڤ 3.194 سازیێن بیانی دە خوەدیپار بوون.[167] د هەمان دەمێ دە پۆلۆنیا خوەدیێ سەکتۆرا بانکەیا یا هەری مەزن ل ئەورۆپایا رۆژهلات ئوو ئەورۆپایا ناڤەندی یە کو ژ بۆ هەر 100.000 کەسێن مەزن 32،3 بانکە دکەڤە.[168] سیاسەتا دراڤی ژ ئالیێ بانکا نەتەوەیی یا پۆلۆنیایێ (نبپ) ڤە تێ دەستنیشانکرن کو دەرخاندنا دراڤێ نەتەوەیی یا وەلات کۆنترۆل دکە.[162] پۆلۆنیا تەنێ ئابۆریا ئەورۆپی بوو کو ژ کریزا ئابۆری یا 2008ان ب باندۆر نەبوویە. ژ سالا 2019ان ڤر ڤە کارکەرێن د بن 26 سالی ژ دایینا باجا داهاتێ ئازاد ئن.[169]

پۆلۆنیا د جیهانێ دە د رێزا 19ەم دە یە کو هەری زێدە کەلووپەل ئوو خزمەتگوزاری تێ فرۆتن.[170] نرخا هناردەکرنا کەلووپەل ئوو خزمەتگوزاریان ژ سالا 2023ان ڤر ڤە ب قاسێ ژ %58ێ گدپ یا وەلات ئە.[163] شریکێن بازرگانی یێن هەری مەزن ئێن پۆلۆنیایێ ئالمانیا، کەیانیا یەکبوویی، کۆمارا چەک، فرانسا، ئیتالیا، حۆللەندا ئوو دەولەتێن یەکبوویی یێن ئامەریکایێ یە.[171] د ناڤ بەرهەمێن سەرەکە یێن هناردەکرنێ دە ئۆتۆمۆبیل، ئۆتۆبوس ئوو ئاکسەسووئارێن وەساییتان، ماکینە، ئەلەکترۆنیک، باتاریایێن ئەلەکتریکێ، ئالاڤێن مالێ، مۆبیلیا، کۆزمەتیک، ئالاڤێن لەشکەری ئوو تتوون ئوو هەر وەها ماتەریالێن وەکی زیڤ، سفر، پۆلا، کۆمر، چینکۆ ئوو قاتران هەنە.[171] د سالا 2023ان دە پۆلۆنیا 1300 تۆن زیڤ هلبەراندیە ئوو بوویە 5ەم هلبەرینەرێ هەری مەزن ئێ جیهانێ.[172] ل گۆری دانەیێن سالا 2025ان پۆلۆنیا خوەدیێ 12ەم رەزەرڤا زێر ئا هەری مەزن ئا جیهانێ یە کو هاتیە تەخمینکرن کو رەزەرڤا زێرێ ل وەلات ب قاسێ 509 تۆن ئە.[173]

ڤەگوهێزی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ پەندۆلنۆ ل ستاسیۆنا ترێنا ورۆجłئاوێ
دیمەنەک ژ تەرمینالا ئا بالافرگەها جهۆپن ئا وارشۆڤایێ

رێویتیا ل پۆلۆنیایێ ب رێیێن رێهەسن، ئاسفالت، رێیا دەریایی ئوو ب رێیا هەوایی پێک تێ. پۆلۆنیا بەشەک ژ هەرێما سجهەنگەن ئا یەکیتیا ئەورۆپایێ یە ئوو ژ بەر جهێ خوە یا ئەردنیگاری یا ستراتەژیک ل ئەورۆپایا ناڤین ناڤەندەکە گرینگ ئێ ڤەگوهاستنێ یە.[174] حنەک ژ رێیێن هەری درێژ ئێن ئەورۆپایێ کو د ناڤ دە ئە30 ئوو ئە40 هەیە د ناڤ پۆلۆنیایێ رە دەرباس دبن. وەلات خوەدی تۆرەکە باش ئێ ئۆتۆبانان ئە کو ژ رێیێن ئەکسپرەس ئوو ئۆتۆبانان پێک تێ. ژ تەباخا سالا 2023ان ڤر ڤە پۆلۆنیا خوەدیێ 21ەم تۆرا رێ یا هەری مەزن ئێ جیهانێ یە کو زێدەتری 5.000 کم ئۆتۆبان نها د خزمەتا وەلات دە یە.[175] ل باژارێن مەزن ڤەگوهاستنا گشتی ب گرانی تێ بکار ئانین کو پۆلۆنیا خوەدی یەک ژ مەزنترین هلبەرینەرێن ئۆتۆبوس ئوو ترامڤایێن ل ئەورۆپایێ یە ئوو خوەدی یەک ژ مەزنترین پەرگالێن ڤەگوهاستنا ترامڤای ئوو ترێنێن سڤک ئە.[176]

د سالا 2022ان دە ل پۆلۆنیایێ 19.393 کیلۆمەترە رێیا هەسنێ هەبوو کو پشتی ئالمانیا ئوو فرانسایێ خوەدی سێیەم تۆرا هەری درێژ ئێ رێیا هەسن ئا ل ئەورۆپایا بوو.[177] پارگیدانیا رێیا هەسن ئا دەولەتا پۆلۆنیایێ (پکپ) پارگیدانیا رێهەسنا سەردەست ئە ئوو هنەک ویلۆدیێن مەزن ئان دەڤەرێن باژاری خوەدی رێهەسنێن خوە یێن رێویان ئوو هەرێمی نە.[178] پۆلۆنیا خوەدی هەژمارەک بالافرگەهێن ناڤنەتەوەیی یە ئوو بالافرگەها هەری مەزن بالافرگەها جهۆپن ئا وارشۆڤایێ یە کو ئەڤ بالافرگەه ناڤەندا سەرەکە پارگیدانیا لۆت پۆلسه ئائرلنەسێ یە کو پارگیدانیەکە مەزن ئێ ڤەگوهاستنا پۆلۆنی یە.[179][180]

بەندەرگەهێن دەریایی ل سەرانسەرێ پەراڤێن بالتیک ئێن پۆلۆنیایێ هەنە ئوو پرانیا ئۆپەراسیۆنێن بارکێشیێ Śونۆئوژśجئە، پۆلجە، سزجزەجن، کۆłئۆبرزەگ، گدینئا، گداńسک ئوو ئەلبلąگ وەکێ بارەگەه بکار تینن. بەندەرگەها گداńسک تەکانە بەندەرگەها ل دەریایا بالتیک ئە کو ژ بۆ وەرگرتنا کەشتییێن ئۆکیانووسی هاتیە ئاداپتەکرن. پۆلفەررئەس ئوو ئونتی لنە پارگیدانیێن هەری مەزنێ فەریبۆتێن پۆلۆنی نە ئوو پارگیدانیا پاشین خزمەتێن فەریبۆتێن رۆلل-ئۆن/رۆلل-ئۆفف ئوو ترێنێ ژ بۆ سکاندیناڤیایێ پەیدا دکە.[181]

دەمۆگرافی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ وارشۆڤایێ کو باژارێ هەری مەزن ئوو پایتەختا پۆلۆنیایێ یە

ژ سالا 2021ێ ڤر ڤە نفووسا پۆلۆنیایێ ب قاسی 38،2 ملیۆن ئە ئوو پۆلۆنیا نەهەم وەلاتێ هەری قەرەبالخێ ئەورۆپایێ یە ئوو پێنجەم دەولەتا ئەندامێ هەری پۆپولەر ئێ یەکیتیا ئەورۆپایێ یە.[182] رێژەیا بەلاڤبوونا نفووسا پۆلۆنیایێ ب رێژەیا 122کەس/کم² بەلاڤ دبە.[183] رێژەیا ژداییکبوونێ یا گشتی د سالا 2019ان دە سەرێ دایکەک 1،42 زارۆک دکەڤە کو د ناڤ رێژەیا هەری کێم ئێ جیهانێ دە یە.[184]

نێزیکی %60 ژ نفووسا وەلێت ل دەڤەرێن باژاری ئان باژارێن مەزن دژین ئوو %40 ل دەڤەرێن گوندەواری دژین.[122] ل گۆری دانەیێن سالا 2020ان %50،2 پۆلۆنی ل خانیێن ڤەقەتاندی ئوو %44،3 د ئاڤاهیێن پرقاتی دە ژیان دکن. پارێزگەها ئیداری یان ژی ئەیالەتا هەری قەرەبالخ ڤۆئڤۆدەسهپ ماسۆڤئان ئە ئوو باژارێ هەری قەرەبالخ پایتەختا وەلات باژارێ وارشۆڤایێ یە کو 1.8 ملیۆن نشتەجیه ل دەڤەرا باژاری ئوو 2-3 ملیۆن کەس ژی ل هەرێما مەترۆپۆلێ دژین.[185][186] قادا مەترۆپۆلێ یا کاتۆوجە ب نفووسا د ناڤبەرا 2.7 ملیۆن ئوو 5.3 ملیۆن نشتەجیه ڤە مەزنترین دەڤەرا باژاری یە.[187][188] رێژەیا نفووسێ ل باشوورێ پۆلۆنیا بلندتر ئە ئوو ب پرانی د ناڤبەرا باژارێن ورۆجłئاو ئوو کراکóو دە یە.[189]

د هێژمارا نفووسێ پۆلۆنیایا سالا 2011ان دە، 37.310.341 کەسان ناسنامەیا پۆلۆنی، 846.719 کەس سیلەسی، 232.547 کاشوبی ئوو 147.814 کەسان ژی ناسنامەیا ئالمانی راگهاندنە. ناسنامەیێن دن ژ هێلا 163،363 کەسان (%0،41) ڤە هاتنە راگهاندن ئوو 521،470 کەسان (%1،35) ت نەتەوەیەک دیار نەکرنە. ستاتیستیکێن فەرمی یێن نفووسێ کارکەرێن کۆچبەر ئێن کو خوەدیێ دەستوورا روونشتنا دائیمی ئان کارتا پۆلاکا نە د ناڤ خوە دە ناگرن. زێدەتری 1.7 ملیۆن هەموەلاتیێن ئووکراینایێ د سالا 2017ان دە ل پۆلۆنیایێ ب ئاوایەکی قانوونی بجه بوونە ئوو خەبتینە. حەژمارا کۆچبەران هەر کو دچە زێدە دبە; وەلات تەنێ د سالا 2021ان دە ژ بۆ بیانیان 504.172 دەستوورێن خەباتێ پەژراندیە.[190]

زمان

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
 گۆتارا بنگەهین: زمانێ پۆلۆنی

پۆلۆنی زمانێ فەرمی ئوو زمانێ هەری زێدە یە کو ل پۆلۆنیایێ تێ ئاخاڤتن ئوو یەک ژ زمانێن فەرمی یێن یەکیتیا ئەورۆپایێ یە.[191] د هەمان دەمێ دە زمانێ پۆلۆنی ل هنەک دەڤەرێن لیتڤانیا یێن جیران زمانەکی دویەم ئە کو ل ور ل دبستانێن کو دەڤەرێن پۆلۆنی لێ دژین تێ هینکرن.[192] پۆلۆنیایا هەمدەم ژ ئالیێ زمانی ڤە نەتەوەیەک هۆمۆژەن ئە کو ژ %97ێ بەشداران زمانێ پۆلۆنی وەکێ زمانێ خوە یێ دایکێ راگهاندنە.[193] نها ل پۆلۆنیایێ 15 زمانێن کێمنەتەوەیان هەنە کو د ناڤ دە زمانەکی هەرێمی یێ ناسکری، کاشوبی هەیە کو رۆژانە ژ ئالیێ نێزیکی 100.000 کەسان ڤە ل هەرێمێن باکورێ کاشووبیایێ ئوو ل پۆمەرانیایێ تێ ئاخاڤتن.[194] د هەمان دە پۆلۆنیا زمانێن ئیداری یێن دویەم ئان زمانێن ئالیکار د شارەداریێن دوزمانی دە ناس دکە کو ل ور نیشانە ئوو ناڤێن جهێن دوزمانی گەلەمپەری نە.[195] ل گۆری ناڤەندا کێکۆلینێن رایا گشتی، د سالا 2015ان دە نێزیکی ژ %32ێ وەلاتیێن پۆلۆنی دیار کرنە کو ئەو دکارن ب زمانێ ئینگلیزی بئاخڤن.[196]

دین

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ کاتەدرالا کاتۆلیک ئا رۆمایی یا ئەزیز فلۆرئان کو ل وارشۆڤایێ یە

پرانیا مەزن ئا پۆلۆنیێن ئەتنیکی پەیرەوێن شاخا کاتۆلیک ئا خرستیانیێ نە.[197]

ل گۆری هێژمارا سالا 2021ێ ژ %71،3ێ هەمی وەلاتیێن پۆلۆنی گرێدایی دێرا کاتۆلیک ئن، ژ %6،9 خوە بێ باوەری نیشان ددن ئوو ژ %20،6 ژی ت بەرسڤەکە نە دانە.[198][199] پۆلۆنیا یەک ژ وەلاتێن هەری دیندارێن ئەورۆپایێ یە کو کاتۆلیسیزم بەشەک ژ ناسنامەیا نەتەوەیی دمینە ئوو پاپا ژۆهن پائول ئئ ل پۆلۆنیایێ ژ دایک بوویە کو ل پۆلۆنیایێ کەسایەتەکە گرینگ ئە.[200] د سالا 2015ان دە ژ %61،6ێ بەشداران دیار کرنە کو دین خوەدی گرینگیەکە مەزن ئان ژی پر مەزن ئە.[201] لێبەلێ د سالێن داوی دە بەشداربوونا دێران پر کێم بوویە کو د سالا 2021ێ دە تەنێ ژ %28ێ کاتۆلیکان هەفتانە بەشداری ئایینان بوونە کو ژ نیڤێ سالا بەشدارێن سالا 2000ان کێمتر ئە.[201] ل گۆری تهە والل سترەئەت ژۆئورنال، "ژ زێدەتری 100 وەلاتێن کو ژ ئالیێ ناڤەندا لێکۆلینێ یا پەو ڤە د سالا 2018ان دە هاتیە لێکۆلین کرن، پۆلۆنیا وەلاتێ هەری بلەز ئە کو بەر ب سەکولەریێ ڤە دچە.[198]

ئازادیا باوەریێ ل پۆلۆنیایێ ژ ئالیێ دەستوورا بنگەهین ڤە هاتیە مسۆگەر کرن ئوو پەیمانا پۆلۆنیایا ب ڤاتیکانێ رە رێ ددە کو ل دبستانێن دەولەتێ پەروەردەیا دینی وەرە دایین.[202] د دیرۆکێ دە، دەولەتا پۆلۆنیایێ خوەشبینی یا دینی د ئاستەکە بلند پاراستیە ئوو مافێ دایە پەنابەرێن کو ژ بەر زۆردەستیێن دینی یێن ل دەڤەرێن دن ئێن ئەورۆپایێ درەڤن.[203] پۆلۆنیا مالاڤانیا دییاسپۆرایا هەری مەزن ئێ جهوویێن ئەورۆپایێ دکە ئوو وەلات هەتا حۆلۆکۆستێ ناڤەندەکە چاند ئوو فێربوونا کەڤنەشۆپی یا جهوویێن ئاشکەنازی بوو.[204]

کێمنەتەوەیێن دینی یێن هەمدەم ئا ل پۆلۆنیایێ دێرا ئۆرتۆدۆکس ئا رۆژهلات، پرۆتەستان کو د ناڤ دە لووتەرییێن دێرا ئەڤانژەلیک-ئائوگسبورگ هەبوون، پەنتەکۆستالێن د دێرا پەنتەکۆستال ئا ل پۆلۆنیایێ ئوو ئادڤەنتیستێن دێرا ئادڤەنتست ئا رۆژا هەفتەم ئن. مەزهەبێن دن ئێن بچووکتر ئێن خرستیان کاتۆلیکێن رۆژهلات، مارئاڤیت ئوو ئەڤانژەلیکیزمێ نە. دنێ دن شاهدێن یەهۆوا، جهوو، مسلمان (تەتەر) ئوو نەئۆپاگان ئن کو هنەک ژ وان ئەندامێن دێرا خوەمالی یا پۆلۆنی نە.[205]

تەندورستی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ نەخوەشخانەیا کۆلانا ئنفلانجکا ل وارشۆڤایێ

پێشکێشکەرێن کارووبارێن بژیشکی ئوو نەخوەشخانەیێن ل پۆلۆنیایێ د بن چاڤدێریا وەزارەتا تەندورستیێ دە نە کو وەزارەت چاڤدێریا ئیداری ئوو لێکۆلینا پراتیکا بژیشکی یا گشتی پەیدا دکە ئوو داڤ هەولدانەکێ دە یە کو ستانداردەک بلند ئا پاقژیێ ئوو لێنێرینا نەخوەشان بپارێزە. پۆلۆنیا خوەدی سیستەمەکە تەندورستیێ یا گەردوونی یە کو ل سەر بنگەها سیستەمەکە سیگۆرتەیێ یە کو لێنێرینا تەندورستیا کو ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە تێ پشتگریکرن ژ بۆ هەمی وەلاتیێن کو د بن بەرنامەیا سیگۆرتەیا تەندورستیێ یا گشتی یا فۆنا تەندورستیا نەتەوەیی دە نە، پەیدا دبە. کۆمپلەکسێن بژیشکی یێن تایبەت ل سەرانسەرێ وەلێت هەنە کو زێدەتری ژ %50 ژ نفووسێ پۆلۆنی هەم سەکتۆرێن گشتی ئوو هەم ژی یێن تایبەت بکار تینن.[206][207][208]

ل گۆری راپۆرا گەشەپێدانا نرۆڤان ئا سالا 2020ان، تەمەنێ ژیانێ یێ ناڤینی د دەما ژدایکبوونێ دە 79 سال ئە ئوو رێژەیا مرنا دەرگووشان ل وەلێت کێم ئە (ژ هەر 1.000 ژدایکبوونان 4 ئە).[209][210] د سالا 2019ان دە سەدەما سەرەکە یا مرنێ نەخوەشیا دل ئا ئیسکەمیک بوو کو نەخوەشیێن پەرگالا گەرا خوینێ ژ سەدێ 45ێ هەمی مرنان پێک دئانین.[211] د هەمان سالێ دە پۆلۆنیا 15ەمین وەلاتێ هەری مەزن ئێ دەرمان ئوو بەرهەمێن دەرمانان بوو.[212]

پەروەردەهی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
دیمەنەک ژ زانینگەها ژاگئەللۆن ئا ل کراکóوێ کو یەک ژ کەڤنترین سازیێن خوەندنا بلند ئێن جیهانێ یە

زانینگەها ژاگئەللۆنێ د سالا 1364ان دە ژ ئالیێ جاسمر ئئئ ڤە ل باژارێ کراکóوێ هاتیە دامەزراندن کو یەکەم سازیا خوەندنا بلند بوو کو ل پۆلۆنیایێ هاتیە دامەزراندن ئوو یەک ژ زانینگەهێن هەری کەڤن ئە کو هێ ژی ب بەردەوامی خوەندەڤان ل زانینگەهێ پەروەردەه وەردگرن.[213] کۆمیسیۆنا پەروەردەهیا نەتەوەیی یا پۆلۆنیایێ (کۆمسژا ئەدوکاجژ نارۆدۆوەژ) کو د سالا 1773ان دە هاتیە دامەزراندن، یەکەم وەزارەتا پەروەردەهیێ یا جیهانێ بوو.[214][215] د سالا 2018ان دە بەرنامەیا نرخاندنا خوەندەکارێن ناڤنەتەوەیی کو ژ ئالیێ رێخستنا هەڤکاریا ئابۆری ئوو گەشەپێدانێ ڤە تێ کۆئۆردینەکرن، پەروەردەهیێ یا پۆلۆنیایێ وەکێ یەک ژ پەروەردەهی یا هەری بلند ئێ ئۆئەجد یێ دە ب ناڤ کریە کو د سالا 2022ان دە ژ ئالیێ سەرکەتنا خوەندەکاران ڤە د رێزا 5ەم ئوو ژ ئالیێ پەرفۆرمانسا خوەندەکاران ڤە ژی د رێزا 6ەم دە جه گرتیە.[216][217]

چارچۆڤەیا پەروەردەهیا سەرەتایی، ناڤین ئوو پەروەردەهیا بلند ژ ئالیێ وەزارەتا پەروەردە ئوو زانستێ ڤە تێ دەستنیشانکرن. ژ بۆ زارۆکێن شەش سالی سالەک پەروەردەهی یا پێش دبستان ئا زارۆکان مەجبووری یە.[218][219] حەر چقاس زارۆکێن شەش سالی ژی دکارن ل سەر داخوازا دێئووباڤ ئێن خوە دەست ب پەروەردەهیا سەرەتایی بکن ژی، پەروەردەهیا سەرەتایی یا پۆلۆنیایێ د تەمەنێ هەفت سالی دە دەست پێ دکە.[219] دبستانا سەرەتایی هەشت پۆلان دگرە ناڤ خوە ئوو دبستانا ناڤین ژی ل گۆری داخوازا خوەندەکاران ئە کو خوەندەکار دکارن دبستانەکە لیسە یا چار سالی (لجەئوم)، دبستانەک تەکنیکی یا پێنج سالی (تەجهنکوم) ئان ژی گەلەک خوەندنێن پیشەیی (سزکۆłئا برانżئۆوا) بخوینن.[219] لیسە ئان ژی دبستانا تەکنیکی ب ئەزموونەکە مەزوونیەتێ (ماتورا) ب داوی دبە کو ژ بۆ سەرلێدانا زانینگەهێ ئان ژی سازیێن دن ئێن خوەندنا بلند دڤێ خوەندەکار پێشی ژ ڤێ ئەزموونێ دەرباس ببن.[220]

ل پۆلۆنیایێ زێدەتری 500 سازیێن کو د ئاستا زانینگەهێ دە نە هەنە.[221][222] زانینگەها وارشۆڤایێ ئوو پۆلیتەکنۆلۆژیا وارشۆڤایێ، زانینگەها ورۆجłئاوێ، زانینگەها ئادام مجکئەوجزێ ل پۆزناń ئوو زانینگەها تەکنۆلۆژیێ ل گداńسکێ د ناڤ سازیان دە زانینگەهێن هەری بەربچاڤ ئن.[223] ل پۆلۆنیایێ سێ پلەیا ئاکادەمیک ئا کەڤنەشۆپی هەنە کو ئەڤ پلە لجەنجژات ئان ئنżینئەر (رادەیا یەکەم)، ماگستەر (رادەیا دویەم) ئوو دۆکتۆر (کالیفیکاسیۆنا رادەیا سێیەم) ئن.[224]

چاند

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]

چاندا پۆلۆنیایێ ب دیرۆکا وێ یا 1000 سالی یا ئالۆز ڤە گرێدایی یە ئوو پێکهاتەیەکە گرینگ ئا شارستانیا رۆژاڤایی پێک تینە.[225] پۆلۆنی ب ناسنامەیا خوە یا نەتەوەیی سەربلند ئن کو پر جاران ب رەنگێن سپی ئوو سۆر ڤە هاتیە گرێدان ئوو ب پەیڤا بئاłئۆ-جزەروۆن ("سۆرێن سپی") هاتیە گرێدان.[226] سەمبۆلێن نەتەوەیی، ب تایبەتی ئەیلۆیێ پۆچکسپی یێ ب تاج ئە کو پر جاران ل سەر جل ئوو بەرگ، نیشان ئوو سەمبۆلان تێنە دیتن.[227] ئابیدەیێن میماری یێن گرینگ ژ ئالیێ لژنەیا میراتا نەتەوەیی یا پۆلۆنیایێ ڤە تێنە پاراستن.[228] زێدەتری 100 ژ ئابیدەیێن بەربچاڤ ئێن هەری گرینگ ئێن وەلات د لیستەیا ئابیدەیێن دیرۆکی دە هاتنە تۆمار کرن ئوو 17 ئابیدەیێن دن ژ ئالیێ ئونەسجۆ یێ ڤە وەکێ جهێن میراتا جیهانێ هاتیە دیارکرن.[229][230]

چاڤکانی

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
  1. ↑ بەدرخان، کامران ئالی (1986). رۆژا نوو، 1943-1946. ئوپپسالا: ژینا نوو. ر. 19:1.
  2. ↑ دزئەژە پۆوئاتو ورۆجłئاوسکئەگۆ (ب پۆلۆنی). ستارۆستوۆ پۆوئاتۆوە. 2002. ئسبن 978-83-913985-3-1.
  3. ↑ ژورەک، کرزیسزتۆف; مرۆزۆوسک، کرزیسزتۆف; ئادامجزاک، ژۆئاننا; دوجهنۆوسک، تۆماسز مارجن (2019). پۆزناć پرزەسزłئۆść 1: کارتی پراجی ئوجزنئا دۆ هستۆرئ دلا لجەئوم ئۆگóلنۆکسزتاłجąجەگۆ ئ تەجهنکوم: زاکرەس پۆدستاوۆوی. وارسزاوا: نۆوا ئەرا. ئسبن 978-83-267-3653-7.
  4. ↑ سوببارامان، نده (12 کانوونا پێشین 2012). "ئارت ئۆف جهەئەسە-ماکنگ ئس 7،500 یەئارس ئۆلد". ناتورە (ب ئینگلیزی). دۆئ:10.1038/ناتورە.2012.12020. ئسسن 1476-4687.
  5. ↑ براندەس، ئاخەل; سمت، مارجەللە د; نگویەن، بائۆ ئۆئانه; رئەنسترا، مجهئەل; ڤان گەلدەر، ئسابەللە ج (2018). "رسک فاجتۆر ماناگەمەنت ئن ئاترئال فبرللاتئۆن". ئاررهیتهمئا & ئەلەجترۆپهیسئۆلۆگی رەڤئەو. 7 (2): 118. دۆئ:10.15420/ئائەر.2018.18.2. ئسسن 2050-3369.
  6. ↑ حاردنگ، ئانتهۆنی; فۆککەنس، حارری (27 هەزیران 2013). تهە ئۆخفۆرد حاندبۆئۆک ئۆف تهە ئەئورۆپەئان برۆنزە ئاگە (ب ئینگلیزی). ئۆئوپ ئۆخفۆرد. ئسبن 978-0-19-100732-3.
  7. ↑ پرجە، ت. دۆئوگلاس (12 هەزیران 2015). ئانجئەنت سجاندناڤئا: ئان ئارجهائەئۆلۆگجال حستۆری فرۆم تهە فرست حومانس تۆ تهە ڤکنگس (ب ئینگلیزی). ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-023198-9.
  8. ↑ رنگ، ترودی; واتسۆن، نۆئەللە; سجهەللنگەر، پائول (28 چریا پێشین 2013). نۆرتهەرن ئەئورۆپە: ئنتەرناتئۆنال دجتئۆناری ئۆف حستۆرج پلاجەس (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-136-63944-9.
  9. ↑ داڤئەس، نۆرمان (31 گولان 2001). حەئارت ئۆف ئەئورۆپە: تهە پاست ئن پۆلاند'س پرەسەنت (ب ئینگلیزی). ئۆئوپ ئۆخفۆرد. ئسبن 978-0-19-280126-5.
  10. ↑ مئەلنک-سکۆرسکا، مارتا; داجا، پاتریجژا; مالیارجهوک، بۆرس; دەرەنکۆ، مرۆسلاڤا; سکۆنئەجزنا، کاتارزینا; پەرکۆڤا، مارئا; دۆبۆسز، تادەئوسز; گرزیبۆوسک، تۆماسز (2013). "تهە حستۆری ئۆف سلاڤس ئنفەررەد فرۆم جۆمپلەتە متۆجهۆندرئال گەنۆمە سەقوئەنجەس". پلۆس ئۆنە (ب ئینگلیزی). 8 (1): ئە54360. دۆئ:10.1371/ژۆئورنال.پۆنە.0054360. ئسسن 1932-6203. پمج 3544712. پمد 23342138.{{cite journal}}: جس1 مائنت: پمج فۆرمات (لینک) جس1 مائنت: ئونفلاگگەد فرەئە دۆئ (لینک)
  11. ↑ براتهەر، سەباستئان (1 کانوونا پاشین 2004). "تهە ئارجهائەئۆلۆگی ئۆف تهە نۆرتهوەستەرن سلاڤس (سەڤەنته تۆ ننته جەنتورئەس)". ئەئاست جەنترال ئەئورۆپە (ب ئینگلیزی). 31 (1): 77–97. دۆئ:10.1163/187633004خ00116. ئسسن 1876-3308.
  12. ↑ پوبلسهنگ، برتاننجا ئەدوجاتئۆنال (1 هەزیران 2013). ئەستۆنئا، لاتڤئا، لتهوئانئا، ئاند پۆلاند (ب ئینگلیزی). برتاننجئا ئەدوجاتئۆنال پوبلسهنگ. ئسبن 978-1-61530-991-7.
  13. ↑ رامەت، سابرنا پ. (22 هەزیران 2017). تهە جاتهۆلج جهورجه ئن پۆلسه حستۆری: فرۆم 966 تۆ تهە پرەسەنت (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-1-137-40281-3.
  14. 1 2 3 جورتا، فلۆرن; حۆلت، ئاندرەو (28 چریا پاشین 2016). گرەئات ئەڤەنتس ئن رەلگئۆن: ئان ئەنجیجلۆپەدئا ئۆف پڤۆتال ئەڤەنتس ئن رەلگئۆئوس حستۆری [3 ڤۆلومەس] (ب ئینگلیزی). ئابج-جلئۆ. ئسبن 978-1-61069-566-4.
  15. ↑ ئۆżóگ، کرزیسزتۆف (2009). تهە رۆلە ئۆف پۆلاند ئن تهە ئنتەللەجتوئال دەڤەلۆپمەنت ئۆف ئەئورۆپە ئن تهە مددلە ئاگەس (ب ئینگلیزی). سۆجئەتاس ڤستولانا. ئسبن 978-83-61033-36-3.
  16. ↑ حستۆرئا کۆśجئۆłئا و پۆلسجە (ب پۆلۆنی). پاللۆتتنوم. 1974.
  17. ↑ لابودا، گەرارد (1992). مئەسزکۆ ئئ کرóل پۆلسک: 1025-1034 : جزاسی پرزەłئۆمو و دزئەژاجه پاńستوا پۆلسکئەگۆ (ب پۆلۆنی). سەجەسژا. ئسبن 978-83-85483-46-5.
  18. ↑ کراژەوسکا، مۆنکا (2010). ئنتەگراجژا ئ دەزنتەگراجژا پاńستوا پئاستóو و کرۆنکاجه پۆلسکجه مارجنا کرۆمەرا ئۆراز مارجنا ئ ژۆئاجهما بئەلسکجه (ب پۆلۆنی). ویداونجتوۆ "نەرتۆن". ئسبن 978-83-7543-157-5.
  19. ↑ مەلتۆن، ژ. گۆردۆن (13 ئیلۆن 2011). رەلگئۆئوس جەلەبراتئۆنس: ئان ئەنجیجلۆپەدئا ئۆف حۆلدایس، فەستڤالس، سۆلەمن ئۆبسەرڤانجەس، ئاند سپرتوئال جۆممەمۆراتئۆنس [2 ڤۆلومەس]: ئان ئەنجیجلۆپەدئا ئۆف حۆلدایس، فەستڤالس، سۆلەمن ئۆبسەرڤانجەس، ئاند سپرتوئال جۆممەمۆراتئۆنس (ب ئینگلیزی). ئابج-جلئۆ. ئسبن 978-1-59884-206-7.
  20. ↑ حۆئورهانە، جۆلوم (2012). تهە گرۆڤە ئەنجیجلۆپەدئا ئۆف مەدئەڤال ئارت ئاند ئارجهتەجتورە (ب ئینگلیزی). ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-539536-5.
  21. ↑ ببەر، تۆماسز (2000). ئەنجیکلۆپەدئا پۆلسکا 2000: پۆجزەت وłئادجóو (ب پۆلۆنی). پۆدسئەدلک-رانئۆوسک ئ سپółکا. ئسبن 978-83-7212-307-7.
  22. ↑ کراسوسک، ژەرزی (2009). پۆلسکا--نئەمجی: ستۆسونک پۆلتیجزنە ئۆد زارانئا پۆ جزاسی ناژنۆوسزە (ب پۆلۆنی). زاکł. نارۆدۆوی ئم. ئۆسسۆلńسکجه. ئسبن 978-83-04-04985-7.
  23. ↑ مارۆń، ژەرزی (1996). لەگنجا 1241 (ب پۆلۆنی). بەللۆنا.
  24. ↑ داڤئەس، نۆرمان (30 ئیلۆن 2010). ئەئورۆپە: ئا حستۆری (ب ئینگلیزی). راندۆم حۆئوسە. ئسبن 978-1-4070-9179-2.
  25. ↑ دەمبکۆوسک، حارری ئە. (1982). تهە ئونئۆن ئۆف لوبلن، پۆلسه فەدەرالسم ئن تهە گۆلدەن ئاگە (ب ئینگلیزی). ئەئاست ئەئورۆپەئان مۆنۆگراپهس. ئسبن 978-0-88033-009-1.
  26. ↑ ورóبلەوسک، بۆهدان (2006). ژاک زناک توóژ؟ ئۆرزەł بئاłی (ب پۆلۆنی). ویداون. "ز.پ. پۆلگرافئا". ئسبن 978-83-922944-3-6.
  27. ↑ سۆکۆل، ستانلەی س.; کسسانە، سهارۆن ف. مرۆتەک; ئابرامۆوجز، ئالفرەد ل. (1992). تهە پۆلسه بئۆگراپهجال دجتئۆناری : پرۆفلەس ئۆف نەئارلی 900 پۆلەس وهۆ هاڤە مادە لاستنگ جۆنتربوتئۆنس تۆ وۆرلد جڤلزاتئۆن. ئنتەرنەت ئارجهڤە. وائوجۆندا، ئلل. : بۆلجهازی-جاردوجج پوبلسهەرس. ئسبن 978-0-86516-245-7.
  28. ↑ ماگلل، فرانک ن. (12 چریا پاشین 2012). تهە مددلە ئاگەس: دجتئۆناری ئۆف وۆرلد بئۆگراپهی، ڤۆلومە 2 (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-136-59313-0.
  29. ↑ رنگ، ترودی; واتسۆن، نۆئەللە; سجهەللنگەر، پائول (28 چریا پێشین 2013). نۆرتهەرن ئەئورۆپە: ئنتەرناتئۆنال دجتئۆناری ئۆف حستۆرج پلاجەس (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-136-63944-9.
  30. ↑ ماگلل، فرانک ن.، ئەدیتۆر (12 چریا پاشین 2012). تهە مددلە ئاگەس. رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-136-59306-2.
  31. ↑ "پۆلاند". وکپەدئا (ب ئینگلیزی). 21 ئیلۆن 2023.
  32. ↑ حالەجک، ئۆسکار (1991). ژادوگا ئۆف ئانژۆئو ئاند تهە رسە ئۆف ئەئاست جەنترال ئەئورۆپە. ئاتلانتج ستودئەس ئۆن سۆجئەتی ئن جهانگە. نەو یۆرک: جۆلومبئا ئونڤ. پر. ئسبن 978-0-88033-206-4.
  33. ↑ بالازس، ئادام بەنجە; گرئەسسلەر، جهرستنا (13 تەباخ 2020). تهە ڤسەگراد فۆئور ئاند تهە وەستەرن بالکانس: فرامنگ رەگئۆنال ئدەنتتئەس (ب ئینگلیزی). نۆمۆس ڤەرلاگ. ئسبن 978-3-7489-0113-6.
  34. ↑ ویرۆزومسک، ژەرزی (1985). حستۆرئا پۆلسک. 1: دۆ رۆکو 1505 (چاپا وید. 8). وارسزاوا: پاńستو. ویداون. نائوکۆوە. ئسبن 978-83-01-03732-1.
  35. 1 2 3 4 5 6 دابرۆوسک، پاترجە م. (1 چریا پێشین 2014). پۆلاند: تهە فرست تهۆئوساند یەئارس (ب ئینگلیزی). جۆرنەلل ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-1-5017-5740-2.
  36. ↑ فرۆست، رۆبەرت ئ. (16 تیرمەه 2018). تهە ماکنگ ئۆف تهە پۆلسه-لتهوئانئان ئونئۆن 1385-1569: ڤۆلومە ئ (ب ئینگلیزی). ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-256814-4.
  37. ↑ گراڤەس، م. ئا. ر. (6 هەزیران 2014). تهە پارلئامەنتس ئۆف ئەئارلی مۆدەرن ئەئورۆپە: 1400 - 1700 (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-317-88433-0.
  38. ↑ یانۆفف، میرۆن (2014). گراڤەس دسەئاسە (تهیرۆئد ئەیە دسەئاسە، گراڤەس ئۆپهتهالمۆپاتهی) (242.0). ژایپەئە برۆتهەرس مەدجال پوبلسهەرس (پ) لتد. رر. 230–230.
  39. ↑ لۆئوتهان، حۆوارد; جۆهەن، گاری ب.; سزابۆ، فرانز ئا. ژ. (1 ئادار 2011). دڤەرستی ئاند دسسەنت: نەگۆتئاتنگ رەلگئۆئوس دففەرەنجە ئن جەنترال ئەئورۆپە، 1500-1800 (ب ئینگلیزی). بەرگهاهن بۆئۆکس. ئسبن 978-0-85745-109-5.
  40. ↑ حۆئولدەن، لەسلئە; منارد، ئانتۆنە (23 هەزیران 2015). ژەسوس ئن حستۆری، لەگەند، سجرپتورە، ئاند ترادتئۆن: ئا وۆرلد ئەنجیجلۆپەدئا [2 ڤۆلومەس]: ئا وۆرلد ئەنجیجلۆپەدئا (ب ئینگلیزی). ئابج-جلئۆ. ئسبن 978-1-61069-804-7.
  41. 1 2 بوتتەروجک، رجهارد (5 کانوونا پاشین 2021). تهە پۆلسه-لتهوئانئان جۆممۆنوەئالته، 1733-1795 (ب ئینگلیزی). یالە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-300-25220-0.
  42. ↑ پارکەر، گەئۆففرەی (2 هەزیران 2017). گلۆبال جرسس: وار، جلماتە جهانگە ئاند جاتاسترۆپهە ئن تهە سەڤەنتەئەنته جەنتوری (ب ئینگلیزی). یالە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-300-21936-4.
  43. ↑ وارد، ئادۆلپهوس; حومە، مارتن (4 ئادار 2018). تهە وارس ئۆف رەلگئۆن ئن ئەئورۆپە (ب ئینگلیزی). پەرەننئال پرەسس. ئسبن 978-1-5312-6318-8.
  44. ↑ په.د، کەڤن ج. ئۆ'جۆننۆر (4 هەزیران 2015). تهە حستۆری ئۆف تهە بالتج ستاتەس، 2ند ئەدتئۆن (ب ئینگلیزی). ئابج-جلئۆ. ئسبن 978-1-61069-916-7.
  45. ↑ لەرسک، حالنا (19 کانوونا پاشین 1996). حستۆرجال دجتئۆناری ئۆف پۆلاند، 966-1945 (ب ئینگلیزی). ئابج-جلئۆ. ئسبن 978-0-313-03456-5.
  46. ↑ سزوژسک، ژóزەف (1894). دزئەłئا ژóزەفا سزوژسکئەگۆ: دزئەژە پۆلسک (ب پۆلۆنی). ناکłئادەم رۆدزنی ژóزەفا سزوژسکئەگۆ.
  47. ↑ پەتەرسۆن، گاری دەئان (21 تەباخ 2014). واررئۆر کنگس ئۆف سوەدەن: تهە رسە ئۆف ئان ئەمپرە ئن تهە سختەئەنته ئاند سەڤەنتەئەنته جەنتورئەس (ب ئینگلیزی). مجفارلاند. ئسبن 978-1-4766-0411-4.
  48. ↑ دیەر، تهۆماس حەنری (1861). تهە حستۆری ئۆف مۆدەرن ئەئورۆپە، فرۆم تهە فالل ئۆف جۆنستانتنۆپلە ئن 1453 تۆ تهە وار ئن تهە جرمەئا ئن 1857 (ب ئینگلیزی). ژ. موررای.
  49. ↑ کزوالتەر، تۆماسز (1987). کریزیس ئۆśوئەجەنئا ئا پۆجزąتک کۆنسەرواتیزمو پۆلسکئەگۆ (ب پۆلۆنی). ویداونجتوا ئونوەرسیتەتو وارسزاوسکئەگۆ.
  50. ↑ سجۆتت، حامسه (23 تیرمەه 2015). تهە ئۆخفۆرد حاندبۆئۆک ئۆف ئەئارلی مۆدەرن ئەئورۆپەئان حستۆری، 1350-1750: ڤۆلومە ئئ: جولتورەس ئاند پۆوەر (ب ئینگلیزی). ئۆئوپ ئۆخفۆرد. ئسبن 978-0-19-102000-1.
  51. 1 2 رئەوالد، سجۆتت; رۆدەئۆ، سجۆتت، ئەدیتۆر (2015). "سجئەنجە ئۆف سوممنگ فاستەر". دۆئ.ئۆرگ. دۆئ:10.5040/9781492595854.
  52. 1 2 3 بۆئەن، مۆنجا; ئالهادداد، ماروان; بوتتەروجک، کمبەرلی (2021). سپەجفج ئوسە: جۆسمەجەئوتجالس فۆر تهە ترەئاتمەنت ئۆف سجارس، حیپەرترۆپهج سجارس، ئاند کەلۆئدس. س. کارگەر ئاگ. رر. 121–131.
  53. 1 2 3 بوتتەروجک، رجهارد (29 تیرمەه 1993). پۆلاند’س لاست کنگ ئاند ئەنگلسه جولتورە. ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-820701-6.
  54. ↑ تاپپەر، تەد; پالفرەیمان، داڤد (2005). ئوندەرستاندنگ ماسس حگهەر ئەدوجاتئۆن: جۆمپاراتڤە پەرسپەجتڤەس ئۆن ئاججەسس (ب ئینگلیزی). پسیجهۆلۆگی پرەسس. ئسبن 978-0-415-35491-2.
  55. ↑ نائوکا پۆلسکا (ب پۆلۆنی). پۆلسکا ئاکادەمئا نائوک. 1973.
  56. ↑ "پۆلاند". وکپەدئا (ب ئینگلیزی). 29 ئیلۆن 2023.
  57. ↑ "ئاننالەس بەنژامن جۆنستانت 46 - ئاننالەس بەنژامن جۆنستانت". ئەدتئۆنس سلاتکنە (ب فرانسزی). رۆژا گهشتنێ 30 ئیلۆن 2023.
  58. ↑ سجهولز-فۆربەرگ، حاگەن (2005). ئونراڤەللنگ جڤلساتئۆن: ئەئورۆپەئان تراڤەل ئاند تراڤەل ورتنگ. مولتپلە ئەئورۆپەس. بروخەللەس: پ.ئ.ئە.-پ. لانگ. ئسبن 978-90-5201-235-3.
  59. ↑ ستۆرۆزینسک، ئالەخ (28 نیسان 2009). تهە پەئاسانت پرنجە: تهاددەئوس کۆسجئوسزکۆ ئاند تهە ئاگە ئۆف رەڤۆلوتئۆن (ب ئینگلیزی). ماجمللان. ئسبن 978-1-4299-6607-8.
  60. ↑ "تهە پرۆژەجت گوتەنبەرگ ئەبۆئۆک ئۆف کۆśجئوسزکۆ: ئا بئۆگراپهی، بی مۆنکا م. گاردنەر". ووو.گوتەنبەرگ.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  61. ↑ لوکۆوسک، ژەرزی; زاوادزک، حوبەرت (20 ئیلۆن 2001). ئا جۆنجسە حستۆری ئۆف پۆلاند (ب ئینگلیزی). جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-521-55917-1.
  62. ↑ ئارمەنتەرۆس، جارۆلنا; بلانننگ، تم; نۆرۆنها-دڤاننا، ئسابەل (27 گولان 2009). حستۆرجسنگ تهە فرەنجه رەڤۆلوتئۆن (ب ئینگلیزی). جامبردگە سجهۆلارس پوبلسهنگ. ئسبن 978-1-4438-1157-6.
  63. ↑ کاپپەلەر، ئاندرەئاس (27 تەباخ 2014). تهە روسسئان ئەمپرە: ئا مولت-ئەتهنج حستۆری (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-317-56810-0.
  64. ↑ لوجاسسەن، لەئۆ; فەلدمان، داڤد; ئۆلتمەر، ژۆجهەن (2006). پاتهس ئۆف ئنتەگراتئۆن: مگرانتس ئن وەستەرن ئەئورۆپە (1880-2004) (ب ئینگلیزی). ئامستەردام ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-90-5356-883-5.
  65. ↑ رەستڤۆ، سال (19 گولان 2005). سجئەنجە، تەجهنۆلۆگی، ئاند سۆجئەتی: ئان ئەنجیجلۆپەدئا (ب ئینگلیزی). ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-19-977153-0.
  66. ↑ کۆریś، پئۆتر (29 چریا پاشین 2018). پۆلاند فرۆم پارتتئۆنس تۆ ئەئو ئاججەسسئۆن: ئا مۆدەرن ئەجۆنۆمج حستۆری، 1772–2004 (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-3-319-97126-1.
  67. ↑ جورتس، گلەنن ئە.; لبراری ئۆف جۆنگرەسس، ئەدیتۆر (1994). پۆلاند: ئا جۆئونتری ستودی. پامپهلەت / دەپارتمەنت ئۆف تهە ئارمی (چاپا رەسەئارجه جۆمپلەتەد ئۆجتۆبەر 1992، 3. ئەد.، 1. پرنت). واسهنگتۆن، دج: ئو.س. گۆڤەرنمەنت پرنتنگ ئۆففجە. ئسبن 978-0-8444-0827-9.
  68. ↑ واندیجز، پئۆتر س. (2009). "تهە سەجۆند رەپوبلج، 1921-1939". تهە پۆلسه رەڤئەو. 54 (2): 159–171. ئسسن 0032-2970.
  69. ↑ کوکئەل، مارژان (1929). "تهە پۆلسه-سۆڤئەت جامپائگن ئۆف 1920". تهە سلاڤۆنج ئاند ئەئاست ئەئورۆپەئان رەڤئەو. 8 (22): 48–65. ئسسن 0037-6795.
  70. ↑ ماجهرای، رۆبەرت (1 چریا پاشین 1930). "پلسودسک، تهە سترۆنگ مان ئۆف پۆلاند". جوررەنت حستۆری. 33 (2): 195–199. دۆئ:10.1525/جوره.1930.33.2.195. ئسسن 0011-3530.
  71. ↑ "روسسئان پارلئامەنت جۆندەمنس ستالن فۆر کاتین ماسساجرە". ببج نەوس (ب ئینگلیزیا بریتانی). 26 چریا پاشین 2010. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  72. ↑ گەیەر، مجهائەل; فتزپاترجک، سهەئلا (2009). بەیۆند تۆتالتارئانسم: ستالنسم ئاند نازسم جۆمپارەد (ب ئینگلیزی). جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-521-89796-9.
  73. ↑ لەرسک، ژەرزی ژان (1996). حستۆرجال دجتئۆناری ئۆف پۆلاند، 966-1945 (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری ئاجادەمج. ئسبن 978-0-313-26007-0.
  74. ↑ والتەرس، ئە. گاررسۆن (1 هەزیران 1988). تهە ئۆتهەر ئەئورۆپە: ئەئاستەرن ئەئورۆپە تۆ 1945 (ب ئینگلیزی). سیراجوسە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-8156-2440-0.
  75. ↑ حالل، تمۆتهی (27 ئیلۆن 2021). ئوندەر سئەگە. لۆندۆن: رۆئوتلەدگە. رر. 123–156.
  76. ↑ ججئارەلل، ژۆهن ئا. (2002). تهە گەئۆلۆگی ئۆف تهە باتتلە ئۆف مۆنتە جاسسنۆ، 1944. دۆردرەجهت: سپرنگەر نەتهەرلاندس. رر. 325–343. ئسبن 978-90-481-5940-6.
  77. ↑ کۆجهانسک، حالک (13 چریا پاشین 2012). تهە ئەئاگلە ئونبۆوەد: پۆلاند ئاند تهە پۆلەس ئن تهە سەجۆند وۆرلد وار (ب ئینگلیزی). حارڤارد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-674-06816-2.
  78. 1 2 لەرسک، ژەرزی ژان (1996). حستۆرجال دجتئۆناری ئۆف پۆلاند، 966-1945 (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری ئاجادەمج. ئسبن 978-0-313-26007-0.
  79. ↑ "پۆلاند ئن ئەخلە - تهە وارساو رسنگ". ووو.پۆلاندنەخلە.جۆم. ژ ئۆریژینالێ د 24 نیسان 2019 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  80. ↑ برۆوننگ، جهرستۆپهەر ر.; ماتتهäئوس، ژüرگەن (2004). تهە ئۆرگنس ئۆف تهە فنال سۆلوتئۆن: تهە ئەڤۆلوتئۆن ئۆف ناز ژەوسه پۆلجی، سەپتەمبەر 1939 - مارجه 1942. جۆمپرەهەنسڤە هستۆری ئۆف تهە حۆلۆجائوست. لنجۆلن: ئونڤ. ئۆف نەبراسکا پرەسس. ئسبن 978-0-8032-1327-2.
  81. ↑ "پۆلسه ڤجتمس". ئەنجیجلۆپەدئا.ئوسهمم.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  82. ↑ "پرۆژەجت ئنپۆستەروم: پۆلاند ووئ جاسوئالتئەس". پرۆژەجتنپۆستەروم.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ د 1 چریا پێشین 2023 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  83. 1 2 ماتەرسک، وۆژجئەجه (9 گولان 2021). "Łئۆتەوسکا درۆگا دۆ نئەپۆدلەگłئۆśج 1917–1921". دزئەژە ناژنۆوسزە. 53 (1): 5. دۆئ:10.12775/دن.2021.1.01. ئسسن 0419-8824.
  84. ↑ "دۆجومەنتنگ نومبەرس ئۆف ڤجتمس ئۆف تهە حۆلۆجائوست ئاند ناز پەرسەجوتئۆن". ئەنجیجلۆپەدئا.ئوسهمم.ئۆرگ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  85. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ (پدف) د 29 چریا پاشین 2014 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  86. 1 2 ماسساجرە، ڤۆلهینئا. "ڤۆلهینئا ماسساجرە". ڤۆلهینئا ماسساجرە (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  87. ↑ "حۆلۆجائوست ڤجتمس: فڤە مللئۆن فۆرگۆتتەن - نۆن ژەوسه ڤجتمس ئۆف تهە سهۆئاه". تهە حۆلۆجائوست حستۆری - ئا پەئۆپلە'س ئاند سورڤڤۆر حستۆری - رەمەمبەر.ئۆرگ (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  88. ↑ "پۆلسه ئەخپەرتس لۆوەر ناتئۆن'س ووئ دەئاته تۆلل - ئەخپات گوئدە تۆ گەرمانی | ئەخپاتجا". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 18 تەباخ 2019. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 18 تەباخ 2019. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  89. ↑ جزەرنی، مرۆسلاوا، ئەدیتۆر (2006). پۆلاند ئن تهە گەئۆگراپهجال جەنترە ئۆف ئەئورۆپە: پۆلتجال، سۆجئال ئاند ئەجۆنۆمج جۆنسەقوئەنجەس. نەو یۆرک: نۆڤا سجئەنجە پوبل. ئسبن 978-1-59454-603-7.
  90. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 20 گولان 2014. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  91. ↑ "ببج - حستۆری - وۆرلد وارس: ئەئورۆپەئان رەفوگەئە مۆڤەمەنتس ئافتەر وۆرلد وار توۆ". ووو.ببج.جۆ.ئوک (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  92. ↑ رەمەمبرانجە، ئنستتوتە ئۆف ناتئۆنال. "ئارتجلە بی کارۆل ناورۆجک، په.د. "تهە سۆلدئەرس ئۆف پۆلسه فرەئەدۆم"". ئنستتوتە ئۆف ناتئۆنال رەمەمبرانجە (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  93. ↑ "وهات واس تهە وارساو پاجت دورنگ تهە جۆلد وار؟". تهۆئوگهتجۆ (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  94. ↑ "ئەنجیکلۆپەدئا پون". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 1 چریا پێشین 2006. ژ ئۆریژینالێ د 1 چریا پێشین 2006 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  95. ↑ "سۆلدارتی مۆڤەمەنت– ئۆر تهە بەگنننگ ئۆف تهە ئەند ئۆف جۆممونسم". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 28 ئادار 2022. ژ ئۆریژینالێ د 28 ئادار 2022 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  96. ↑ حونتەر، رجهارد ژ.; ریان، لەئۆ ڤ. (2006). "ئا رەترۆسپەجتڤە ئانالیسس ئاند فوتورە پەرسپەجتڤە: "وهی واس پۆلاند'س ترانستئۆن سۆ دففجولت؟"". تهە پۆلسه رەڤئەو. 51 (2): 147–171. ئسسن 0032-2970.
  97. ↑ سپئەسەر، جاتهەرنە (1 ئادار 2007). "لابۆئور مارکەت پۆلجئەس ئن پۆست-جۆممونست پۆلاند : ئەخپلائننگ تهە پەئاجەفول ئنستتوتئۆنالساتئۆن ئۆف ئونەمپلۆیمەنت:". پۆلتقوئە ئەئورۆپéئەننە. ن° 21 (1): 97–132. دۆئ:10.3917/پۆئەئو.021.0097. ئسسن 1623-6297.
  98. ↑ "پۆلاند: 20 یەئارس ئن ناتۆ – دو – 03/12/2019". دو.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  99. ↑ سزجزەربئاک، ئالەکس (1 ئیلۆن 2004). "حستۆری ترومپس گۆڤەرنمەنت ئونپۆپولارتی: تهە ژونە 2003 پۆلسه ئەئو ئاججەسسئۆن رەفەرەندوم". وەست ئەئورۆپەئان پۆلتجس (ب ئینگلیزی). 27 (4): 671–690. دۆئ:10.1080/0140238042000249876. ئسسن 0140-2382.
  100. ↑ کوندەرا، ژارۆسلاو (2014). "پۆلاند ئن تهە ئەئورۆپەئان ئونئۆن. تهە ئەجۆنۆمج ئەففەجتس ئۆف تەن یەئارس ئۆف مەمبەرسهپ". رڤستا د ستود پۆلتج ئنتەرنازئۆنال. 81 (3 (323)): 377–396. ئسسن 0035-6611.
  101. ↑ "ئەئورۆپە'س بۆردەر-فرەئە زۆنە ئەخپاندس" (ب ئینگلیزیا بریتانی). 21 کانوونا پێشین 2007. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  102. ↑ سمته، ئالەخ دوڤال (7 سبات 2016). "ولل پۆلاند ئەڤەر ئونجۆڤەر تهە تروته ئابۆئوت تهە پلانە جراسه تهات کللەد ئتس پرەسدەنت؟". تهە گوئاردئان (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  103. ↑ "دۆنالد توسک نامەد نەخت پرەسدەنت ئۆف ئەئورۆپەئان جۆئونجل". تهە ئرسه تمەس (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  104. ↑ "پرەسس جۆرنەر". ئەئورۆپەئان جۆممسسئۆن - ئەئورۆپەئان جۆممسسئۆن (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  105. ↑ مۆرژن، ژۆهن (2020). "جۆممسسئۆن ڤ پۆلاند: وهات حاپپەنەد، وهات ئت مەئانس، وهات ئت ولل تاکە". ڤەرفاسسونگسبلۆگ (ب ئالمانی). دۆئ:10.17176/20200310-215105-0.
  106. ↑ "پۆلاند'س دودا ناررۆولی بەئاتس ترزاسکۆوسک ئن پرەسدەنتئال ڤۆتە". ببج نەوس (ب ئینگلیزیا بریتانی). 12 تیرمەه 2020. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  107. ↑ "ئوکرائنئان رەفوگەئەس ئن پۆلاند 2023". ستاتستا (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  108. ↑ "ئا سۆلدارتی پاجکاگە هەلپس پۆلاند ئنتەگراتە ئوکرائنئان رەفوگەئەس". ئەئورۆپەئان ئنڤەستمەنت بانک (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  109. ↑ "پۆلاند نۆ لۆنگەر ئارمنگ ئوکرائنە: پۆلسه پم". فرانجە 24 (ب ئینگلیزی). 20 ئیلۆن 2023. رۆژا گهشتنێ 1 چریا پێشین 2023.
  110. ↑ ئادمن. "جەجهی کراژۆبرازóو پۆلسک – نۆتاتک گەئۆگرافئا" (ب پۆلۆنی). ژ ئۆریژینالێ د 29 چریا پێشین 2020 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 2 چریا پێشین 2023.
  111. ↑ گرۆجهۆوسک، مرۆسłئاو (1997). "پۆلاند ئوندەر ترانستئۆن ئاند ئتس نەو گەئۆگراپهی". جانادئان سلاڤۆنج پاپەرس (ب ئینگلیزی). 39 (1–2): 1–26. دۆئ:10.1080/00085006.1997.11092140. ئسسن 0008-5006.
  112. ↑ بالتەخ ئاسسەسسمەنت ئۆف جلماتە جهانگە فۆر تهە بالتج سەئا باسن، ئەدیتۆر (2015). سەجۆند ئاسسەسسمەنت ئۆف جلماتە جهانگە فۆر تهە بالتج سەئا باسن. رەگئۆنال جلماتە ستودئەس. جهام: سپرنگەر ئۆپەن [ئو.ئا.] ئسبن 978-3-319-16005-4.
  113. ↑ زئەلنسک، تیمۆن; ساگان، ئوۆنا; سورۆسز، والدەمار، ئەدیتۆر (2018). ئنتەردسجپلناری ئاپپرۆئاجهەس فۆر سوستائنابلە دەڤەلۆپمەنت گۆئالس: ئەجۆنۆمج گرۆته، سۆجئال ئنجلوسئۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنتال پرۆتەجتئۆن. گەئۆپلانەت: ئەئارته ئاند پلانەتاری سجئەنجەس. جهام، سوتزەرلاند: سپرنگەر. ئسبن 978-3-319-71788-3.
  114. ↑ سهەلل، مارج (2014). ئسلاندۆلۆگی: گەئۆگراپهی، رهەتۆرج، پۆلتجس. ستانفۆرد، جالفۆرنئا: ستانفۆرد ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-8047-8926-4.
  115. ↑ "ناژویżسزە سزجزیتی و تاتراجه پۆلسکجه ئ سłئۆواجکجه". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 12 کانوونا پێشین 2021. ژ ئۆریژینالێ د 12 کانوونا پێشین 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 2 چریا پێشین 2023.
  116. ↑ "گەئۆفۆروم - نۆوە ئوستالەنئا دۆتیجزąجە ویسۆکۆśج سزجزیتóو و تاتراجه". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 9 چریا پێشین 2021. ژ ئۆریژینالێ د 9 چریا پێشین 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 2 چریا پێشین 2023.
  117. ↑ جزەتوەرتینسک-سیتنک، لەسłئاو; کۆزئۆł، ئەدوارد; مازورسک، کرزیسزتۆف ر. (1 سبات 2000). "سەتتلەمەنت ئاند سوستائنابلتی ئن تهە پۆلسه سودەتەس". گەئۆژۆئورنال (ب ئینگلیزی). 50 (2): 273–284. دۆئ:10.1023/ئا:1007165901891. ئسسن 1572-9893.
  118. 1 2 3 "ن2:1506-0632 - سەئارجه رەسولتس". ووو.وۆرلدجات.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  119. ↑ زوجهۆرا-والسکە، جهرستنە (1 کانوونا پاشین 2013). پۆلاند (ب ئینگلیزی). ئابدۆ پوبلسهنگ جۆمپانی. ئسبن 978-1-61480-877-0.
  120. 1 2 کۆرزەنئەوسکا، ئەوا; حارنسز، مۆنکا (13 هەزیران 2019). پۆلسه رڤەر باسنس ئاند لاکەس – پارت ئ: حیدرۆلۆگی ئاند حیدرۆجهەمستری (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-3-030-12123-5.
  121. ↑ ئازاد، ئابول کالام; کهان، مۆهامماد ماسود کامال (11 ئادار 2021). بئۆئەنەرگی رەسۆئورجەس ئاند تەجهنۆلۆگئەس (ب ئینگلیزی). ئاجادەمج پرەسس. ئسبن 978-0-12-822526-4.
  122. 1 2 "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  123. ↑ فرۆئوز، ژان; فرۆئوزۆڤá، ژارۆسلاڤا (10 کانوونا پێشین 2021). ئاپپلئەد ئەجۆلۆگی: حۆو ئاگرجولتورە، فۆرەستری ئاند فسهەرئەس سهاپە ئۆئور پلانەت (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-030-83225-4.
  124. ↑ "تهات'س پۆلسه: ئەخپلۆرنگ تهە حستۆری ئۆف پۆلاند'س ناتئۆنال ئەمبلەمس". جولتورە.پل (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  125. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ (پدف) د 14 کانوونا پاشین 2013 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  126. ↑ ئاپۆللۆنئۆ، مارجۆ; ئاندەرسەن، رەئدار; پوتمان، رۆری (4 سبات 2010). ئەئورۆپەئان ئونگولاتەس ئاند تهەئر ماناگەمەنت ئن تهە 21ست جەنتوری (ب ئینگلیزی). جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-521-76061-4.
  127. ↑ حللسترۆم، کەڤن; حللسترۆم، لائورئە جۆللئەر (13 تەباخ 2003). ئەئورۆپە: ئا جۆنتنەنتال ئۆڤەرڤئەو ئۆف ئەنڤرۆنمەنتال ئسسوئەس (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری ئاجادەمج. ئسبن 978-1-57607-686-6.
  128. ↑ مایەر، مارئوس; زباراسزەوسک، وۆژجئەجه; پئەńکۆوسک، دارئوسز; گاجه، گابرئەل; گەرنەرت، ژۆهاننا (6 سبات 2019). جرۆسس-بۆردەر تۆئورسم ئن پرۆتەجتەد ئارەئاس: پۆتەنتئالس، پتفاللس ئاند پەرسپەجتڤەس (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-3-030-05961-3.
  129. ↑ کۆوالجزیک، باربارا; مکۆوسک، رافاł; مکۆوسک، Łئوکاسز (26 ئادار 2019). ئەنڤرۆنمەنتال لاو ئن پۆلاند (ب ئینگلیزی). کلووەر لاو ئنتەرناتئۆنال ب.ڤ. ئسبن 978-94-035-1000-2.
  130. 1 2 ستانسز، پئۆتر (20 کانوونا پێشین 2020). رەلگئۆن ئاند لاو ئن پۆلاند (ب ئینگلیزی). کلووەر لاو ئنتەرناتئۆنال ب.ڤ. ئسبن 978-94-035-2973-8.
  131. ↑ سمۆلاک، مارەک; والاسک، مارجن; پąتەک، وۆژجئەجه; ماتاجزیńسک، ماجئەژ; سóژکا، تۆماسز; کęپńسک، مارئان; مąجزیńسک، دۆمنک; سکۆجزیلاس، ئاندرزەژ; سۆکۆłئۆوسک، تۆماسز (9 هەزیران 2021). فۆئونداتئۆنس ئۆف لاو: تهە پۆلسه پەرسپەجتڤە (ب ئینگلیزی). وۆلتەرس کلووەر. ئسبن 978-83-8246-298-2.
  132. ↑ گوئازدا، ئاننا (24 تیرمەه 2015). دەمۆجراجی ئن پۆلاند: رەپرەسەنتاتئۆن، پارتجپاتئۆن، جۆمپەتتئۆن ئاند ئاججۆئونتابلتی سنجە 1989 (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-317-39621-5.
  133. 1 2 گرانات، مرۆسلاو; گرانات، کاتارزینا (28 چریا پاشین 2019). تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف پۆلاند: ئا جۆنتەختوئال ئانالیسس (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری پوبلسهنگ. ئسبن 978-1-5099-1396-1.
  134. ↑ ماجهنکۆوسک، پئۆتر; بالجارجزیک، ژوستینا; درەلا، مۆنکا (15 هەزیران 2017). جۆنتراجت لاو ئن پۆلاند (ب ئینگلیزی). کلووەر لاو ئنتەرناتئۆنال ب.ڤ. ئسبن 978-90-411-8933-2.
  135. ↑ ژاسńسک، وۆژجئەجه; کرەمەنس، کارۆلنا (10 تیرمەه 2019). جرمنال لاو ئن پۆلاند (ب ئینگلیزی). کلووەر لاو ئنتەرناتئۆنال ب.ڤ. ئسبن 978-94-035-1360-7.
  136. ↑ بئەń-کاجاłئا، ئاگنئەسزکا; مłینارسکا-سۆباجزەوسکا، ئاننا (20 نیسان 2021). جۆنستتوتئۆنال لاو ئن پۆلاند (ب ئینگلیزی). کلووەر لاو ئنتەرناتئۆنال ب.ڤ. ئسبن 978-94-035-3301-8.
  137. ↑ "راپۆرت: لجزبا ژەدنۆستەک پۆدزئاłئو تەریتۆرئالنەگۆ". ئەتەریت.ستات.گۆڤ.پل. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  138. ↑ مارتí-حەننەبەرگ، ژۆرد (20 تەباخ 2021). ئەئورۆپەئان رەگئۆنس، 1870 – 2020: ئا گەئۆگراپهج ئاند حستۆرجال ئنسگهت ئنتۆ تهە پرۆجەسس ئۆف ئەئورۆپەئان ئنتەگراتئۆن (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-030-61537-6.
  139. 1 2 گۆڤەرنمەنت ئۆف پۆلاند (2021). "پۆوئەرزجهنئا ئ لودنۆść و پرزەکرۆژو تەریتۆرئالنیم و 2021 رۆکو". ستات.گۆڤ.پل (ب پۆلۆنی). ستاتستجس پۆلاند (گłóونی ئورزąد ستاتیستیجزنی گوس). رۆژا گهشتنێ 23 ئادار 2022.
  140. 1 2 لەممەنس، ترودۆ (2020). مەدجال لاو ئن جانادا. ژەننفەر بەرگمان، کانکسها ماهادەڤئا گهمرە، ماریام سهاهد (چاپا 2). ئالپهەن ئائان دەن رژن: وۆلتەرس کلووەر لاو ئنتەرناتئۆنال. ئسبن 978-94-035-2961-5.
  141. ↑ "ناتئۆنال ژودگەس ئاس ئەئو لاو ژودگەس: تهە پۆلسه جڤل لاو سیستەم". ووو.سەژم.گۆڤ.پل. رۆژا گهشتنێ 12 گولان 2026.
  142. 1 2 ژارەمبا، ئورسزولا (17 چریا پێشین 2013). ناتئۆنال ژودگەس ئاس ئەئو لاو ژودگەس: تهە پۆلسه جڤل لاو سیستەم (ب ئینگلیزی). مارتنوس نژهۆفف پوبلسهەرس. ئسبن 978-90-04-26147-1.
  143. ↑ گرانات، مرۆسلاو; گرانات، کاتارزینا (28 چریا پاشین 2019). تهە جۆنستتوتئۆن ئۆف پۆلاند: ئا جۆنتەختوئال ئانالیسس (ب ئینگلیزی). بلۆئۆمسبوری پوبلسهنگ. ئسبن 978-1-5099-1396-1.
  144. ↑ گلازەبرۆئۆک، گ. دەت (1947). "تهە مددلە پۆوەرس ئن تهە ئونتەد ناتئۆنس سیستەم". ئنتەرناتئۆنال ئۆرگانزاتئۆن (ب ئینگلیزی). 1 (2): 307–318. دۆئ:10.1017/س0020818300006081. ئسسن 1531-5088.
  145. ↑ بند، فەدەرگا، ئەدیتۆر (2019). ئەئورۆپە ئاند ئامەرجا: تهە ئەند ئۆف تهە ترانساتلانتج رەلاتئۆنسهپ؟. واسهنگتۆن، د.ج: برۆئۆکنگس ئنستتوتئۆن پرەسس. ئسبن 978-0-8157-3281-5.
  146. ↑ دە لۆندراس، فئۆنا; دۆئۆدی، ژۆسەپهنە، ئەدیتۆر (2017). تهە ئمپاجت، لەگتماجی ئاند ئەففەجتڤەنەسس ئۆف ئەئو جۆئونتەر-تەررۆرسم. رۆئوتلەدگە رەسەئارجه ئن تەررۆرسم ئاند تهە لاو (چاپا فرست ئسسوئەد ئن پاپەرباجک). لۆندۆن: رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-138-09795-7.
  147. ↑ دەن، ژۆهن ر. (12 کانوونا پاشین 2021). جۆئالتئۆن ئۆف تهە ئونوللنگ ئاند ئونابلە: ئەئورۆپەئان رەئالگنمەنت ئاند تهە فوتورە ئۆف ئامەرجان گەئۆپۆلتجس (ب ئینگلیزی). ئونڤەرستی ئۆف مجهگان پرەسس. ئسبن 978-0-472-13249-2.
  148. ↑ سوسزیجک، ئاندرزەژ مارجن (2021). ناتئۆنالسم ئن جۆنتەمپۆراری ئەئورۆپە: جۆنجەپت، بۆئوندارئەس ئاند فۆرمس (ب ئینگلیزی). لت ڤەرلاگ مüنستەر. ئسبن 978-3-643-91102-5.
  149. ↑ "پۆلاند ئاند فرانجە سگن حستۆرج سەجورتی ئاند جۆئۆپەراتئۆن ترەئاتی ئن نانجی - تهە جهانجەللەری ئۆف تهە پرمە منستەر - گۆڤ.پل وەبستە". تهە جهانجەللەری ئۆف تهە پرمە منستەر (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 13 گولان 2026.
  150. 1 2 مهالčئۆڤá، بۆهوسلاڤا; سزاریسزۆڤá، پەترا; Šتۆفۆڤá، لەنکا; پروžئنسکý، مجهال; گۆنتکۆڤčئۆڤá، باربۆرا (7 کانوونا پێشین 2018). پرۆدوجتئۆن ماناگەمەنت ئاند بوسنەسس دەڤەلۆپمەنت: پرۆجەئەدنگس ئۆف تهە 6ته ئاننوئال ئنتەرناتئۆنال سجئەنتفج جۆنفەرەنجە ئۆن مارکەتنگ ماناگەمەنت، ترادە، فنانجئال ئاند سۆجئال ئاسپەجتس ئۆف بوسنەسس (متس 2018)، مای 17-19، 2018، کۆšئجە، سلۆڤاک رەپوبلج ئاند ئوزههۆرۆد، ئوکرائنە (ب ئینگلیزی). جرج پرەسس. ئسبن 978-0-429-88837-3.
  151. ↑ زالەوسک، ژەرزی (2002). وۆژسکۆ پۆلسکئە و پرزەمئاناجه ئوسترۆژۆویجه 1989-2001 (ب پۆلۆنی). ئەلپسا. ئسبن 978-83-7151-494-4.
  152. ↑ جەلەژ، پئۆتر (16 تیرمەه 2024). "پۆلسکا ئارمئا ترزەجئا و ناتۆ ئ ناژوęکسزا و ئونئ ئەئورۆپەژسکئەژ". ووو.گازەتاپراونا.پل (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  153. ↑ "مسن". ووو.مسن.جۆم. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  154. ↑ ل، وۆژجئەجه (29 ئادار 2022). "قوئجک ئاند بۆلد: پۆلاند'س پلان تۆ مۆدەرنزە ئتس ئارمی". ئۆڤەرت دەفەنسە (ب ئینگلیزیا کانادایی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  155. ↑ "ئەکسپۆرت ئوزبرۆژەنئا ئ سپرزęتو وۆژسکۆوەگۆ پۆلسک" (پدف). ووو.سپر.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  156. ↑ ستودئەس (ئئسس)، تهە ئنتەرناتئۆنال ئنستتوتە فۆر ستراتەگج (14 سبات 2022). تهە ملتاری بالانجە 2022 (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-000-61972-0.
  157. ↑ "کۆجهاńسک & پارتنەرس". کۆجهاńسک & پارتنەرس (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  158. ↑ "داتا ئەخپلۆرەر". داتا.ئمف.ئۆرگ. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  159. ↑ ئنسگهت، ئەمەرگنگ ئەئورۆپە (24 ئیلۆن 2018). "پۆلاند پرۆمۆتەد تۆ دەڤەلۆپەد مارکەت ستاتوس بی فتسە روسسەلل". ئەمەرگنگ ئەئورۆپە (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  160. ↑ "لۆوەست ئونەمپلۆیمەنت ئن تهە ئەئو. پۆلاند ئۆن تهە پۆدئوم - منستری ئۆف فاملی، لابۆئور ئاند سۆجئال پۆلجی - گۆڤ.پل وەبستە". منستری ئۆف فاملی، لابۆئور ئاند سۆجئال پۆلجی (ب ئینگلیزیا بریتانی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  161. ↑ "پراجوژąجی و رۆلنجتوئە، پرزەمیśلە ئ ئوسłئوگاجه | رینەکپراجی.ئۆرگ". رینەکپراجی.ئۆرگ (ب پۆلۆنی). ژ ئۆریژینالێ د 25 نیسان 2020 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  162. 1 2 مۆنەتاری، ئنتەرناتئۆنال; دەپارتمەنت، ئنتەرناتئۆنال مۆنەتاری فوند مۆنەتاری ئاند جاپتال مارکەتس (26 تیرمەه 2023). ئاننوئال رەپۆرت ئۆن ئەخجهانگە ئاررانگەمەنتس ئاند ئەخجهانگە رەسترجتئۆنس 2022 (ب ئینگلیزی). ئنتەرناتئۆنال مۆنەتاری فوند. ئسبن 979-8-4002-3526-9.
  163. 1 2 "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  164. ↑ "پۆلسه ئەجۆنۆمی سەئەن ئاس ستابلە ئاند جۆمپەتتڤە - وارساو بوسنەسس ژۆئورنال - ئۆنلنە پۆرتال - وبژ.پل". ووو.وبژ.پل (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  165. ↑ "وجر-رانکنگس - ئمد بوسنەسس سجهۆئۆل فۆر ماناگەمەنت ئاند لەئادەرسهپ جۆئورسەس" (ب ئینگلیزی). 10 هەزیران 2024. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  166. ↑ دئەتل، مارەک; زارزەجک، دارئوسز (30 کانوونا پێشین 2022). ئوندەرستاندنگ تهە پۆلسه جاپتال مارکەت: فرۆم ئەمەرگنگ تۆ دەڤەلۆپەد (ب ئینگلیزی). تایلۆر & فرانجس. ئسبن 978-1-000-81775-1.
  167. ↑ "حوندرەدس ئۆف فۆرەئگن جۆمپانئەس تاکەن ئۆڤەر بی پۆلسه فرمس ئۆڤەر تهە لاست دەجادە | | جەنترال ئەئورۆپەئان فنانجئال ئۆبسەرڤەر". ووو.فنانجئالۆبسەرڤەر.ئەئو (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). ژ ئۆریژینالێ د 13 نیسان 2016 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  168. ↑ "پۆلسه بانکنگ سەجتۆر ئن جۆنسۆلداتئۆن مۆدە". تهۆماس وهتە ئنتەرناتئۆنال (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  169. ↑ کۆتتاسۆڤá، ئڤانا (30 تیرمەه 2019). "برائن درائن جلائمەد 1.7 مللئۆن یۆئوتهس. سۆ تهس جۆئونتری ئس سجراپپنگ ئتس ئنجۆمە تاخ". جنن (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  170. ↑ "ئەخپۆرتس جۆمپارسۆن - تهە وۆرلد فاجتبۆئۆک". ووو.جئا.گۆڤ (ب ئینگلیزی). ژ ئۆریژینالێ د 11 چریا پاشین 2024 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  171. 1 2 "پۆلاند (پۆل) ئەخپۆرتس، ئمپۆرتس، ئاند ترادە پارتنەرس | تهە ئۆبسەرڤاتۆری ئۆف ئەجۆنۆمج جۆمپلەختی". تهە ئۆبسەرڤاتۆری ئۆف ئەجۆنۆمج جۆمپلەختی (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  172. ↑ "ئوسگس سلڤەر پرۆدوجتئۆن ستاتستجس" (پدف). پوبس.ئوسگس.گۆڤ. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  173. ↑ "گۆلد رەسەرڤەس بی جۆئونتری". وۆرلد گۆلد جۆئونجل (ب ئینگلیزی). 5 گولان 2026. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  174. ↑ ووو.ئنتەرنەتارت.پل، ئنتەرنەت ئارت;. "ترانسپۆرت". ووو.پائه.گۆڤ.پل (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). ژ ئۆریژینالێ د 12 گولان 2022 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.{{cite web}}: جس1 مائنت: ئەخترا پونجتوئاتئۆن (لینک) جس1 مائنت: مولتپلە نامەس: لیستەیا نڤیسکاران (لینک)
  175. ↑ "گەنەرالنا دیرەکجژا درóگ کراژۆویجه ئ ئائوتۆستراد - گەنەرالنا دیرەکجژا درóگ کراژۆویجه ئ ئائوتۆستراد - پۆرتال گۆڤ.پل". گەنەرالنا دیرەکجژا درóگ کراژۆویجه ئ ئائوتۆستراد (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  176. ↑ دولەبەنەتس، ماخم ئا.; وśنئەوسک، سزیمۆن; بۆرۆوسکا-ستەفاńسکا، مارتا (19 چریا پاشین 2025). ترانسپۆرت ئاند جلماتە جهانگە: نەو متگاتئۆن ئاند ئاداپتاتئۆن ستراتەگئەس (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-032-00563-2.
  177. ↑ کۆلەژۆوەگۆ، ئورزąد ترانسپۆرتو. "لنئە کۆلەژۆوە و پۆلسجە". ئورزąد ترانسپۆرتو کۆلەژۆوەگۆ (ب پۆلۆنی). ژ ئۆریژینالێ د 27 تەباخ 2023 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 14 گولان 2026.
  178. ↑ مارنۆڤ، مارن; پئپ، ژانەنە (16 کانوونا پێشین 2021). سوستائنابلە رائل ترانسپۆرت 4: ئننۆڤاتە رائل رەسەئارجه ئاند ئەدوجاتئۆن (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-030-82095-4.
  179. ↑ جهورسک، پاوەł; کاجزمارەک، تۆماسز (27 تەباخ 2022). تهرەئە دەجادەس ئۆف پۆلسه سۆجئۆ-ئەجۆنۆمج ترانسفۆرماتئۆنس: گەئۆگراپهجال پەرسپەجتڤەس (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-031-06108-0.
  180. ↑ گراهام، ئاننە; ئادلەر، نجۆلە; نئەمەئئەر، حانس-مارتن; بەتانجۆر، ئۆفەلئا; ئانتونەس، ئانتóنئۆ پائس; بلۆتکاجه، ڤۆلۆدیمیر; جالدەرóن، ئەنرقوئە ژ.; مارتن، گئانمارئا (28 کانوونا پێشین 2020). ئائر ترانسپۆرت ئاند رەگئۆنال دەڤەلۆپمەنت جاسە ستودئەس (ب ئینگلیزی). رۆئوتلەدگە. ئسبن 978-1-000-32654-3.
  181. ↑ فەدۆرۆڤ، گەننادی; دروزهنن، ئالەخاندەر; گۆلوبەڤا، ئەلەنا; سوبەتتۆ، دمتری; پالمۆوسک، تادەئوسز (26 چریا پێشین 2019). بالتج رەگئۆن—تهە رەگئۆن ئۆف جۆئۆپەراتئۆن (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-030-14519-4.
  182. ↑ گوس. "پرەلمناری رەسولتس ئۆف تهە ناتئۆنال پۆپولاتئۆن ئاند حۆئوسنگ جەنسوس 2021". ستات.گۆڤ.پل (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  183. ↑ گوس. "ئارەئا ئاند پۆپولاتئۆن ئن تهە تەررتۆرئال پرۆفلە ئن 2021". ستات.گۆڤ.پل (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  184. ↑ "مەدئان ئاگە". ووو.جئا.گۆڤ. ژ ئۆریژینالێ د 23 گولان 2021 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  185. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 27 ئادار 2009. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  186. ↑ "ئوربان ئائودت - داتا تهات جان بە ئاججەسسەد". وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. 6 نیسان 2011. ژ ئۆریژینالێ هات ئارشیڤکرن. رۆژا ئارشیڤکرنێ: 6 نیسان 2011. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.{{cite web}}: جس1 مائنت: بۆت: ئۆرگنال ئورل ستاتوس ئونکنۆون (لینک)
  187. ↑ "وایباجک ماجهنە" (پدف). وەب.ئارجهڤە.ئۆرگ. ژ ئۆریژینالێ (پدف) د 24 ئیلۆن 2015 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  188. ↑ "ماژۆر مەترۆپۆلتان ئارەئاس ئن ئەئورۆپە | نەوگەئۆگراپهی.جۆم". ووو.نەوگەئۆگراپهی.جۆم. رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  189. ↑ ژاżدżئەوسکا، ئوۆنا (1 ئیلۆن 2017). "دەنستی ئۆف تهە ئوربان پۆپولاتئۆن ئن سۆئوتهەرن پۆلاند ئن تهە پەرئۆد 1950-2011 ئاگائنست تهە باجکگرۆئوند ئۆف پۆلتجال ئاند ئەجۆنۆمج ترانسفۆرماتئۆن". مسجەللانەئا گەئۆگراپهجا (ب ئینگلیزی). 21 (3): 107–113. دۆئ:10.1515/مگرسد-2017-0017.
  190. ↑ س.ئا، ئەئۆ نەتوۆرکس. "ستاتیستیکا | وۆرتال". پسز.پراجا.گۆڤ.پل (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 3 چریا پێشین 2023.
  191. ↑ مۆر، لائورا (15 کانوونا پێشین 2018). ئۆبسەرڤنگ ئەئورۆلەجتس: جۆرپوس ئانالیسس ئۆف لنگوئستج ڤارئاتئۆن ئن ئەئو لاو (ب ئینگلیزی). ژۆهن بەنژامنس پوبلسهنگ جۆمپانی. ئسبن 978-90-272-6331-5.
  192. ↑ لازدņئا، سانتا; مارتەن، حەئکۆ ف. (3 چریا پاشین 2018). مولتلنگوئالسم ئن تهە بالتج ستاتەس: سۆجئەتال دسجۆئورسەس ئاند جۆنتاجت پهەنۆمەنا (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-1-137-56914-1.
  193. ↑ کوجرکۆڤا، ناتالئا; سنۆو، جاتهەرنە ئە.; گرøڤەر، ڤبەکە; مجبردە، جاتهەرنە (31 ئادار 2017). تهە رۆئوتلەدگە ئنتەرناتئۆنال حاندبۆئۆک ئۆف ئەئارلی لتەراجی ئەدوجاتئۆن: ئا جۆنتەمپۆراری گوئدە تۆ لتەراجی تەئاجهنگ ئاند ئنتەرڤەنتئۆنس ئن ئا گلۆبال جۆنتەخت (ب ئینگلیزی). تایلۆر & فرانجس. ئسبن 978-1-317-65920-4.
  194. ↑ مجهنا، ئەوا; وارمńسکا، کاتارزینا (29 نیسان 2020). ئدەنتتی ستراتەگئەس ئۆف ستاتەلەسس ئەتهنج منۆرتی گرۆئوپس ئن جۆنتەمپۆراری پۆلاند (ب ئینگلیزی). سپرنگەر ناتورە. ئسبن 978-3-030-41575-4.
  195. ↑ "ئۆبوئەسزجزەنئە مارسزاłکا سەژمو رزەجزیپۆسپۆلتەژ پۆلسکئەژ ز دنئا 5 کوئەتنئا 2017 ر. و سپراوئە ئۆگłئۆسزەنئا ژەدنۆلتەگۆ تەکستو ئوستاوی ئۆ منئەژسزۆśجئاجه نارۆدۆویجه ئ ئەتنجزنیجه ئۆراز ئۆ ژęزیکو رەگئۆنالنیم". ئساپ.سەژم.گۆڤ.پل (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  196. ↑ "ئۆ ویژازداجه زاگرانجزنیجه ئ زناژۆمۆśج ژęزیکóو ئۆبجیجه" (پدف). جبۆس.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  197. ↑ "فنال رەسولتس ئۆف تهە ناتئۆنال پۆپولاتئۆن ئاند حۆئوسنگ جەنسوس 2021". ستات.گۆڤ.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  198. 1 2 ئۆژەوسکا، فرانجس خ. رۆججا ئاند ناتالئا (19 سبات 2022). "ئن ترادتئۆناللی جاتهۆلج پۆلاند، تهە یۆئونگ ئارە لەئاڤنگ تهە جهورجه". تهە والل سترەئەت ژۆئورنال (ب ئینگلیزیا ئامەریکی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  199. ↑ ستراجهوتز، روپەرت گراف (8 هەزیران 2020). رەلگئۆئوس جۆممونتئەس ئاند جڤل سۆجئەتی ئن ئەئورۆپە: ئانالیسەس ئاند پەرسپەجتڤەس ئۆن ئا جۆمپلەخ ئنتەرپلای، ڤۆلومە ئئ (ب ئینگلیزی). والتەر دە گرویتەر گمبح & جۆ کگ. ئسبن 978-3-11-067308-1.
  200. ↑ گوس. "ئنفۆگراپهج - رەلگئۆئوسنەسس ئۆف پۆلسه ئنهابتئانتس". ستات.گۆڤ.پل (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  201. 1 2 جۆپپەن، لوکە. "حۆو ستەئەپ ئس پۆلاند'س درۆپ ئن ماسس ئاتتەندانجە؟". ووو.پللارجاتهۆلج.جۆم (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  202. ↑ رامەت، سابرنا پ.; بۆرۆوک، ئرەنا (26 چریا پێشین 2016). رەلگئۆن، پۆلتجس، ئاند ڤالوئەس ئن پۆلاند: جۆنتنوئتی ئاند جهانگە سنجە 1989 (ب ئینگلیزی). سپرنگەر. ئسبن 978-1-137-43751-8.
  203. ↑ لائورسەن، ژۆهن جهرستئان; نەدەرمان، جاری ژ. (18 تیرمەه 2011). بەیۆند تهە پەرسەجوتنگ سۆجئەتی: رەلگئۆئوس تۆلەراتئۆن بەفۆرە تهە ئەنلگهتەنمەنت (ب ئینگلیزی). ئونڤەرستی ئۆف پەننسیلڤانئا پرەسس. ئسبن 978-0-8122-0586-2.
  204. ↑ مارجوس، ژۆسەپه (18 چریا پێشین 2011). سۆجئال ئاند پۆلتجال حستۆری ئۆف تهە ژەوس ئن پۆلاند 1919-1939 (ب ئینگلیزی). والتەر دە گرویتەر. ئسبن 978-3-11-083868-8.
  205. ↑ "جۆنجسە ستاتستجال یەئاربۆئۆک ئۆف پۆلاند، 2008" (پدف). ووو.ستات.گۆڤ.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  206. ↑ "نئەجئەرپلو". ووو.تەرمەدئا.پل (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  207. ↑ پۆلسکا، گروپا ورتوئالنا (16 ئیلۆن 2018). "پریواتنئە لەجزی سę ژوż پۆناد پۆłئۆوا پۆلاکóو". مۆنەی.پل - پۆرتال فنانسۆوی (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  208. ↑ "تهە پۆلسه هەئالته جارە سیستەم". ژوست لاندەد (ب ئینگلیزی). ژ ئۆریژینالێ د 20 سبات 2026 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  209. ↑ ناتئۆنس، ئونتەد. "سپەجفج جۆئونتری داتا". ئوندپ.ئۆرگ (ب ئینگلیزی).
  210. ↑ "وۆرلد بانک ئۆپەن داتا". وۆرلد بانک ئۆپەن داتا. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  211. ↑ ئۆئەجد; پۆلجئەس، ئەئورۆپەئان ئۆبسەرڤاتۆری ئۆن حەئالته سیستەمس ئاند (28 چریا پاشین 2019). "پۆلاند: جۆئونتری حەئالته پرۆفلە 2019". ستاتە ئۆف حەئالته ئن تهە ئەئو (ب ئینگلیزی). دۆئ:10.1787/297ە4ب92-ئەن.
  212. ↑ "ئمپۆرتس ئۆف دروگس ئاند مەدجنەس بی جۆئونتری 2024". ووو.وۆرلدستۆپەخپۆرتس.جۆم. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  213. ↑ "حستۆری - ژاگئەللۆنئان ئونڤەرستی - ژاگئەللۆنئان ئونڤەرستی". ئەن.ئوژ.ئەدو.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  214. ↑ مەئەر، ژان ئژ ڤان دەر (2002). لتەراری ئاجتڤتئەس ئاند ئاتتتودەس ئن تهە ستانسلاڤئان ئاگە ئن پۆلاند (1764-1795): ئا سۆجئال سیستەم؟ (ب ئینگلیزی). رۆدۆپ. ئسبن 978-90-420-0933-2.
  215. ↑ داڤئەس، نۆرمان (2005). گۆد'س پلایگرۆئوند: ئا هستۆری ئۆف پۆلاند: ئن توۆ ڤۆلومەس. نەو یۆرک: جۆلومبئا ئونڤەرستی پرەسس. ئسبن 978-0-231-12816-2.
  216. ↑ "ئۆئەجد وەلل-بەئنگ داتا مۆنتۆر". ئۆئەجد (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  217. ↑ "پسا پوبلجاتئۆنس". ئۆئەجد (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  218. ↑ "زمئانی و ویجهۆوانئو پرزەدسزکۆلنیم - ئنفۆرماجژە - ویجهۆوانئە پرزەدسزکۆلنە و پۆلسجە - وئەک، ئۆبۆوąزەک، مئەژسجە، ئۆپłئاتی - دلاپرزەدسزکۆلاکا.ئنفۆ". ووو.دلاپرزەدسزکۆلاکا.ئنفۆ (ب پۆلۆنی). ژ ئۆریژینالێ د 25 چریا پاشین 2020 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  219. 1 2 3 "ئوستاوا ز دنئا 14 گرودنئا 2016" (پدف). ئساپ.سەژم.گۆڤ.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  220. ↑ "ماتورا 2026 | هارمۆنۆگرام، ئارکوسزە، پرزەدمئۆتی، وینک ئۆراز زمئانی". ئۆتۆئوجزەلنئە.پل (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  221. ↑ "گوس - گłóونی ئورزąد ستاتیستیجزنی - بłąد 404. سترۆنا ئۆ پۆدانیم ئادرەسئە نئە ئستنئەژە" (پدف). ووو.ستات.گۆڤ.پل (ب پۆلۆنی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  222. ↑ "ستودی ئن پۆلاند". ستودئەس.ئنفۆ (ب ئینگلیزیا بریتانی). ژ ئۆریژینالێ د 27 ئادار 2019 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  223. ↑ "رانکنگ ئوجزەلن ئاکادەمجکجه - رانکنگ سزکół ویżسزیجه پەرسپەکتیوی 2019". رانکنگ.پەرسپەکتیوی.پل (ب پۆلۆنی). ژ ئۆریژینالێ د 21 هەزیران 2022 دە هات ئارشیڤکرن. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  224. ↑ "پسا: پرۆگراممە فۆر ئنتەرناتئۆنال ستودەنت ئاسسەسسمەنت". ئۆئەجد (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  225. ↑ زامۆیسک، ئادام (2010). تهە پۆلسه وای: ئا تهۆئوساند-یەئار هستۆری ئۆف تهە پۆلەس ئاند تهەئر جولتورە (چاپا 12. پر). نەو یۆرک: حپپۆجرەنە بۆئۆکس. ئسبن 978-0-7818-0200-0.
  226. ↑ "بئاłئۆ-جزەروۆن - جۆ زناجزی؟ | دەفنجژا سłئۆوا | سłئۆونک پون". سژپ.پون.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  227. ↑ ژاکوبۆوسکا، لۆنگنا (1990). "پۆلتجال دراما ئن پۆلاند: تهە ئوسە ئۆف ناتئۆنال سیمبۆلس". ئانتهرۆپۆلۆگی تۆدای. 6 (4): 10–13. دۆئ:10.2307/3032734. ئسسن 0268-540خ.
  228. ↑ "زابیتک نئەروجهۆمە". ووو.ند.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  229. ↑ "ئالبوم "100 پۆمنکóو هستۆرئ"". ووو.ند.پل. رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.
  230. ↑ جەنترە، ئونەسجۆ وۆرلد حەرتاگە. "پۆلاند - ئونەسجۆ وۆرلد حەرتاگە جۆنڤەنتئۆن". ئونەسجۆ وۆرلد حەرتاگە جەنترە (ب ئینگلیزی). رۆژا گهشتنێ 15 گولان 2026.

گرێدانێن دەرڤە

[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]
وەرگیراو لە «https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Polonya&oldid=2081625»