Jump to content

Ծխախոտ ծխել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ծխախոտ ծխել
Ենթադասծխում Խմբագրել Wikidata
Երկիրno value Խմբագրել Wikidata
Հետևանքթոքերի քաղցկեղ, թոքաբորբ, Փքուռոյց, թոքերի էմֆիզեմա, սրտամկանի ինֆարկտ, Կրոնի հիվանդություն, տուբերկուլյոզ, tobacco use disorder Խմբագրել Wikidata
Demog­rap­hics of topicprevalence of tobacco consumption Խմբագրել Wikidata
Կազմված էծուխ, Ծխախոտ Խմբագրել Wikidata

Ծխախոտ ծխել, ծխախոտի այրման և առաջացած ծուխն օրգանիզմ ներծծելու գործընթաց: Ծուխը կարող է ներշնչվել, ինչպես արվում է ծխախոտի դեպքում, կամ արտաշնչվել բերանից, ինչպես արվում է ծխամորճերի և սիգարների դեպքում: Ենթադրվում է, որ այս սովորույթն սկիզբ է առել դեռևս մ.թ.ա. 5000-3000 թվականներին Մեզոամերիկայում և Հարավային Ամերիկայում[1]: Ծխախոտը Եվրասիա է ներմուծվել 17-րդ դարում եվրոպական գաղութարարների կողմից, որտեղ այն տարածվել է սովորական առևտրային ուղիներով: Այս սովորությունը քննադատության է բախվել Արևմտյան աշխարհ ներմուծման առաջին իսկ օրվանից, սակայն արմատավորվել է մի շարք հասարակությունների որոշ շերտերում՝ նախքան ավտոմատացված սիգարետ փաթաթող սարքերի հայտնվելով համընդհանուր դառնալը[2][3]:

Սիգարետներ և առողջությանը վերաբերող նախազգուշացումով տուփ

Ծխելը ծխախոտի օգտագործման ամենատարածված մեթոդն է, իսկ ծխախոտը՝ ծխվող ամենատարածված նյութը: Գյուղատնտեսական այս արտադրանքը հաճախ խառնվում է հավելումների հետ[4], այնուհետև՝ այրվում: Ստացված ծուխը, որը պարունակում է տարբեր ակտիվ նյութեր, որոնցից ամենակարևորը կախվածություն առաջացնող հոգեխթանիչ նիկոտինն է (բնական ձևով ծխախոտում պարունակվող միացություն), ներծծվում է թոքերի ալվեոլների՝ թոքաբշտերի կամ բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի միջոցով[5]: Սիգարետի ծխի բազմաթիվ նյութեր, գլխավորապես նիկոտինը, քիմիական ռեակցիաներ են առաջացնում նյարդային վերջավորություններում, ինչի հետևանքով բարձրանում են սրտի զարկերի հաճախությունը, ուշադրությունը[6] և հակազդման արագությունը՝ ի թիվս այլ բաների[7]: Անջատվում են դոֆամին և էնդորֆիններ, որոնք հաճախ ասոցացվում են հաճույքի հետ[8] հանգեցնելով կախվածության[9]:

Գերմանացի գիտնականները 1920-ականների վերջին հայտնաբերել են կապ ծխելու և թոքերի քաղցկեղի միջև, ինչը հանգեցրել է ժամանակակից պատմության մեջ հակածխախոտային առաջին արշավին, թեև այն ընդհատվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին Նացիստական Գերմանիայի փլուզման հետևանքով[10]: 1950 թվականին բրիտանացի հետազոտողները ցույց են տվել հստակ կապ ծխելու և քաղցկեղի միջև[11]: Ապացույցները շարունակել են ավելանալ 1960-ականներին՝ դրդելով այս սովորության դեմ ուղղված քաղաքական գործողությունների: Զարգացած երկրներում 1965 թվականից ի վեր սպառման ցուցանիշները կամ հասել են գագաթնակետին, կամ նվազել են[12]: Այնուամենայնիվ, զարգացող երկրներում դրանք շարունակում են աճել[13]: 2008-2010 թվականների դրությամբ ցածր և միջին եկամուտ ունեցող տասնչորս երկրներում (Բանգլադեշ, Բրազիլիա, Չինաստան, Եգիպտոս, Հնդկաստան, Մեքսիկա, Ֆիլիպիններ, Ռուսաստան, Թաիլանդ, Թուրքիա, Ուկրաինա, Ուրուգվայ և Վիետնամ) 15 և բարձր տարիքի տղամարդկանց մոտ 49%-ը և կանանց 11%-ն օգտագործում են ծխախոտ, ընդ որում՝ այս օգտագործման մոտ 80%-ը ծխելու տեսքով է[14]: Սեռային անհավասարությունը հակված է լինելու պակաս արտահայտված ավելի ցածր տարիքային խմբերում[15][16]: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ ծխախոտ ծխելու հետևանքով ամեն տարի գրանցվում է 8 միլիոն մահ[17]:

Շատ ծխողներ սկսում են դեռահասության կամ վաղ հասունության տարիքում[18]: Յոթերորդ դասարանի աշակերտների առաջին ծխելու փորձերի վերաբերյալ 2009 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ աշակերտներին դրդող ամենատարածված գործոնը սիգարետի գովազդն է: Ծնողների, քույրերի, եղբայրների և ընկերների կողմից ծխելը նույնպես խրախուսում է աշակերտներին ծխել[19]: Վաղ փուլերում որպես դրական խթան հանդես եկող հաճույքի և հասարակական միջավայրի ճնշմանն արձագանքելու ցանկության համադրությունը կարող է մեղմել սկզբնական օգտագործման տհաճ ախտանիշները, որոնք սովորաբար ներառում են սրտխառնոց և հազ: Այն բանից հետո, երբ անհատը շատ տարիներ ծխել է, նիկոտինային զրկանքի ախտանիշների խուսափումը և բացասական խթանումը դառնում են շարունակելու հիմնական դրդապատճառները:

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիրառություն հին մշակույթներում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ացտեկ կանանց ծաղիկներ և ծխելու գալանակներ են տալիս ճաշկերույթի ժամանակ՝ ուտելուց առաջ, Ֆլորենտինյան օրենսգիրք, 16-րդ դար:

Հնագիտական գտածոներից մեկը հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, որ ներկայիս Նևադայի տարածքում ծխախոտ են ծխել դեռևս 12 000 տարի առաջ[20]:

Ծխախոտի համակարգված օգտագործումն սկիզբ է առել դեռևս մ.թ.ա. 5000-3000 թվականներին, երբ այս գյուղատնտեսական արտադրանքն սկսել են մշակել Մեզոամերիկայում և Հարավային Ամերիկայում. սպառումը հետագայում ներառել է բուսական նյութի այրումը՝ կամ պատահմամբ, կամ սպառման այլ միջոցներ փորձելու նպատակով[1]: Այս սովորությունը ներթափանցել է շամանական ծեսերի մեջ[21]: Շատ հին քաղաքակրթություններ, ինչպիսիք են բաբելոնացիները, հնդիկները և չինացիները, կրոնական ծեսերի ժամանակ խունկ են այրել: Ամերիկայում ծխելը հավանաբար սկիզբ է առել շամանների խունկ այրելու արարողություններից, սակայն հետագայում կիրառվել է հաճույքի համար կամ որպես սոցիալական գործիք[22]: Ծխախոտի և տարբեր հալյուցինոգեն դեղամիջոցներ ծխելն օգտագործվել է տրանսի վիճակի հասնելու և ոգիների աշխարհի հետ կապ հաստատելու համար[23]: Բացի այդ, շնչառությունը խթանելու նպատակով կիրառվել են ծխախոտային ծխով հոգնաններ[24]:

Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան ցեղերը պարկերով մեծ քանակությամբ ծխախոտ են կրել որպես հեշտությամբ ընդունվող առևտրային ապրանք և հաճախ ծխել են այն ծիսական խողովակներով՝ սուրբ արարողությունների ժամանակ կամ գործարքները հաստատելու համար[25]: Այս սովորությամբ զբաղվել են ինչպես մեծահասակները, այնպես էլ երեխաները[26]: Հավատացել են, որ ծխախոտը Արարչի նվերն է[27], և որ արտաշնչված ծխախոտի ծուխը կարող է մարդու մտքերն ու աղոթքները հասցնել Սուրբ Հոգուն[28][29]:

Բացի ծխելուց, ծխախոտն օգտագործվել է որպես դեղամիջոց: Որպես ցավազրկող՝ այն կիրառվել է ականջացավի և ատամնացավի ժամանակ, ինչպես նաև երբեմն որպես թրջոց: Անապատային հնդկացիները ծխելը դիտարկել են որպես մրսածության դեմ բուժմիջոց, հատկապես եթե ծխախոտը խառնվել է փոքր անապատային եղեսպակի՝ Salvia dorrii-ի տերևների, կամ հնդկական բալասանի կամ հազի արմատի՝ Leptotaenia multifida-ի արմատի հետ, որոնց հավելումը, ինչպես կարծել են, հատկապես լավ է բրոնխիալ ասթմայի և տուբերկուլոզի դեմ[30]:

Տարածում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
«Ջենտլմենները ծխում և նարդի են խաղում պանդոկում», հեղինակ՝ Դիրկ Հալս, 1627 թվական։

1612 թվականին՝ Վիրջինիա նահանգի Ջեյմսթաուն բնակավայրի հիմնադրումից վեց տարի անց, Ջոն Ռոլֆը ճանաչվել է որպես առաջին բնակիչը, ով հաջողությամբ ծխախոտ է աճեցրել որպես ապրանքային մշակաբույս: Պահանջարկն արագորեն աճել է, քանի որ ծխախոտը, որն անվանել են «դարչնագույն ոսկի», փրկել է Վիրջինիայի բաժնետիրական ընկերությանը ոսկու որոնման ձախողված արշավներից[31]: Հին աշխարհի պահանջարկը բավարարելու համար ծխախոտն աճեցվել է հաջորդաբար՝ արագորեն սպառելով հողը: Սա դարձել է դրդապատճառ՝ դեպի անհայտ մայրցամաքի արևմուտք բնակություն հաստատելու և միաժամանակ ծխախոտի արտադրության ընդլայնման համար[32]:

Ֆրանսիացի Ժան Նիկոն, որի անունից էլ առաջացել է նիկոտին բառը, 1560 թվականին ծխախոտը ներմուծել է Ֆրանսիա, և որը այնուհետև տարածվել է Անգլիայում: Ծխող անգլացու մասին առաջին հիշատակումը վերաբերում է 1556 թվականին Բրիստոլում գտնվող մի նավաստու, որը, ինչպես տեսել են, «ծուխ է արտանետել իր քթանցքերից»[3]: Ինչպես թեյը, սուրճը և ագոնը, ծխախոտը բազմաթիվ թմրամիջոցներից մեկն էր, որոնք սկզբում օգտագործվել են որպես դեղամիջոց[33]: Ծխախոտը մոտ 1600 թվականին ներմուծվել է ֆրանսիացի վաճառականների կողմից այն տարածքում, որն այսօր ժամանակակից Գամբիա և Սենեգալ երկրներն են: Միևնույն ժամանակ, Մարոկկոյից քարավանները ծխախոտ են բերել Տիմբուկտուի շրջակայք, իսկ պորտուգալացիները ապրանքը և բույսը բերել են Հարավային Աֆրիկա՝ 1650-ական թվականներին տարածելով ծխախոտի հայտնիությունը ամբողջ Աֆրիկայում:

Հին աշխարհում հայտնվելուց անմիջապես հետո ծխախոտը հաճախակի քննադատության է ենթարկվել պետական և կրոնական առաջնորդների կողմից: Շոտլանդիայի և Անգլիայի թագավոր Հակոբ Ա-ն 1604 թվականին գրել է «Ծխախոտի դեմ հակափաստարկ» տրակտատը, ինչպես նաև ներմուծել է ակցիզային հարկ արտադրանքի վրա: Մուրադ IV-ը, ով Օսմանյան կայսրության սուլթանն էր 1623-1640 թվականներին, եղել է առաջիններից մեկը, ով փորձել է արգելել ծխելը՝ պնդելով, որ այն սպառնալիք է հասարակական բարոյականության ու առողջության համար: Չինաստանի Չոնգժեն կայսրը հրամանագիր է արձակել ծխելն արգելելու մասին իր մահից և Մին դինաստիայի տապալումից երկու տարի առաջ: Հետագայում Ցին կայսրության մանջուրական կառավարիչները ծխելը հայտարարել են որպես ավելի ծանր հանցանք, քան նույնիսկ նետաձգությունն անտեսելը: Էդոյի ժամանակաշրջանի Ճապոնիայում ծխախոտի առաջին արտադրություններից մի քանիսը սյոգունատի կողմից արժանացել են արհամարհանքի՝ որպես ռազմական տնտեսության սպառնալիք, քանի որ թույլ են տվել արժեքավոր գյուղատնտեսական հողերը վատնել ժամանցային թմրամիջոցի օգտագործման համար՝ սննդային մշակաբույսեր տնկելու փոխարեն[34]:

Բոնսակի սիգարետ փաթաթող մեքենան, ինչպես ցույց է տրված ԱՄՆ 238,640 արտոնագրում։

Կրոնական առաջնորդները հաճախ աչքի են ընկնում նրանց շրջանում, ովքեր ծխելը համարում են անբարոյականություն: 1634 թվականին Մոսկվայի պատրիարքն արգելել է ծխախոտի վաճառքը և դատապարտել արգելքը խախտող տղամարդկանց ու կանանց. նրանց քթանցքերը կտրել են, իսկ մեջքերը՝ մորթազերծ արել: 1624 թվականի պապական կոնդակով Հռոմի պապ Ուրբանոս VIII-ը նույնպես դատապարտել է ծխելը սուրբ վայրերում: Չնայած որոշակի համաձայնեցված ջանքերի՝ սահմանափակումներն ու արգելքները մեծ մասամբ անտեսվել են: Երբ 1604 թվականին Անգլիայի թագավոր Հակոբ Ա-ն՝ ծխելու հաստատակամ հակառակորդը և հիշատակված «Ծխախոտի դեմ հակափաստարկի» հեղինակը, փորձել է էլ ավելի սահմանափակել ծխախոտի օգտագործումը՝ կիրառելով ծխախոտի հարկման 4000% աճ, դա անհաջողության է մատնվել։ Այդ անհաջողության մասին հուշում է 17-րդ դարի սկզբին Լոնդոնում շուրջ 7,000 ծխախոտի կետերի առկայությունը: Այդ պահից սկսած՝ որոշ դարեր շարունակ, մի շարք վարչակարգեր հրաժարվել են արգելելու ջանքերից և փոխարենը ծխախոտի առևտուրն ու մշակումը վերածել են շահութաբեր պետական մենաշնորհների[35][36]:

Մինչև 17-րդ դարի կեսերը հիմնական քաղաքակրթություններն արդեն ծանոթացել են ծխախոտ ծխելուն և, շատ դեպքերում, արդեն ինտեգրել են այն տեղական մշակույթում՝ չնայած կառավարիչների կողմից սահմանված տուգանքներով այս սովորությունը վերացնելու շարունակական որոշ փորձերին: Ծխախոտը՝ թե՛ որպես ապրանք, թե՛ որպես բույս, հետևել է հիմնական առևտրային ուղիներին դեպի խոշոր նավահանգիստներ ու շուկաներ, այնուհետև՝ դեպի ներքին շուկաներ: Անգլերեն «smoking» եզրույթը, կարծես թե, գործածության մեջ է մտել 18-րդ դարի վերջին, մինչ այդ օգտագործվել են նաև այս սովորության ավելի երկար նկարագրություններ, ինչպիսին է՝ «ծուխ խմելը»[3]:

ԱՄՆ-ում աճը մնացել է կայուն մինչև 1860-ականների Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմը, երբ հիմնական գյուղատնտեսական աշխատուժը ստրկությունից անցել է կիսավարձակալության: Սա պահանջարկի փոփոխության հետ մեկտեղ զուգորդվել է սիգարետների արտադրության արդյունաբերացմամբ, քանի որ արհեստավոր Ջեյմս Բոնսակը 1881 թվականին ստեղծել է մեքենա՝ դրանց արտադրությունը մասամբ ավտոմատացնելու համար[37]:

Հասարակական վերաբերմունք և հանրային առողջություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1912 և 1932 թվականներին Գերմանիայում հակածխախոտային խմբերը, որոնք հաճախ կապված են եղել հակաալկոհոլային խմբերի հետ[38], առաջին անգամ հրապարակել են ծխախոտի սպառման դեմ ուղղված քարոզչություն «Ծխախոտի հակառակորդ» (անգլ.՝ Der Tabakgegner) ամսագրում: 1929 թվականին Գերմանիայի Դրեզդեն քաղաքից Ֆրից Լիկինտը հրապարակել է մի հոդված, որը պարունակել է թոքերի քաղցկեղի և ծխախոտի միջև եղած կապի պաշտոնական վիճակագրական ապացույցներ: Մեծ ճգնաժամի ժամանակ Ադոլֆ Հիտլերը դատապարտել է իր ծխելու նախկին սովորությունը՝ որպես գումարի վատնում[39], իսկ ավելի ուշ հանդես է եկել ավելի խիստ պնդումներով: Այս շարժումն զորեղացել է նացիստական վերարտադրողական քաղաքականության հետ մեկտեղ, քանի որ ծխող կանայք համարվել են ոչ ցանկալի գերմանական ընտանիքում կանանց և մայրերի դերի համար[40]: 20-րդ դարում ծխելը խիստ տարածված է եղել: Սոցիալական միջոցառումները, ինչպիսին է ծխելու երեկոն, նպաստել են այս սովորությանը:

Նացիստական ​​Գերմանիայում հակածխախոտային շարժումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին չի տարածվել թշնամական գծերից այն կողմ, քանի որ հակածխախոտային խմբերն արագորեն կորցրել են հանրային աջակցությունը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին ամերիկյան սիգարետ արտադրողներն արագորեն վերադարձել են գերմանական սև շուկա: Ծխախոտի ապօրինի մաքսանենգությունը դարձել է խիստ տարածված[41], իսկ նացիստական ​​հակածխախոտային արշավի ղեկավարները լռեցվել են[42]: Մարշալի պլանի շրջանակներում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները անվճար ծխախոտ է ուղարկել Գերմանիա՝ 1948 թվականին 24 000 տոննա և 1949 թվականին 69 000 տոննա քանակությամբ[41]: Հետպատերազմյան Գերմանիայում մեկ շնչին ընկնող սիգարետի տարեկան սպառումը 1950 թվականի 460-ից կայուն աճել է և 1963 թվականին հասել 1523-ի[10]: 20-րդ դարի վերջին Գերմանիայում հակածխախոտային արշավները չեն գերազանցել 1939-1941 թվականների նացիստական ​​դարաշրջանի գրանցած արդյունավետությունը, և գերմանական ծխախոտի առողջապահական հետազոտությունները Ռոբերտ Ն. Պրոկտերի կողմից նկարագրվել են որպես «խլացված»[10]:

Երկարատև ուսումնասիրություն, որն անցկացվել է օրենսդրական գործողությունների համար անհրաժեշտ ամուր կապը հաստատելու նպատակով (ԱՄՆ-ում մեկ անձի հաշվով սիգարետի սպառումը՝ կապույտ գիծ, տղամարդկանց թոքերի քաղցկեղի ցուցանիշը՝ շագանակագույն)։

1950 թվականին Ռիչարդ Դոլը «British Medical Journal»-ում հրապարակել է հետազոտություն, որը ցույց է տվել սերտ կապ ծխելու և թոքերի քաղցկեղի միջև[43]: Սկսած 1952 թվականի դեկտեմբերից՝ «Reader's Digest» ամսագիրը հրապարակել է «Քաղցկեղը տուփով» խորագրով հոդվածների շարք, որոնք ծխելը կապել են թոքերի քաղցկեղի հետ[44]:

1954 թվականին Բրիտանացի բժիշկների ուսումնասիրությունը (անգլ.՝ British Doctors Study), որը շուրջ 40 հազար բժիշկների շրջանակում անցկացված պրոսպեկտիվ հետազոտություն է եղել մոտ 2,5 տարի տևողությամբ, հաստատել է այդ ենթադրությունը, որի հիման վրա կառավարությունը խորհրդատվություն է հրապարակել առ այն, որ ծխելու և թոքերի քաղցկեղի ցուցանիշները փոխկապակցված են[11]: 1964 թվականի հունվարին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների վիրաբուժության գլխավոր տնօրենի զեկույցը ծխելու և առողջության մասին նույնպես մատնանշել է ծխելու և քաղցկեղի միջև կապը[45]:

Քանի որ 1980-ականներին գիտական ապացույցներն ավելացել են, ծխախոտային ընկերությունները մեղքը բարդել են սպառողների վրա՝ պնդելով, թե առողջությանը հասցվող վնասները նախկինում անհայտ են եղել կամ չեն ունեցել արժանահավատ հիմքեր: Առողջապահական մարմինները պաշտպանել են այս պնդումները մինչև 1998 թվականը, որից հետո նրանք փոխել են իրենց դիրքորոշումը: Ծխախոտի համընդհանուր կարգավորման համաձայնագիրը (անգլ.՝ Tobacco Master Settlement Agreement), որը սկզբնապես կնքվել էր ԱՄՆ-ի չորս խոշորագույն ծխախոտային ընկերությունների և 46 նահանգների գլխավոր դատախազների միջև, սահմանափակել է ծխախոտի գովազդի որոշ տեսակներ և պահանջել վճարումներ առողջապահական փոխհատուցման համար, ինչը հետագայում վերածվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պատմության մեջ ամենախոշոր քաղաքացիական փոխհատուցման[46]:

Շատ վայրերում անցկացվում են ծխելու դեմ պայքարի սոցիալական արշավներ, ինչպիսիք են Կանադայի չծխողների ազգային շաբաթը:

1965-ից 2006 թվականներին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ծխելու ցուցանիշները նվազել են 42%-ից մինչև 20.8%[12]: Նրանց մեծ մասը, ովքեր թողել են ծխելը, մասնագիտություն ունեցող, ապահովված տղամարդիկ են եղել: Թեև ծխողների մեկ շնչին ընկնող թիվը նվազել է, մեկ անձի հաշվով օրական սպառվող սիգարետների միջին քանակը 1954 թվականի 22-ից աճել է և 1978 թվականին հասել 30-ի: Այս պարադոքսալ իրադարձությունը հուշում է, որ նրանք, ովքեր թողել են ծխելը, ավելի քիչ են ծխել, մինչդեռ նրանք, ովքեր շարունակել են ծխել, անցել են ավելի թեթև սիգարետներ ծխելուն[47]: Այս միտումին հարում են շատ արդյունաբերական երկրներ, քանի որ ցուցանիշները կամ հարթվել են, կամ նվազել: Այնուամենայնիվ, 2002 թվականին զարգացող աշխարհում ծխախոտի սպառումը շարունակել է աճել 3.4%-ով[13]: Աֆրիկայում ծխելը շատ վայրերում համարվում է ժամանակակից, իսկ Արևմուտքում գերիշխող խիստ բացասական կարծիքներից շատերն ստանում են շատ ավելի քիչ ուշադրություն[48]: 2008 թվականին Ռուսաստանը (70.2%), Ինդոնեզիան (65.3%), Բելառուսը (63.6%), Ուկրաինան (63.3%), Լաոսը (62.5%), Հունաստանը (62.4%), Հորդանանը (61.7%), Տոնգան (61.1%), Չինաստանը (60.8%) և Հյուսիսային Կորեան (59.5%) զբաղեցրել են առաջին տեղերը՝ տղամարդկանց բնակչության շրջանում ծխախոտ օգտագործողների տարածվածության ճշգրտված գնահատականով[49]:

Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ ծխախոտի օգտագործման տարածվածության միտումների 2000-2024 թվականների գլոբալ զեկույցի, 2025 թվականի դրությամբ Բանգլադեշը, Հնդկաստանը և Նեպալը գտնվում են ծխախոտի օգտագործման առնվազն 30% հարաբերական կրճատմանը հասնելու ճանապարհին: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջանը ցույց է տվել ամենաարագ առաջընթացը գլոբալ մակարդակում՝ մինչև 2021 թվականն արդեն իսկ հասնելով կրճատման համաշխարհային թիրախին՝ ուժեղ քաղաքականության, հարկման և այլ նախաձեռնությունների միջոցով: Չնայած այս հաջողությանը՝ տարածաշրջանում ավելի քան 322 միլիոն մեծահասակ շարունակում է օգտագործել ծխախոտ, ինչը ընդգծում է շարունակական կարգավորման և հանրային առողջապահական արշավների անհրաժեշտությունը[50]:

Սպառում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եղանակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տենդուի տերևների հավաքագրում բիդիի արդյունաբերության համար

Ծխախոտը գյուղատնտեսական արտադրանք է, որը մշակվում է ծխախոտի բույսերի թարմ տերևներից: Այն ներառում է մի քանի տեսակներ, որոնցից Nicotiana tabacum-ն ամենահաճախ աճեցվողն է: Մախորկան երկրորդն է՝ պարունակելով նիկոտինի ավելի բարձր խտություն: Տերևները հավաքվում և չորացվում են (ջերմամշակվում), ինչը թույլ է տալիս ծխախոտի տերևներում դանդաղորեն կատարել կարոտինոիդների օքսիդացումը և քայքայումը: Սա ծխախոտի տերևներում առաջացնում է որոշակի միացություններ, որոնք կարող են բնութագրվել քաղցր խոտի, թեյի, վարդի յուղի կամ մրգային բուրավետ համերով: Նախքան փաթեթավորվելը՝ ծխախոտը հաճախ խառնվում է այլ հավելումների հետ՝ կախվածություն առաջացնող ուժը մեծացնելու, արտադրանքի ջրածնային ցուցիչը փոխելու կամ ծխի ազդեցությունը բարելավելու համար՝ այն ավելի հաճելի դարձնելով: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում այս հավելումները վերահսկվում են մինչև 599 նյութերի սահմաններում[4]: Այնուհետև արտադրանքը վերամշակվում, փաթեթավորվում և ուղարկվում է սպառողական շուկաներ: Ծխախոտի սպառման տարածված եղանակները ներառում են հետևյալը.

Ծխախոտի դաշտ Փենսիլվանիա նահանգի Ինտերկուրս քաղաքում
Բիդի
Բիդիները բարակ հարավասիական սիգարետներ են, որոնք լցված են ծխախոտի փաթիլներով և փաթաթված տենդուի տերևով, որը մի ծայրում կապված է թելով: Դրանք արտադրում են շատ ածխածնի մոնօքսիդ, նիկոտին և խեժ, քան Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին բնորոշ սիգարետները[51][52]:
Սիգար
Սիգարները չորացրած և խմորված ծխախոտի ամուր փաթաթված խրձեր են, որոնք բորբոքվում են, որպեսզի ծուխը ներքաշվի ծխողի բերանը: Դրանք ընդհանուր առմամբ չեն ներշնչվում ծխի բարձր հիմնայնության պատճառով, ինչը կարող է արագորեն գրգռել շնչափողն ու թոքերը: Սիգար ծխելու տարածվածությունը տատանվում է՝ կախված գտնվելու վայրից, պատմական ժամանակաշրջանից և հարցման ենթարկված բնակչությունից, իսկ տարածվածության գնահատականները որոշ չափով տարբերվում են՝ կախված հարցման մեթոդից: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները սպառող երկրների ցանկում առաջատարն է, որին հաջորդում են Գերմանիան և Միացյալ Թագավորությունը. ԱՄՆ-ին և Արևմտյան Եվրոպային է բաժին ընկնում համաշխարհային սիգարների վաճառքի մոտ 75%-ը[53]: 2005 թվականի տվյալներով՝ գնահատվում է, որ ԱՄՆ-ում տղամարդկանց 4.3%-ը և կանանց 0.3%-ը սիգար են ծխում[54]:
Վերամշակված ծխախոտ, որը սեղմված է փաթիլների տեսքով՝ խողովակով (ծխամորճով) ծխելու համար։
Բասմա տերևները չորանում են արևի տակ Հունաստանի Թրակիա մարզի Քսանթի շրջանի Պոմակ գյուղում։

Սիգարետ: Սիգարետները, որը ֆրանսերեն նշանակում է «փոքր սիգար», ծխելու միջոցով սպառվող արտադրանք են և արտադրվում են չորացրած ու մանր կտրատված ծխախոտի տերևներից և վերականգնված ծխախոտից, որոնք հաճախ զուգորդվում են այլ հավելումների հետ, որոնք այնուհետև փաթաթվում կամ լցոնվում են թղթով պատված գլանի մեջ[4]: Սիգարետները բորբոքվում և ներշնչվում են, սովորաբար ցելյուլոզային ացետատի զտիչի միջոցով, բերան և թոքեր:

Նարգիլե
Նարգիլեն ծխելու համար նախատեսված միաբջիջ կամ բազմաբջիջ (հաճախ ապակե հիմքով) ջրային խողովակ է: Հնդկաստանից սկիզբ առնլով՝ նարգիլեն հպարտության և պատվի խորհրդանիշ է եղել կալվածատերերի, թագավորների և այլ նման բարձր խավի մարդկանց համար: Այժմ նարգիլեն հսկայական ժողովրդականություն է ձեռք բերել, հատկապես Մերձավոր Արևելքում: Նարգիլեն աշխատում է ջրային ֆիլտրացիայի և անուղղակի ջերմության միջոցով: Այն կարող է օգտագործվել բուսական մրգեր, ծխախոտ կամ կանեփ ծխելու համար:
Կրետեկ
Կրետեկները սիգարետներ են, որոնք պատրաստված են ծխախոտի, մեխակի և բուրավետ «սոուսի» բարդ խառնուրդից: Այն առաջին անգամ ներմուծվել է 1880-ականներին Ճավայի Կուդուս քաղաքում՝ մեխակի բուժական էվգենոլը թոքեր հասցնելու համար: Ծխախոտի որակն ու բազմազանությունը կարևոր դեր են խաղում կրետեկի արտադրության մեջ, որի արդյունքում կրետեկը կարող է պարունակել ավելի քան 30 տեսակի ծխախոտ: Համեմունք ավելացնելու համար ավելացվում են աղացած չորացրած մեխակի բողբոջներ, որոնք կազմում են ծխախոտի խառնուրդի մոտ մեկ երրորդը: 2004 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն արգելել է սիգարետներին ունենալ որոշակի բաղադրիչների «բնութագրական համ», բացի ծխախոտից և մենթոլից, դրանով իսկ վերացնելով կրետեկի՝ որպես սիգարետ դասակարգվելը[55]::
Խողովակով ծխել
Խողովակով (ծխամորճով) ծխելն իրականացվում է ծխախոտի խողովակի միջոցով, որը սովորաբար բաղկացած է ծխելու ենթակա ծխախոտի այրման համար նախատեսված փոքր խցիկից (բաժակից) և բարակ ցողունից (կնճիռից), որն ավարտվում է մունդշտուկով (բիթով): Ծխախոտի մանրացված կտորները տեղադրվում են խցիկում և այրվում:
Ինքնափաթաթվող սիգարետներ
Ինքնափաթաթվող կամ ձեռքով փաթաթվող սիգարետները, որոնց հաճախ անվանում են «ռոլինգներ», «սիգի» կամ «ռոլ-ափներ», շատ տարածված են հատկապես Եվրոպայում: Դրանք պատրաստվում են կտրատված ծխախոտից, սիգարետի թղթերից և զտիչներից, որոնք բոլորը գնվում են առանձին: Դրանք սովորաբար շատ ավելի էժան են, քան պատրաստի սիգարետները, և կարելի է ձեռք բերել փոքր հարմարանքներ՝ փաթաթելու գործընթացն ավելի հեշտացնելու համար:
Գոլորշիչ
Գոլորշիչը սարք է, որն օգտագործվում է բուսական նյութի ակտիվ բաղադրիչները գոլորշիացնելու համար: Բույսն այրելու փոխարեն, ինչը կարող է առաջացնել պոտենցիալ գրգռող, թունավոր կամ քաղցկեղածին կողմնակի արտադրանքներ, գոլորշիչը նյութը տաքացնում է մասնակի վակումում, որպեսզի բույսի պարունակած ակտիվ միացությունները եռան և վերածվեն գոլորշու: Այս մեթոդը հաճախ նախընտրելի է ծխային նյութը բժշկական նպատակներով ընդունելիս՝ ի տարբերություն բուսական նյութի ուղղակի այրման:

Ֆիզիոլոգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ծխելու՝ որպես նիկոտինի կլանման եղանակի, արդյունավետությունը այլ եղանակների համեմատ պատկերող գրաֆիկ։

Ծխախոտի, հատկապես սիգարետների ակտիվ նյութերն օրգանիզմ են անցնում տերևների այրման և առաջացած գոլորշիացած գազը ներշնչելու միջոցով: Սա արագ և արդյունավետ նյութեր է հասցնում արյան մեջ՝ ներծծվելով թոքերի ալվեոլների միջոցով: Թոքերը պարունակում են շուրջ 300 միլիոն ալվեոլ, ինչը կազմում է ավելի քան 70 քառակուսի մետր մակերես (մոտավորապես թենիսի կորտի չափ): Այս մեթոդն ամբողջությամբ արդյունավետ չէ, քանի որ ծխի ոչ բոլոր մասն է ներշնչվում, և ակտիվ նյութերի որոշակի քանակություն կորչում է այրման ու պիրոլիզի գործընթացին զուգահեռ[5]: Խողովակով (ծխամորճով) և սիգարով ծուխը չի ներշնչվում դրանց բարձր հիմնայնության պատճառով, ինչը գրգռում է շնչափողն ու թոքերը: Այնուամենայնիվ, սիգարետի ծխի (ջրածնային ցուցիչ 5.3) համեմատ իր ավելի բարձր հիմնայնության (ջրածնային ցուցիչ 8.5) շնորհիվ՝ նիկոտինն ավելի հեշտությամբ է ներծծվում բերանի լորձաթաղանթների միջոցով[56]: Այնուամենայնիվ, սիգարից և խողովակից նիկոտինի ներծծումը շատ ավելի քիչ է, քան սիգարետի ծխից[57]: Նիկոտինը և կոկաինն ակտիվացնում են նյարդաբջիջների նմանատիպ ցանցեր, ինչը հաստատում է այս թմրամիջոցների միջև ընդհանուր հիմքերի առկայությունը[58]:

Ներծծված նիկոտինը նմանակում է նիկոտինային ացետիլխոլինին, որը, կապվելով նիկոտինային ացետիլխոլինային ընկալիչների հետ, կանխում է ացետիլխոլինի վերացումը՝ դրանով իսկ մեծացնելով այդ նյարդամիջնորդանյութի քանակը մարմնի այդ հատվածներում[59]: Այս նիկոտինային ացետիլխոլինային ընկալիչները տեղակայված են կենտրոնական նյարդային համակարգում և կմախքային մկանների նյարդամկանային միացման հատվածում, որոնց ակտիվությունը մեծացնում է սրտի զարկերի հաճախությունը, ուշադրությունը[6] և հակազդման արագությունը[7]: Նիկոտինային ացետիլխոլինային խթանումն անմիջականորեն կախվածություն չի առաջացնում: Այնուամենայնիվ, քանի որ դոֆամին արտազատող նյարդաբջիջները շատ են նիկոտինային ընկալիչների վրա, դոֆամին է անջատվում, և հիմնային կորիզում դոֆամինն ասոցացվում է մոտիվացիայի հետ՝ առաջացնելով ամրապնդող վարքագիծ[60]: Դոֆամինի աճը նախաճակատային կեղևում կարող է նաև մեծացնել աշխատանքային հիշողությունը[61]:

Ծխախոտ ծխելիս նիկոտինի մեծ մասը ենթարկվում է պիրոլիզի: Այնուամենայնիվ, մնում է թեթև մարմնական կախվածություն և թեթևից մինչև ուժգին հասնող հոգեբանական կախվածություն առաջացնելու համար բավարար դոզա: Ծխախոտի ծխի մեջ առկա ացետալդեհիդից առաջանում է նաև հարման (մոնոամինօքսիդազի արգելակիչ): Սա կարող է դեր խաղալ նիկոտինային կախվածության մեջ՝ նիկոտինային գրգիռների պատասխան ռեակցիայի տեսքով հիմնային կորիզում դոֆամինի արտազատմանը նպաստելու միջոցով[62]: Առնետների մասնակցությամբ կատարված ուսումնասիրությունների համաձայն՝ նիկոտինի կրկնակի ազդեցությունից հետո հրաժարվելը հանգեցնում է հիմնային կորիզի ավելի պակաս արձագանքող բջիջների, որոնք արտադրում են ամրապնդման համար պատասխանատու դոֆամին[63]:

Ժողովրդագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2000 թվականի դրությամբ ծխախոտ է օգտագործում շուրջ 1.22 միլիարդ մարդ: «Ծխողների փոխարինման» և շուկայի աճի ներկա տեմպերի պայմաններում այս ցուցանիշը 2025 թվականին կարող է հասնել մոտ 1.9 միլիարդի[64]:

Որոշ համայնքներում տղամարդկանց շրջանում ծխելը կարող է մինչև հինգ անգամ ավելի տարածված լինել, քան կանանց մոտ[64], թեև սեռային անհավասարությունը սովորաբար նվազում է ավելի ցածր տարիքում[15][16]: Որոշ զարգացած երկրներում տղամարդկանց շրջանում ծխելու ցուցանիշները հասել են գագաթնակետին և սկսել են նվազել, մինչդեռ կանանց դեպքում դրանք շարունակում են աճել[65]:

2002 թվականի դրությամբ ամբողջ աշխարհում ծխել է երիտասարդ դեռահասների (13-15 տարեկան) մոտ քսան տոկոսը: Ամեն օր 80,000-ից 100,000 երեխա է սկսում ծխել, որոնց մոտավորապես կեսն ապրում է Ասիայում: Կանխատեսվում է, որ պատանեկան տարիներին ծխել սկսողների կեսը հետագայում շարունակելու է ծխել 15-ից 20 տարի[13]: 2019 թվականի դրությամբ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ծխում է մոտ 800,000 ավագ դպրոցի աշակերտ[66]:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը նշում է, որ ծխախոտի օգտագործման հետևանքով առաջացող հիվանդությունների բեռի և վաղաժամ մահացության մեծ մասն անհամաչափորեն ազդում է աղքատների վրա: 1.22 միլիարդ ծխողներից 1 միլիարդն ապրում է զարգացող կամ անցումային տնտեսություններ ունեցող երկրներում: Զարգացած երկրներում ծխելու ցուցանիշները հարթվել կամ նվազել են[67]: Այնուամենայնիվ, զարգացող երկրներում ծխախոտի սպառումն աճում է տարեկան 3.4%-ով՝ 2002 թվականի տվյալներով[13]:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը 2004 թվականին կանխատեսել էր, որ գլոբալ մակարդակում տեղի կունենա 58.8 միլիոն մահ[68], որոնցից 5.4 միլիոնը վերագրվում է ծխախոտին[69], իսկ 2007 թվականի դրությամբ՝ 4.9 միլիոնը[70]: 2002 թվականի դրությամբ մահերի 70%-ը գրանցվել է զարգացող երկրներում[70]: 2017 թվականի դրությամբ ծխելն ամբողջ աշխարհում հանդիսնում է տասը մահից մեկի պատճարը, ընդ որում՝ այդ մահերի կեսը բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին, Չինաստանին, Հնդկաստանին և Ռուսաստանին[71]:

Ծխող տղամարդիկ ըստ երկրների
Ծխող կանայք ըստ երկրների

Հոգեբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկիզբ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Զիգմունդ Ֆրոյդ, որի բժիշկն օգնել է իրեն ինքնասպան լինել՝ ծխելու հետևանքով առաջացած բերանի խոռոչի քաղցկեղիպատճառով:[72]

Ծխողների մեծ մասն սկսում է ծխել դեռահասության կամ վաղ հասունության տարիքում: Որոշ ուսումնասիրություններ նաև ցույց են տալիս, որ ծխելը կարող է կապված լինել հոգեկան առողջության տարբեր խնդիրների հետ[73]: Ծխելն ունի ռիսկի դիմելու և ըմբոստության տարրեր, որոնք հաճախ գրավում են երիտասարդներին.[74][75][76][77]: Ծխող հասակակիցների կամ ընկերների առկայությունը և բարձր վարկանիշ ունեցող մոդելների մասնակցությամբ գովազդները նույնպես կարող են խրախուսել ծխելը: Քանի որ դեռահասներն ավելի շատ են ենթարկվում հասակակիցների, քան մեծահասակների ազդեցությանը (կասկածելի է, քննարկման ենթակա), ծնողների, դպրոցների և առողջապահության ոլորտի մասնագետների՝ մարդկանց սիգարետ փորձելուց հետ պահելու ջանքերը հաճախ անհաջողության են մատնվում[78][79]:

Ծխող ծնողների երեխաներն ավելի հավանական է, որ ծխեն, քան չծխող ծնողների երեխաները: Այն ծնողների երեխաները, ովքեր ծխում են, ավելի քիչ հավանական է, որ թողնեն ծխելը[18]: Ուսումնասիրություններից մեկը պարզել է, որ ծնողների կողմից ծխել թողնելը կապված է եղել դեռահասների կողմից ավելի քիչ ծխելու հետ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մյուս ծնողը շարունակել է ծխել[80]: Ընթացիկ ուսումնասիրությունը ստուգել է դեռահասների ծխելու կապը կանոնների հետ, որոնք կարգավորում են, թե որ դեպքերում են մեծահասակներին թույլատրվում ծխել տանը: Արդյունքները ցույց են տվել, որ տանը ծխելու սահմանափակող քաղաքականությունը կապված է ինչպես միջին, այնպես էլ ավագ դպրոցի աշակերտների ծխելու փորձի ավելի ցածր հավանականության հետ[81]:

Վարքագծային հետազոտությունները սովորաբար ցույց են տալիս, որ դեռահասներն իրենց ծխելու սովորությունն սկսում են հասակակիցների ճնշման և ընկերների կողմից ցուցադրվող մշակութային ազդեցության պատճառով: Այդուհանդերձ, ուսումնասիրություններից մեկը պարզել է, որ սիգարետ ծխելու ուղղակի ճնշումն ավելի քիչ նշանակալի դեր է խաղացել դեռահասների ծխելու գործում, ընդ որում՝ դեռահասները նույնպես հայտնել են սիգարետ ծխելու ինչպես սոցիալական նորմերի, այնպես էլ ուղղակի ճնշման ցածր մակարդակի մասին[82]: Ծխախոտ վաճառողների հետ պարզ շփումը կարող է դրդել մեծահասակներին ծխել[83]: Նմանատիպ ուսումնասիրությունը ենթադրել է, որ անհատները կարող են ավելի ակտիվ դեր խաղալ ծխել սկսելու գործում, քան նախկինում կարծել են, և որ հասակակիցների ճնշումից բացի այլ սոցիալական գործընթացներ նույնպես պետք է հաշվի առնվեն[84]: Մեկ այլ ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ հասակակիցների ճնշումը զգալիորեն կապված է եղել ծխելու վարքագծի հետ բոլոր տարիքային և սեռային խմբերում, բայց միջանձնային գործոններն զգալիորեն ավելի կարևոր են եղել 12-13 տարեկան աղջիկների ծխելու վարքագծի համար, քան նույն տարիքի տղաների: Վիճելի է այն հարցը, թե արդյոք հասակակիցների ճնշումը, թե ինքնընտրությունն է դեռահասների ծխելու ավելի մեծ պատճառ[85]:

Հոգեբան Հանս Յուրգեն Այզենկը, ում հետագայում քննադատության են ենթարկել անհավանական արդյունքների[86] և անվտանգ հրապարակումների համար[87][88], մշակել է ծխողին տիպիկ անձնային պրոֆիլ: Էքստրավերսիա-ինտրովերսիա այն գծերից է, որն ամենից շատն է կապված ծխելու հետ, և ծխողները հակված են լինելու ընկերասեր, իմպուլսիվ, ռիսկի դիմող և տպավորություններ փնտրող անհատներ[89]:

Հարատևություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ ծխողների կողմից այս գործունեության համար նշված պատճառները դասակարգվել են հետևյալ կերպ՝ ծխել, որ կախվածություն է առաջացնում, ծխելուց ստացվող հաճույք, լարվածության նվազեցում, սոցիալական ասպեկտներ, խթանում, սովորություն կամ ավտոմատիզմ և ձեռքով բռնել: Կան սեռային տարբերություններ այն բանում, թե որքանով է այս պատճառներից յուրաքանչյուրը նպաստում դրան, ընդ որում՝ կանայք տղամարդկանց համեմատ ավելի հավանական է, որ նշեն լարվածության նվազեցումը և հանգստացումը, խթանումը և սոցիալական ասպեկտները[90]:

Որոշ ծխողներ պնդում են, որ ծխելու դեպրեսանտ ազդթեցությունը թույլ է տալիս հանգստացնել նյարդերը, ինչը հաճախ նպաստում է կենտրոնացմանը: Այդուհանդերձ, Լոնդոնի կայսերական քոլեջը պնդում է[91].

Թվում է, թե նիկոտինն ապահովում է ինչպես խթանիչ, այնպես էլ դեպրեսանտ ազդեցություն, և ցանկացած պահի դրա ունեցած ազդեցությունը հավանաբար որոշվում է օգտագործողի տրամադրությամբ, միջավայրով և օգտագործման հանգամանքներով: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցածր դոզաներն ունեն դեպրեսանտ ազդեցություն, մինչդեռ ավելի բարձր դոզաներն ունեն խթանիչ ազդեցություն։

Օրինաչափություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի շարք ուսումնասիրություններ հաստատել են, որ սիգարետի վաճառքը և ծխելը հետևում են ժամանակային հստակ օրինաչափությունների: Օրինակ՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում սիգարետի վաճառքը հետևում է խիստ սեզոնային օրինաչափության, ընդ որում՝ բարձր ցուցանիշներով ամիսները ամառային ամիսներն են, իսկ ցածր ցուցանիշներով ամիսները՝ ձմեռային ամիսները[92]:

Նույն կերպ ցույց է տրվել, որ ծխելը ելակետային ժամանակահատվածի ընթացքում հետևում է օրական հստակ օրինաչափությունների, ընդ որում՝ պիկային կետը սովորաբար տեղի է ունենում առավոտյան՝ արթնանալուց անմիջապես հետո, և գիշերը՝ քնելուց անմիջապես առաջ[93]:

Ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջական

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
head and torso of a male with internal organs shown and labels referring to the effects of tobacco smoking
Ծխախոտ ծխելու տարածված բացասական ազդեցությունները: Ավելի տարածված ազդեցությունները գրված են ոչ թավ տառերով:[94]
Քաղցկեղի կանխարգելման վահանակ Նոր Զելանդիայում։

Ծխելը կանխարգելելի մահվան գլխավոր պատճառն է և համաշխարհային մասշտաբով հանրային առողջապահական լուրջ խնդիր[95]: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության վերջին տվյալների համաձայն՝ աշխարհում կա 1.3 միլիարդ ծխախոտ օգտագործող[17]: Ծխախոտի հետ կապված հիվանդությունից յուրաքանչյուր վեց վայրկյանը մեկ մարդ է մահանում[96]:

Ծխախոտի օգտագործումն ամենից հաճախ հանգեցնում է սիրտը և թոքերը ախտահարող հիվանդությունների։ Ծխելը սրտամկանի ինֆարկտի[97][98], կաթվածի[99], թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդության (ԹՔՕՀ)[100], իդիոպաթիկ թոքային ֆիբրոզի (ԻԹՖ)[101] և թոքերի էմֆիզեմայի[100] հիմնական ռիսկի գործոնն է:

Ծխախոտ ծխելն առաջացնում է քաղցկեղի տարբեր տեսակներ և ենթատեսակներ[102],հատկապես՝ թոքերի քաղցկեղ, ըմպանի, կոկորդի քաղցկեղ[103], բերանի խոռոչի քաղցկեղ[103], կերակրափողի քաղցկեղ[103] և ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղ[18]: Ծխախոտի օգտագործումը, հատկապես ալկոհոլի հետ համատեղ, գլխի և պարանոցի շրջանների քաղցկեղի հիմնական ռիսկի գործոն է: Գլխի և պարանոցի քաղցկեղի դեպքերի 72%-ն առաջանում է ինչպես ալկոհոլի, այնպես էլ ծխախոտի օգտագործման հետևանքով[104]: Այս ցուցանիշը հասնում է 89%-ի, երբ դիտարկվում է կոկորդի քաղցկեղը[105]:

Սիգարետ ծխելը մեծացնում է Կրոնի հիվանդության զարգացման ռիսկը, ինչպես նաև վատթարացնում հիվանդության ընթացքը[106]: Այն նաև միզապարկի քաղցկեղի գլխավոր պատճառն է: Սիգարետ ծխելը նաև կապվել է սարկոպենիայի՝ տարիքի հետ կապված մկանային զանգվածի և ուժի կորստի հետ[107]: Ծխախոտի ծուխը քաղցկեղածին ազդեցություն է թողնում ծխի ազդեցությանը ենթարկված մարմնի հյուսվածքների վրա[97][102][108][109]: Հայտնի է, որ կանոնավոր սիգար ծխելը կրում է լուրջ առողջական ռիսկեր, ներառյալ քաղցկեղի տարբեր տեսակների ու ենթատեսակների, շնչառական հիվանդությունների, սիրտ-անոթային հիվանդությունների, ուղեղանոթային հիվանդությունների, պերիօդոնտիտի, ատամների ոսկրափուտի և կորստի, ինչպես նաև չարորակ ուռուցքների զարգացման մեծացած ռիսկը[97][102][110][111]:

Ծխախոտի ծուխը ավելի քան 7000 թունավոր քիմիկատների բարդ խառնուրդ է, որոնցից 98-ը կապված են սիրտ-անոթային հիվանդությունների ռիսկի մեծացման հետ, և 69-ը հայտնի են որպես քաղցկեղածին[95]: Քաղցկեղ առաջացնող ամենակարևոր քիմիկատներն այն նյութերն են, որոնք վնասում են ԴՆԹ-ն, քանի որ նման վնասվածքը կարծես թե քաղցկեղի հիմնական սկզբնական պատճառն է[112]: Սիգարետի ծխի մեջ առկա ամենաքաղցկեղածին միացություններն են՝ ակրոլեինը[113], մրջնալդեհիդը[114], ակրիլոնիտրիլը[115], 1,3-բութադիենը[116], ացետալդեհիդը[117], էթիլենօքսիդը[118] և իզոպրենը[119]: Ի հավելումն նշված թունավոր քիմիկատների՝ համեմունքներով ծխախոտը պարունակում է բուրավետիչներ, որոնք տաքանալիս արտազատում են թունավոր քիմիկատներ և քաղցկեղածիններ, ինչպիսիք են՝ ածխածնի մոնօքսիդը (CO), պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները (PAHs), ֆուրանները, ֆենոլները, ալդեհիդները (ինչպիսին է ակրոլեինը), թթուներ, ինչպես նաև ազոտ պարունակող քաղցկեղածիններ, սպիրտներ և ծանր մետաղներ, որոնք բոլորն էլ վտանգավոր են մարդու առողջության համար[108][120][121][122][123]: Նարգիլեի 13 տարածված համերի համեմատությունը ցույց է տվել, որ սեխի համերն ամենավտանգավորն են, քանի որ դրանց ծուխը բարձր կոնցենտրացիաներով պարունակում է վտանգի չորս դաս[123]:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը գնահատում է, որ ծխախոտը 2004 թվականին պատճառել է 8 միլիոն մահ[17], իսկ 20-րդ դարի ընթացքում՝ 100 միլիոն մահ[124]: Նույն կերպ, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները ծխախոտի օգտագործումը բնութագրում են որպես զարգացած երկրներում մարդու առողջությանը սպառնացող միակ ամենակարևոր կանխարգելելի վտանգը և ամբողջ աշխարհում վաղաժամ մահվան կարևոր պատճառ[125]:Թեև ծխողների 70%-ը հայտարարում է ծխելը թողնելու մտադրության մասին, հաջողության է հասնում միայն 3-5%-ը[126]:

Միացյալ Թագավորությունում մինչև 75 տարեկան դառնալը թոքերի քաղցկեղից մահանալու հավանականությունը կազմում է 0.2% երբևէ չծխած տղամարդկանց համար (0.4% կանանց դեպքում), 5.5% նախկինում ծխած տղամարդկանց համար (2.6% կանանց դեպքում), 15.9% ներկայիս տղամարդ ծխողների համար (9.5% կանանց դեպքում) և 24.4% տղամարդ «չափից շատ ծխողների» համար, որոնք սահմանվում են որպես օրական 25-ից ավելի սիգարետ ծխողներ (18.5% կանանց դեպքում)[127]: Ծխախոտի ծուխը կարող է խառնվել շրջակա միջավայրում առկա այլ քաղցկեղածինների հետ՝ առաջացնելով թոքերի քաղցկեղի բարձր մակարդակ:

Թոքերի քաղցկեղի ռիսկը նվազում է գրեթե առաջին իսկ օրվանից, երբ ինչ-որ մեկը դադարում է ծխելուց, և այն նվազում է 50%-ով ծխելը թողնելուց 10 տարի հետո[17]: Առողջ բջիջները, որոնք չեն մուտացվել, աճում և փոխարինում են թոքերի վնասվածներին: 2019 թվականի դեկտեմբերով թվագրվող հետազոտության մեջ նախկին ծխողների բջիջների 40%-ը նմանվել է երբևէ չծխած անձանց բջիջներին[128]:

Ծխելու ցուցանիշները զարգացած աշխարհում ընդհանուր առմամբ հարթվել կամ նվազել են: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ծխելու ցուցանիշները 1965-ից 2006 թվականներին կրճատվել են երկու անգամ՝ մեծահասակների շրջանում կազմելով 42%-ից մինչև 20.8%[129]: Զարգացող աշխարհում ծխախոտի սպառումն աճում է տարեկան 3.4%-ով[130]:

Ծխելը փոխում է թոքերի պարենքիմի տրանսկրիպտոմը. յոթ գեներից բաղկացած խմբի (KMO, CD1A, SPINK5, TREM2, CYBB, DNASE2B, FGG) արտահայտման մակարդակներն աճում են ծխողների թոքային հյուսվածքում[131]:

Պասիվ ծխելը ծխախոտի ծխի ներշնչումն է այն անհատների կողմից, ովքեր ակտիվորեն չեն ծխում: Այս ծուխը հայտնի է որպես երկրորդային ծուխ (SHS) կամ շրջակա միջավայրի ծխախոտային ծուխ (ETS), երբ առկա է այրվող ծայրը, և երրորդային ծուխ՝ այրվող ծայրը հանգելուց հետո: Իր բացասական հետևանքների պատճառով երկրորդային ծխի ազդեցությունըկենտրոնական դեր է խաղացել ծխախոտային արտադրանքի կարգավորման գործում: 2004 թվականին երկրորդային ծխին է վերագրվել վեց հարյուր հազար մահ: Հայտնի է նաև, որ այն առաջացնում է մաշկային հիվանդություններ, ինչպիսիք են պեպենները և չորությունը[132]:

Ծխողները գտնվում են փսիխոզի զարգացման ավելի մեծ ռիսկի տակ[133]: Ծխախոտը նաև նկարագրվել է որպես անաֆրոդիզիակ՝ էրեկտիլ դիսֆունկցիա առաջացնելու իր հակվածության պատճառով[134]: Կապ կա ծխախոտ ծխելու և Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման նվազեցված ռիսկի միջև[135][136]:

Տնտեսական

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն երկրներում, որտեղ գործում է առողջապահության ֆինանսավորման համընդհանուր համակարգ, կառավարությունը ծխելու հետևանքով հիվանդացած ծխողների բժշկական խնամքի ծախսերը հոգում է ծխախոտի հարկերի ավելացման միջոցով: Այս հարցում գոյություն ունի բանավեճի երկու հիմնական դիրքորոշում. «կողմ ծխելուն» փաստարկը ենթադրում է, որ հաճախակի ծխողները սովորաբար այնքան երկար չեն ապրում, որպեսզի զարգացնեն տարեցներին բնորոշ ծախսատար և քրոնիկ հիվանդությունները՝ նվազեցնելով հասարակության առողջապահական բեռը, մինչդեռ «դեմ ծխելուն» փաստարկը պնդում է, որ առողջապահական բեռն ավելանում է, քանի որ ծխողները քրոնիկ հիվանդություններ ձեռք են բերում ավելի վաղ տարիքում և ավելի բարձր ցուցանիշով, քան ընդհանուր բնակչությունը: Երկու դիրքորոշումների վերաբերյալ տվյալները վիճարկվել են: Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները 2002 թվականին հրապարակել են հետազոտություն, որում պնդվում է, որ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում վաճառված յուրաքանչյուր տուփ սիգարետի արժեքը բժշկական խնամքի և կորցրած արտադրողականության տեսանկյունից կազմել է ավելի քան 7 դոլար[137]: Այս արժեքը կարող է ավելի բարձր լինել. մեկ այլ հետազոտություն այն գնահատում է մինչև 41 դոլար մեկ տուփի համար, որի մեծ մասն սակայն բաժին է ընկնում անհատին և նրա ընտանիքին[138]: Այսպես է բացատրում այդ հետազոտության հեղինակներից մեկը՝ անդրադառնալով մյուսների համար շատ ցածր արժեքին. «Թիվը ցածր լինելու պատճառն այն է, որ մասնավոր թոշակների, սոցիալական ապահովության և «Մեդիկեր» (Medicare) ծրագրի դեպքում, որոնք հասարակության համար ծախսերի հաշվարկման ամենամեծ գործոններն են, ծխելն իրականում գումար է խնայում: Ծխողները մահանում են ավելի երիտասարդ տարիքում և չեն օգտվում այն ֆոնդերից, որոնք վճարել են այդ համակարգերում»[138]: Այլ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ ծխելու հետևանքով առաջացած վաղաժամ մահը կարող է սոցիալական ապահովության եկամուտը վերաբաշխել անսպասելի ձևերով, ինչն ազդում է վարքագծի վրա և նվազեցնում ծխողների ու նրանց խնամքի տակ գտնվողների տնտեսական բարեկեցությունը[139]: Որպես այս ամենի լրացում՝ անկախ նրանից, թե որն է օրական ծխախոտի սպառման ցուցանիշը, ծխողներն ունեն ավելի մեծ ցմահ բժշկական արժեք՝ միջինում մոտ 6000 դոլարով գերազանցելով չծխողին[125]: Հաշվի առնելով կորցրած արտադրողականության և առողջապահական ծախսերի գումարային արժեքը՝ սիգարետ ծխելն արժե նվազագույնը 193 միլիարդ դոլար (Հետազոտությունները նաև ցույց են տալիս, որ ծխողներն ավելի քիչ գումար են վաստակում, քան չծխողները[140]: Երկրորդային ծխի դեպքում ծախսն ավելի քան 10 միլիարդ դոլար է[141]:

Ի հակադրություն դրա՝ որոշ ոչ գիտական հետազոտություններ, այդ թվում՝ Չեխիայում «Ֆիլիպ Մորիս ինթերնեյշնլ» ընկերության կողմից անցկացված «Ծխելու հանրային ֆինանսների հաշվեկշիռը Չեխիայում» (անգլ.՝ Public Finance Balance of Smoking in the Czech Republic)[142] վերնագրով հետազոտությունը և Կատոնի ինստիտուտի մեկ այլ ուսումնասիրություն[143], պաշտպանում են հակառակ դիրքորոշումը: «Ֆիլիպ Մորիս ինթերնեյշնլ» ընկերությունը անկեղծորեն ներողություն է խնդրել առաջին հետազոտության համար՝ նշելով. «Այս հետազոտության ֆինանսավորումն ու հանրային հրապարակումը, որն ի թիվս այլ բաների մանրամասնում էր ծխողների վաղաժամ մահվան պատճառով Չեխիայի համար ենթադրյալ ծախսերի խնայողությունները, դրսևորել է սարսափելի դատողություն, ինչպես նաև հիմնական մարդկային արժեքների նկատմամբ լիակատար և անընդունելի արհամարհանք: Մեր ծխախոտային ընկերություններից մեկի կողմից այս հետազոտությունըպատվիրելը ոչ միայն սարսափելի սխալ էր, այլև սխալ բնույթի արարք: Մեզանից յուրաքանչյուրը «Ֆիլիպ Մորիս ինթերնեյշնլ» ընկերությունում, անկախ նրանից, թե որտեղ ենք աշխատում, չափազանց զղջում է դրա համար: Ոչ ոք չի շահում ծխելու հետևանքով առաջացած շատ իրական, լուրջ և նշանակալի հիվանդություններից»[142]:

1970-ից 1995 թվականներին աղքատ զարգացող երկրներում մեկ շնչին ընկնող սիգարետի սպառումն աճել է 67 տոկոսով, մինչդեռ ավելի հարուստ զարգացած աշխարհում այն նվազել է 10 տոկոսով: Ծխողների ութսուն տոկոսն այժմ ապրում է զարգացող երկրներում: Մինչև 2030 թվականը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) կանխատեսում է, որ տարեկան 10 միլիոն մարդ կմահանա ծխելու հետևանքով առաջացած հիվանդություններից՝ դարձնելով այն համաշխարհային մասշտաբով մահվան միակ ամենամեծ պատճառը, ընդ որում՝ ամենամեծ աճը գրանցվելու է կանանց շրջանում: ԱՀԿ-ն կանխատեսում է, որ 21-րդ դարում ծխելու հետևանքով մահացության մակարդակը տասը անգամ գերազանցելու է 20-րդ դարի ցուցանիշը («Washingtonian» ամսագիր, դեկտեմբեր 2007թ.):

Ծխախոտագործության արդյունաբերությունը գլոբալ խոշորագույն ձեռնարկություններից մեկն է: Վեց խոշորագույն ծխախոտային ընկերությունները 2010 թվականին միասին վաստակել են 35.1 միլիարդ դոլար զուտ շահույթ[144]:

Սոցիալական

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Գանգ՝ վառվող սիգարետով, Վինսենթ վան Հոգ։

Անցյալ դարի ծխողներն օգտագործում էին սիգարետ կամ ծխամորճ՝ որպես իրենց կերպարի մաս, ինչպես օրինակ՝ Ժան-Պոլ Սարտրի «Gauloises» ապրանքանիշի սիգարետները, Ալբերտ Այնշտայնի, Դուգլաս ՄաքԱրթուրի, Բերտրան Ռասելի և Բինգ Քրոսբիի ծխամորճերը կամ լրատվական հաղորդավար Էդվարդ Մարոուի սիգարետը: Հատկապես գրողները հայտնի են ծխելով. որպես օրինակ՝ Կոռնելի համալսարանի պրոֆեսոր Ռիչարդ Կլայնի «Սիգարետները վեհ են» գիրքը, որտեղ ֆրանսիական գրականության այս պրոֆեսորը վերլուծում է 19-րդ և 20-րդ դարերի գրականության մեջ ծխելու խաղացած դերը: Հայտնի հեղինակ Կուրտ Վոնեգուտն անդրադարձել է իր սիգարետային կախվածությանը սեփական վեպերում: Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Հարոլդ Վիլսոնը հայտնի էր հանրային վայրերում ծխամորճ ծխելով, ինչպես և Ուինսթոն Չերչիլը՝ իր սիգարետներով: Սեր Արթուր Կոնան Դոյլի ստեղծած հորինված խուզարկու շերլոկ Հոլմսը ծխում էր ծխամորճ, սիգարետ և սիգար: DC Comics-ների հերոս Ջոն Կոնստանտինը, որին ստեղծել է Ալան Մուրը, անբաժանելի է ծխելուց այն աստիճան, որ «Քարոզիչ»-ի հեղինակ Գարթ Էնիսի առաջին սյուժետային գիծը կենտրոնացած էր Ջոն Կոնստանտինի՝ թոքերի քաղցկեղ ձեռք բերելու վրա: Պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ Ջեմս Ֆուլինգտոնը՝ հանդես գալով «Ավազե մարդ» կերպարով, մոլի ծխող է՝ «կոպիտ» երևալու համար:

Տանը ծխելու խնդիրը դժվարություն է ստեղծում շատ մշակույթների կանանց համար (հատկապես արաբական մշակույթներում), որտեղ կարող է անընդունելի լինել, երբ կինը խնդրում է ամուսնուն չծխել տանը կամ երեխաների ներկայությամբ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ փակ տարածքներում ծխելու վայրերի աղտոտվածության մակարդակն ավելի բարձր է, քան մայրուղիների, փակ ավտոտնակների և հրդեհների ժամանակ առկա մակարդակները: [պարզաբանել] Ավելին, ծուխը կարող է տարածվել մի սենյակից մյուսը, նույնիսկ եթե ծխելու տարածքի դռները փակ են[145]:

Տարբեր կրոններում ծխախոտի նկատմամբ վերաբերմունք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Հինծեսականների մոտ ծխախոտի օգտագործումը խիստ արգելվում է:
  • Մկրտականները և հոգեգալստականները լիակատար հրաժարում են ալկոհոլից, ծխելուց և թմրանյութերից:
  • Եհովայի վկաների շրջանում կտրականապես արգելված է ծխելը, նասվայի և բետելի ծամելը, ցանկացած թմրամիջոցների օգտագործումը (բացառությամբ բժշկական անհրաժեշտության հետ կապված դեպքերի): Նրանք անընդունելի են համարում թմրանյութերի, այդ թվում՝ ծխախոտի արտադրությունն ու առևտուրը:
  • Մորմոնները քարոզում են լիակատար հրաժարում ալկոհոլից, ծխելուց, սուրճից ու թեյից, թմրանյութերից:
  • Կրիշնաիտությունը արգելում է թմրեցնող և գրգռող միջոցների ընդունումը, այդ թվում՝ սուրճի, թեյի, ծխախոտի, ալկոհոլի և թմրանյութերի:
  • Իսլամում խիստ արգելված է թմրամիջոցների օգտագործումը: Որոշ մուսուլման գիտնականների կարծիքով՝ ծխախոտը թմրանյութ է:
  • Նախակոլումբոսյան Ամերիկայի կրոններում, վերոնշյալներին ընդհակառակ, ծխախոտի ծխելը համարվում էր սուրբ գործողություն

Ծխախոտի ծիսական ծխելը և սրբազան պիպով աղոթելը բնիկ ամերիկյան մի քանի բնիկ ազգերի կրոնական արարողությունների կարևոր մասն է կազմել: Սեման՝ ծխախոտի անիշինաաբեերեն բառը, աճեցվել է ծիսական օգտագործման համար և համարվել է վերջնական սրբազան բույս, քանի որ ենթադրվել է, որ դրա ծուխն աղոթքները հասցրել է ոգիներին: Այնուամենայնիվ, հիմնական կրոնների մեծ մասում ծխախոտ ծխելը հատուկ արգելված չի եղել, թեև այն կարող է չխրախուսվել որպես անբարո սովորություն: Մինչև վերահսկվող ուսումնասիրությունների միջոցով ծխելու առողջապահական ռիսկերի բացահայտումը, ծխելն անբարո սովորություն է համարվել որոշ քրիստոնյա քարոզիչների և սոցիալական բարեփոխիչների կողմից: Վերջին օրերի սրբերի շարժման հիմնադիր Ջոզեֆ Սմիթը գրանցել է, որ 1833 թվականի փետրվարի 27-ին նա ստացել է հայտնություն, որը չի խրախուսել ծխախոտի օգտագործումը: Այս «Իմաստության խոսքը» հետագայում ընդունվել է որպես պատվիրան, և հավատարիմ մորմոնները լիովին հրաժարվել են ծխախոտից[146]: Եհովայի վկաները ծխելու դեմ իրենց դիրքորոշումը հիմնել են Աստվածաշնչի հետևյալ պատվերի վրա. «Մաքրենք մեր անձերը մարմնի ամեն պղծությունից» (Բ Կորնթացիս 7:1): Հրեա ռաբբի Իսրայել Մեիր Կագանը (1838-1933) ծխելու դեմ հանդես եկած առաջին հրեա հոգևորականներից է եղել: Ահմադիական իսլամում ծխելը խիստ չի խրախուսվել, թեև արգելված չի եղել: Այնուամենայնիվ, Ռամադան ամսվա ընթացքում արգելվել է ծխախոտ ծխել[147]: Բահայի հավատքում ծխախոտ ծխելը չի խրախուսվել, թեև արգելված չի եղել[148]։

Առողջության վրա դրական ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած ծխելու վնասակար ազդեցության մասին կուտակված հսկայական տվյալներին՝ գոյություն ունեն նաև գիտական աշխատանքներ, որոնք հակառակն են պնդում: Խոցային կոլիտը չծխողների մոտ դիտվում է երկու անգամ ավելի հաճախ, քան ծխողների։ Վերոնշյալ ֆենոմենը պայմանավորված է աղիների լորձաթաղանթի վրա նիկոտինի ազդեցությամբ: Այս կապակցությամբ նիկոտինային սպեղանիները դիտարկվում են որպես թեթև և չափավոր ձևի ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտի բուժման պոտենցիալ մեթոդ։ Նիկոտինն օժտված է հակաբորբոքային հատկություններով: Կան տվյալներ, որ նիկոտինը, ԿՆՀ-ում ասետիլխոլինի և դոֆամինի միջնորդանյութերի հավասարակշռության վրա իր ազդեցության շնորհիվ, նվազեցնում է Պարկինսոնի և Ալցհեյմերի հիվանդությունների հավանականությունը, սակայն կան նաև տրամագծորեն հակառակ եզրակացություններով գիտական աշխատանքներ: Հետազոտություններից մեկը, որը հիմնված է փորձարարական տվյալների վրա, ցույց է տվել, որ ծխելը բարելավում է ուշադրությունը և կարճաժամկետ հիշողությունը, ինչպես նաև կրճատում է արձագանքման ժամանակը: Կան տվյալներ, որ ծխելը նվազեցնում է արգանդի լորձաթաղանթի (էնդոմետրիումի) քաղցկեղի զարգացման ռիսկը՝ նիկոտինի ապացուցված հակաէստրոգենային ազդեցության հետ կապված։

Հանրային քաղաքականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2005 թվականի փետրվարի 27-ին ուժի մեջ է մտել Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Ծխախոտի վերահսկման շրջանակային կոնվենցիան (WHO FCTC): Կոնվենցիան աշխարհի առաջին հանրային առողջապահական պայմանագիրն է եղել: Երկրները, որոնք միացել են որպես կողմեր, համաձայնել են համատեղ նպատակների շրջանակին, ծխախոտի վերահսկման քաղաքականության նվազագույն ստանդարտներին և համագործակցել այնպիսի անդրսահմանային մարտահրավերների հարցում, ինչպիսին է սիգարետի մաքսանենգությունը: Ներկայում ԱՀԿ-ն հայտարարել է, որ պայմանագիրը ներառելու է 4 միլիարդ մարդու, ինչը ներառել է 168 ստորագրող կողմ[149]: Ի թիվս այլ քայլերի՝ ստորագրող կողմերը պետք է մշակեն օրենսդրություն, որը կվերացնի երկրորդային ծուխը փակ աշխատատեղերում, հասարակական տրանսպորտում, փակ հանրային վայրերում և, ըստ անհրաժեշտության, այլ հանրային վայրերում:

Հարկում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխախոտի հարկումն ամենաարդյունավետ ծխախոտի վերահսկման միջոցն է եղել[150][151]: Այն օգտագործվել է բազմաթիվ կառավարությունների կողմից՝ եկամուտ ստանալու և ծխախոտի սպառումը նվազեցնելու համար: Միջին հաշվով, գնի 10%-ով բարձրացումը սիգարետի սպառումը նվազեցրել է 4%-ից 5%-ով[152]: Դրա եկամուտը կարող է նպաստել պետական բյուջեին և օգտագործվում է ծխախոտ ծխելու հետ կապված բժշկական ծախսերը հոգալու համար: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը առաջարկել է ծխախոտի մանրածախ գնի առնվազն 75%-ի չափով հարկային մասնաբաժին՝ որպես քաղցկեղը, սիրտ-անոթային հիվանդությունները և այլ բացասական առողջապահական հետևանքները զսպելու միջոց[153][154]:

Սահմանափակումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ճապոնական երկաթուղային կայարանում փակ ծխելու տարածք: Ուշադրություն դարձնել տանիքի օդափոխության անցքին:

1967 թվականի հունիսին ԱՄՆ Դաշնային հաղորդակցության հանձնաժողովը որոշել է, որ հեռուստակայանով հեռարձակվող այն ծրագրերը, որոնք քննարկել են ծխելն ու առողջությունը, բավարար չեն եղել փոխհատուցելու ամեն օր հինգից տասը րոպե տևողությամբ հեռարձակվող վճարովի գովազդների ազդեցությունը: 1970 թվականի ապրիլին ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունել է Հանրային առողջության մասին սիգարետների ծխելու մասին օրենքը՝ սկսած 1971 թվականի հունվարի 2-ից արգելելով սիգարետի գովազդը հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով[155]:

1992 թվականի ծխախոտի գովազդի արգելման մասին օրենքն ուղղակիորեն արգելել է Ավստրալիայում ծխախոտի գովազդի գրեթե բոլոր ձևերը, ներառյալ սիգարետների ապրանքանիշերի կողմից մարզական կամ այլ մշակութային միջոցառումների հովանավորությունը:

Եվրոպական միությունում հեռուստատեսությամբ ծխախոտի բոլոր գովազդներն ու հովանավորությունն արգելվել են դեռևս 1991 թվականից՝ «Հեռուստատեսություն առանց սահմանների» հրահանգի (1989) համաձայն[156]: Այս արգելքն ընդլայնվել է ծխախոտի գովազդի մասին հրահանգով, որն ուժի մեջ է մտել 2005 թվականի հուլիսին՝ ընդգրկելով մեդիայի այլ ձևեր, ինչպիսիք են համացանցը, տպագիր մեդիան և ռադիոն: Հրահանգը չի ներառում գովազդը կինոթատրոններում և գովազդային վահանակների վրա, կամ ապրանքների վաճառքի խթանման կիրառումը, կամ մշակութային ու մարզական միջոցառումների ծխախոտային հովանավորությունը, և որոնց մասնակիցները գալիս են միայն մեկ անդամ պետությունից[157], քանի որ դրանք դուրս են Եվրոպական հանձնաժողովի իրավասությունից: Այնուամենայնիվ, անդամ պետությունների մեծ մասը ներդրել է այս հրահանգը ազգային օրենքներով, որոնք ավելի լայն շրջանակ ունեն, քան հրահանգը, և ընդգրկում են տեղական գովազդը: Եվրոպական հանձնաժողովի 2008 թվականի զեկույցում եզրակացվել է, որ հրահանգը հաջողությամբ ներդրվել է ազգային օրենսդրության մեջ ԵՄ բոլոր անդամ պետություններում, և որ այդ օրենքները լավ են կյանքի կոչվել[158]:

Սիգարետներ վաճառող մեքենա Կանոա Կեբրադայում (Բրազիլիա), որտեղ 2024 թվականին մեկական սիգարետներ են վաճառվել 1 բրազիլական ռեալով (R$1):

Որոշ երկրներ նաև իրավական պահանջներ են սահմանում ծխախոտային արտադրանքի փաթեթավորման նկատմամբ: Օրինակ՝ Եվրոպական միության երկրներում, Թուրքիայում, Ավստրալիայում[159] և Հարավային Աֆրիկայում սիգարետի տուփերը պետք է ունենան ծխելու հետ կապված առողջապահական ռիսկերի մասին ակնառու մակնշում[160]: Կանադան, Ավստրալիան, Թաիլանդը, Իսլանդիան և Բրազիլիան նույնպես պիտակներ են փակցրել սիգարետի տուփերի վրա՝ զգուշացնելով ծխողներին հետևանքների մասին, և դրանք ներառում են ծխելու հնարավոր առողջապահական հետևանքների տեսողական պատկերներ: Կանադայում սիգարետի տուփերի մեջ նաև քարտեր են տեղադրվում: Կա դրանցից տասնվեց հատ, և տուփի մեջ լինում է միայն մեկը: Դրանք բացատրում են ծխելը թողնելու տարբեր մեթոդներ: Բացի այդ, Միացյալ Թագավորությունում եղել են բազմաթիվ տեսողական Առողջապահության ազգային ծառայության գովազդներ, որոնցից մեկում պատկերված է ճարպային կուտակումներով լցված սիգարետ՝ կարծես սիգարետը խորհրդանշում է ծխողի զարկերակը:

Որոշ երկրներ նաև արգելել են գովազդը վաճառքի կետերում: Միացյալ Թագավորությունն ու Իռլանդիան սահմանափակել են ծխախոտի գովազդը մանրածախ վաճառողների համար[161][162]: Սա ներառում է սիգարետների պահպանումը ծածկված դարակի հետևում, որոնք տեսանելի չեն հանրությանը: Այնուամենայնիվ, նրանք թույլ են տալիս որոշակի սահմանափակ գովազդ մանրածախ վաճառողների համար: Նորվեգիան ունի վաճառքի կետերում գովազդի լիակատար արգելք[163]: Սա ներառում է ծխելու արտադրանքն ու պարագաները: Այս միջոցառումների իրականացումը կարող է դժվար լինել. այս բոլոր երկրները բախվել են ծխախոտային արդյունաբերության դիմադրությանն ու մարտահրավերներին[164][165][166]: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն առաջարկում է լիովին արգելել գովազդի կամ ապրանքի տեղադրման բոլոր տեսակները, ներառյալ ինքնասպասարկման ավտոմատների մոտ, օդանավակայաններում և ծխախոտ վաճառող ինտերնետային խանութներում[167]: Ապացույցները դեռևս հստակ չեն նման արգելքների ազդեցության վերաբերյալ:

Շատ երկրներում սահմանված է ծխելու տարիքային շեմ: Բազմաթիվ երկրներում, ներառյալ Միացյալ Նահանգները, Եվրոպական միության անդամ պետությունների մեծ մասը, Նոր Զելանդիան, Կանադան, Հարավային Աֆրիկան, Իսրայելը, Հնդկաստանը[18], Բրազիլիան, Չիլին, Կոստա Ռիկան և Ավստրալիան, անչափահասներին ծխախոտային արտադրանք վաճառելն անօրինական է, իսկ Նիդերլանդներում, Ավստրիայում, Բելգիայում, Դանիայում և Հարավային Աֆրիկայում անօրինական է ծխախոտային արտադրանք վաճառել 18 տարեկանից ցածր անձանց: 2007 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Գերմանիայում ծխախոտային արտադրանք գնելու նվազագույն տարիքը բարձրացվել է 16-ից մինչև 18 տարեկան, ինչպես նաև Միացյալ Թագավորությունում, որտեղ 2007 թվականի հոկտեմբերի 1-ին այն բարձրացվել է 16-ից մինչև 18 տարեկան[168]: Այսպիսի օրենքների հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ մարդիկ պետք է տեղեկացված որոշում կայացնեն ծխախոտի օգտագործման ռիսկերի վերաբերյալ: Այս օրենքները որոշ ազգերում և նահանգներում թույլ են կիրարկվել: Չինաստանում, Թուրքիայում և շատ այլ երկրներում երեխաները գրեթե խնդիր չեն ունենում ծխախոտային արտադրանք գնելիս, քանի որ նրանց հաճախ ուղարկում են խանութ՝ ծնողների համար ծխախոտ գնելու:

Մի շարք երկրներ, ինչպիսիք են Իռլանդիան, Լատվիան, Էստոնիան, Նիդերլանդները, Ֆինլանդիան, Նորվեգիան, Կանադան, Ավստրալիան, Շվեդիան, Պորտուգալիան, Սինգապուրը, Իտալիան, Ինդոնեզիան, Հնդկաստանը, Լիտվան, Չիլին, Իսպանիան, Իսլանդիան, Միացյալ Թագավորությունը, Սլովենիան, Թուրքիան և Մալթան, օրենսդրություն են ընդունել հանրային վայրերում ծխելու դեմ, որոնք հաճախ ներառում են բարերն ու ռեստորանները: Որոշ դեպքերում ռեստորանների սեփականատերերին թույլատրվել է ստեղծել ծխելու համար նախատեսված առանձնացված տարածքներ: Միացյալ Նահանգներում շատ նահանգներ արգելում են ծխել ռեստորաններում, իսկ որոշներն արգելում են նաև բարերում: Կանադայի նահանգներում ծխելն անօրինական է փակ աշխատատեղերում և հանրային վայրերում, ներառյալ բարերն ու ռեստորանները: Սկսած 2008 թվականի մարտի 31-ից՝ Կանադան ներմուծել է «առանց ծխի» օրենք բոլոր հանրային վայրերում, ինչպես նաև ցանկացած հանրային վայրի մուտքից մինչև 10 մետր հեռավորության վրա: Ավստրալիայում «առանց ծխի» օրենքները տարբերվում են ըստ նահանգների: Նոր Զելանդիայում և Բրազիլիայում ծխելը սահմանափակված է փակ հանրային վայրերում, ներառյալ բարերը, ռեստորանները և պանդոկները: Հոնկոնգում ծխելը սահմանափակվել է 2007 թվականի հունվարի 1-ից աշխատավայրերում, հանրային տարածքներում, ինչպիսիք են ռեստորանները, կարաոկե սրահները, շենքերը և հանրային զբոսայգիները (այն վայրերը, որոնք չեն ընդունում անչափահասներին, ազատված են եղել մինչև 2009 թվականը): Ռումինիայում ծխելն անօրինական է գնացքներում, մետրոյի կայարաններում, հանրային հաստատություններում (բացառությամբ հատուկ նշանակված վայրերի, որոնք սովորաբար դրսում են) և հանրային տրանսպորտում: Գերմանիայում, ի հավելումն հանրային շենքերում և տրանսպորտում ծխելու արգելքների, 2007 թվականի վերջին իրականացվել է բարերի և ռեստորանների համար նախատեսված հակածխախոտային կանոնակարգ: Համբուրգի համալսարանի հետազոտությունը (անգլ.՝ Ahlfeldt and Maennig 2010) ցույց է տալիս, որ ծխելու արգելքն ունեցել է, եթե նույնիսկ ունեցել է, միայն կարճաժամկետ ազդեցություն բարերի և ռեստորանների հասույթի վրա: Միջնաժամկետ և երկարաժամկետ կտրվածքով որևէ բացասական ազդեցություն չի չափվել: Արդյունքները հուշում են, որ կամ բարերում և ռեստորաններում սպառման վրա երկարաժամկետ հեռանկարում ծխելու արգելքները չեն ազդում, կամ ծխողների կողմից հասույթի բացասական հետևանքները փոխհատուցվում են չծխողների հաշվին հասույթի ավելացմամբ[169]:

Անվտանգություն բռնկման ժամանակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիգարետների հետ կապված հանրային առողջապահական անուղղակի խնդիրներից է պատահական հրդեհների առաջացումը, որոնք հաճախ կապված են եղել ալկոհոլի օգտագործման հետ: Հոնկոնգում գտնվող Վանգ Ֆուկ Քըրթ շենքում տեղի ունեցած հրդեհի նախնական քննությամբ պարզվել է, որ այն առաջացել է ծխելուց հետո թողնված ծխախոտի մնացորդից[170]: Ավանդաբար օգտագործվել է նիտրատների միջոցով ուժեղացված այրումը, սակայն սիգարետ արտադրողները լռել են այս թեմայի շուրջ՝ սկզբում պնդելով, որ անվտանգ սիգարետ ստեղծելը տեխնիկապես անհնար է, իսկ հետո՝ որ դրան կարելի է հասնել միայն թուղթը փոփոխելու միջոցով: Ինքնափաթաթվող սիգարետները որևէ հավելում չեն պարունակել և հրդեհավտանգ չեն եղել: Առաջարկվել են հրդեհային անվտանգության ապահովման բազմաթիվ նախագծեր, որոնցից մի քանիսն առաջարկվել են հենց ծխախոտային ընկերությունների կողմից. դրանք պետք է մարեին առանց հսկողության ավելի քան մեկ կամ երկու րոպե թողնված սիգարետը՝ դրանով իսկ նվազեցնելով հրդեհի ռիսկը: Ամերիկյան ծխախոտային ընկերություններից մի քանիսը դիմադրել են այս գաղափարին, մինչդեռ մյուսներն ընդունել են այն: «Ռ. Ջ. Ռեյնոլդս» ընկերությունը 1983 թվականին նման սիգարետների նախատիպերի ստեղծման առաջատարն է եղել[171] և մինչև 2010 թվականն իրենց ԱՄՆ շուկայի բոլոր սիգարետները դարձրել է հրդեհային անվտանգության պահանջներին համապատասխան[172]: «Ֆիլիպ Մորիս ինթերնեյշնլ» ընկերությունը չի պաշտպանել այն: «Լորիլարդ»ընկերությունը (որը գնվել է «Ռ. Ջ. Ռեյնոլդս»-ի կողմից)՝ ԱՄՆ-ի երրորդ խոշորագույն ծխախոտային ընկերությունը, կարծես թե երկդիմի դիրքորոշում է ունեցել[172]:

Առողջապահական նախազգուշացումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանադայում ծխախոտներն այժմ ունեն նախազգուշացումներ, ինչպիսիք են՝ «թույնը յուրաքանչյուր գլանակում» և «ծխախոտը իմպոտենցիա է առաջացնում», ինչը, ըստ կառավարության, փորձ է գրեթե անհնար դարձնել առողջության մասին նախազգուշացումների ամբողջական բացակայությունը[173]:

Շեմային թմրամիջոցների տեսություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխախոտի և թմրամիջոցների այլ տեսակների օգտագործման միջև եղած կապը լավ հաստատված է եղել, սակայն այս կապի բնույթն անհայտ է մնացել: Երկու հիմնական տեսություններն են ֆենոտիպային պատճառահետևանքային մոդելը և փոխկապակցված հակումների մոդելը: Պատճառահետևանքային մոդելը պնդել է, որ ծխելը հետագայում թմրամիջոցների օգտագործման հիմնական ազդեցությունն է եղել[174], մինչդեռ փոխկապակցված հակումների մոդելը պնդել է, որ ծխելը և թմրամիջոցների այլ տեսակների օգտագործումը հիմնված են գենետիկական կամ շրջակա միջավայրի գործոնների վրա[175]: Առողջապահության ազգային ինստիտուտի (NIH) կողմից հրապարակված հետազոտություններից մեկը պարզել է, որ ծխախոտի օգտագործումը կարող է կապված լինել կոկաինային կախվածության և մարիխուանայի օգտագործման հետ: Հետազոտությունը նշել է, որ կոկաին օգտագործած մեծահասակների 90%-ն առաջ սիգարետ է ծխել (դա վերաբերել է 18-34 տարեկան անձանց): Այս հետազոտությունը կարող էր աջակցել շեմային թմրամիջոցների տեսությանը[176]:

Ծխել դադարեցնել

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ծխել դադարեցնել» հասկացությունը հաճախ ներառում է բժիշկների կամ սոցիալական աշխատողների խորհրդատվությունը[18], միանգամից թողնելը, նիկոտինային փոխարինող թերապիան, պայմանական վաուչերները[177], հակադեպրեսանտները, վեյփինգը[178], հիպնոսը, ինքնօգնությունը և աջակցության խմբերը:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ծխողների մոտ 70%-ը ցանկացել է թողնել ծխելը, և 50%-ը հայտնել է, որ նախորդ տարվա ընթացքում փորձել է անել դա[179]: Առանց աջակցության՝ ծխողների 1%-ն է ամեն տարի հաջողությամբ թողել ծխելը: Ծխելը թողնելու վերաբերյալ բժշկի խորհուրդն այդ ցուցանիշը հասցրել է տարեկան 3%-ի[180]: Առաջին գծի հակածխախոտային դեղամիջոցների ավելացումը տարվա ընթացքում ծխելը թողնելու ցուցանիշները հասցրել է շուրջ 20%-ի[181]: Ծխելը դադարեցնելու համար կարևոր են եղել հանրային առողջապահական արշավներին հանրության մասնակցությունը:

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Gately, Iain (2004) [2003]. Tobacco: A Cultural History of How an Exotic Plant Seduced Civilization. Diane. էջեր 3–7. ISBN 978-0-8021-3960-3. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին.
  2. ↑ West, Robert; Shiffman, Saul (2007). Fast Facts: Smoking Cessation. Health Press Ltd. էջ 28. ISBN 978-1-903734-98-8.
  3. 1 2 3 Lloyd, John; Mitchinson, John (2008 թ․ հուլիսի 25). The Book of General Ignorance. Harmony Books. ISBN 978-0-307-39491-0.
  4. 1 2 3 Wigand, Jeffrey S. (2006 թ․ հուլիս). «ADDITIVES, CIGARETTE DESIGN and TOBACCO PRODUCT REGULATION» (PDF). Mt. Pleasant, MI 48804: Jeffrey Wigand. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 16-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 14-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ location (link)
  5. 1 2 Gilman & Xun 2004, էջ. 318
  6. 1 2 Parrott, A. C.; Winder, G. (1989). «Nicotine chewing gum (2 mg, 4 mg) and cigarette smoking: comparative effects upon vigilance and heart rate». Psychopharmacology. 97 (2): 257–261. doi:10.1007/BF00442260. PMID 2498936. S2CID 4842374.
  7. 1 2 Parkin, C.; Fairweather, D. B.; Shamsi, Z.; Stanley, N.; Hindmarch, I. (1998). «The effects of cigarette smoking on overnight performance». Psychopharmacology. 136 (2): 172–178. doi:10.1007/s002130050553. PMID 9551774. S2CID 22962937.
  8. ↑ Gilman & Xun 2004, էջեր. 320–321
  9. ↑ Benowitz, Neal L. (2009-02-01). «Pharmacology of Nicotine: Addiction, Smoking-Induced Disease, and Therapeutics». Annual Review of Pharmacology and Toxicology (անգլերեն). 49 (1): 57–71. Bibcode:2009ARPT...49...57B. doi:10.1146/annurev.pharmtox.48.113006.094742. ISSN 0362-1642. PMC 2946180. PMID 18834313.
  10. 1 2 3 Proctor 2000, էջ. 228
  11. 1 2 Doll, R.; Hill, B. (2004 թ․ հունիս). «The mortality of doctors in relation to their smoking habits: a preliminary report: (Reprinted from Br Med J 1954:ii;1451-5)». BMJ (Clinical Research Ed.). 328 (7455): 1529–1533, discussion 1533. doi:10.1136/bmj.328.7455.1529. ISSN 0959-8138. PMC 437141. PMID 15217868.
  12. 1 2 VJ Rock, MPH, A Malarcher, JW Kahende, K Asman, MSPH, C Husten, MD, R Caraballo (2007 թ․ նոյեմբերի 9). «Cigarette Smoking Among Adults --- United States, 2006». United States Centers for Disease Control and Prevention. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 1-ին. «In 2006, an estimated 20.8% (45.3 million) of U.S. adults[...]»{{cite web}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  13. 1 2 3 4 «WHO/WPRO-Smoking Statistics». World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. 2002 թ․ մայիսի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 1-ին.
  14. ↑ Giovino, GA; Mirza, SA; Samet, JM; Gupta, PC; Jarvis, MJ; Bhala, N; Peto, R; Zatonski, W; Hsia, J; Morton, J; Palipudi, KM; Asma, S; GATS Collaborative, Group (2012 թ․ օգոստոսի 18). «Tobacco use in 3 billion individuals from 16 countries: an analysis of nationally representative cross-sectional household surveys». Lancet. 380 (9842): 668–79. doi:10.1016/S0140-6736(12)61085-X. ISSN 0140-6736. PMID 22901888. S2CID 12450625.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  15. 1 2 The World Health Organization, and the Institute for Global Tobacco Control, Johns Hopkins School of Public Health (2001). «Women and the Tobacco Epidemic: Challenges for the 21st Century» (PDF). World Health Organization. էջեր 5–6. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2003 թ․ նոյեմբերի 28-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 2-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  16. 1 2 «Surgeon General's Report—Women and Smoking». Centers for Disease Control and Prevention. 2001. էջ 47. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 3-ին.
  17. 1 2 3 4 «Tobacco». www.who.int (անգլերեն). Վերցված է 2024-02-24-ին.
  18. 1 2 3 4 5 Chandrupatla, Siddardha G.; Tavares, Mary; Natto, Zuhair S. (2017 թ․ հուլիսի 27). «Tobacco Use and Effects of Professional Advice on Smoking Cessation among Youth in India». Asian Pacific Journal of Cancer Prevention. 18 (7): 1861–1867. doi:10.22034/APJCP.2017.18.7.1861. ISSN 2476-762X. PMC 5648391. PMID 28749122.
  19. ↑ The Lancet (2009 թ․ սեպտեմբերի 26). «Tobacco smoking: why start?». The Lancet. 374 (9695): 1038. doi:10.1016/s0140-6736(09)61680-9. PMID 19782852. S2CID 37513171.
  20. ↑ Nuwer, Rachel (2021 թ․ հոկտեմբերի 11). Stix, Gary (ed.). «Mammoths Roamed when Humans Started Using Tobacco at Least 12,300 Years Ago». Scientific American. Springer Nature. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 16-ին. «[...] researchers [...] identified the charred remnants of four tobacco seeds. Radiocarbon dating of willow wood charcoal also recovered from the hearth revealed that the entire contents, including the seeds, were approximately 12,300 years old. [...] [Daron] Duke and his colleagues do not know in what manner the tobacco was used, but they believe it could have been smoked or put behind the lip and sucked.»
  21. ↑ Wilbert, Johannes (1993 թ․ հուլիսի 28). Tobacco and Shamanism in South America. Yale University Press. ISBN 978-0-300-05790-4. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին.
  22. ↑ Robicsek, Francis (1979 թ․ հունվար). The Smoking Gods: Tobacco in Maya Art, History, and Religion. University of Oklahoma Press. էջ 30. ISBN 978-0-8061-1511-5.
  23. ↑ F.J.Carod-Artal (2011 թ․ հուլիսի 1). «Hallucinogenic drugs in pre-Columbian Mesoamerican cultures». Neurología. 30 (1): 42–49. doi:10.1016/j.nrleng.2011.07.010. PMID 21893367.
  24. ↑ Nordenskiold, Erland (1929), «The American Indian as an Inventor», Journal of the Royal Anthropological Institute, 59: 277, doi:10.2307/2843888, JSTOR 2843888
  25. ↑ Heckewelder, John Gottlieb Ernestus; Reichel, William Cornelius (1971 թ․ հունիս) [1876]. History, manners, and customs of the Indian nations who once inhabited Pennsylvania and the neighboring states (PDF). The Historical Society of Pennsylvania. էջ 149. ISBN 978-0-405-02853-3. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին.
  26. ↑ Diéreville; Webster, John Clarence; Webster, Alice de Kessler Lusk (1933). Relation of the voyage to Port Royal in Acadia or New France. The Champlain Society. «They smoke with excessive eagerness […] men, women, girls and boys, all find their keenest pleasure in this way»
  27. ↑ «Ceremonial Use of Tobacco | Milwaukee Public Museum». www.mpm.edu. Վերցված է 2026-03-03-ին.
  28. ↑ Gottsegen, Jack Jacob (1940). Tobacco: A Study of Its Consumption in the United States. Pitman Publishing Company. էջ 107. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. «Smoke also provided another means of communication to the Great Spirit.»
  29. ↑ «Plains Indian Pipe and Pipe Bag - Kansapedia - Kansas Historical Society». www.kansashistory.gov. Վերցված է 2026-03-03-ին.
  30. ↑ Balls, Edward K. (1962 թ․ հոկտեմբերի 1). Early Uses of California Plants. University of California Press. էջեր 81–85. ISBN 978-0-520-00072-8. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. «Early Uses of California Plants.»
  31. ↑ Jordan, Ervin L. Jr. «Jamestown, Virginia, 1607–1907: An Overview». University of Virginia. Արխիվացված է օրիգինալից 2002 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 22-ին. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  32. ↑ Kulikoff, Allan (1986 թ․ օգոստոսի 1). Tobacco and Slaves: The Development of Southern Cultures in the Chesapeake. The University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4224-9. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. «Tobacco & Slaves: The Development of Southern Cultures in the Chesapeake.»
  33. ↑ Gilman & Xun 2004, էջ. 38
  34. ↑ Gilman & Xun 2004, էջեր. 92–99
  35. ↑ Gilman & Xun 2004, էջեր. 15–16
  36. ↑ King James I of England (2002 թ․ ապրիլի 16) [1604]. «A Counterblaste to Tobacco». University of Texas at Austin. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ մայիսի 18-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  37. ↑ Burns, Eric (2006 թ․ սեպտեմբերի 28). The Smoke of the Gods: A Social History of Tobacco. Temple University Press. էջեր 134–135. ISBN 978-1-59213-480-9. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին.
  38. ↑ Proctor 2000, էջ. 178
  39. ↑ Proctor 2000, էջ. 219
  40. ↑ Proctor 2000, էջ. 187
  41. 1 2 Proctor 2000, էջ. 245
  42. ↑ Proctor 2000, էջ. 227
  43. ↑ Doll, R.; Hill, A. B. (1950 թ․ սեպտեմբերի 1). «Smoking and Carcinoma of the Lung». British Medical Journal. 2 (4682): 739–748. doi:10.1136/bmj.2.4682.739. ISSN 0007-1447. PMC 2038856. PMID 14772469.
  44. ↑ «CNN Interactive». Cnn.com. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 22-ին.
  45. ↑ «The Reports of the Surgeon General: The 1964 Report on Smoking and Health». Profiles in Science. United States National Library of Medicine, National Institutes of Health. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 20-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 10-ին.
  46. ↑ Milo Geyelin. «Forty-Six States Agree to Accept $206 Billion Tobacco Settlement». Wall Street Journal.
  47. ↑ Hilton, Matthew (2000 թ․ մայիսի 4). Smoking in British Popular Culture, 1800–2000: Perfect Pleasures. Manchester University Press. էջեր 229–241. ISBN 978-0-7190-5257-6. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին.
  48. ↑ Gilman & Xun 2004, էջեր. 46–57
  49. ↑ MPOWER 2008, էջեր. 267–288
  50. ↑ «India, Bangladesh, Nepal on track to achieve 30 pc tobacco use reduction by year-end: WHO». The Economic Times. 2025-10-08. ISSN 0013-0389. Վերցված է 2025-10-09-ին.
  51. ↑ «Bidi Use Among Urban Youth – Massachusetts, March–April 1999». Centers for Disease Control and Prevention. 1999 թ․ սեպտեմբերի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 14-ին.
  52. ↑ Pakhale, S. M.; Maru, G. B. (1998 թ․ դեկտեմբեր). «Distribution of major and minor alkaloids in tobacco, mainstream and sidestream smoke of popular Indian smoking products». Food and Chemical Toxicology. 36 (12): 1131–1138. doi:10.1016/S0278-6915(98)00071-4. ISSN 0278-6915. PMID 9862656.
  53. ↑ Rarick CA (2008 թ․ ապրիլի 2). «Note on the premium cigar industry». doi:10.2139/ssrn.1127582. S2CID 152340055. SSRN 1127582. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  54. ↑ Mariolis P, Rock VJ, Asman K, և այլք: (2006). «Tobacco use among adults—United States, 2005». MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 55 (42): 1145–8. PMID 17065979. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
  55. ↑ «A bill to protect the public health by providing the Food and Drug Administration with certain authority to regulate tobacco products. (Summary)» (Press release). Library of Congress. 2004 թ․ մայիսի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 1-ին.
  56. ↑ Turner, JA; Sillett, RW; McNicol, MW (1977). «Effect of cigar smoking on carboxyhemoglobin and plasma nicotine concentrations in primary pipe and cigar smokers and ex-cigarette smokers». British Medical Journal. 2 (6099): 1387–9. doi:10.1136/bmj.2.6099.1387. PMC 1632361. PMID 589225.
  57. ↑ Armitage, A. K.; Turner, D. M. (1970). «Absorption of Nicotine in Cigarette and Cigar Smoke through the Oral Mucosa». Nature. 226 (5252): 1231–1232. Bibcode:1970Natur.226.1231A. doi:10.1038/2261231a0. PMID 5422597. S2CID 4208650.
  58. ↑ Pich, E. M.; Pagliusi, S. R.; Tessari, M.; Talabot-Ayer, D.; Hooft Van Huijsduijnen, R.; Chiamulera, C. (1997). «Common neural substrates for the addictive properties of nicotine and cocaine». Science. 275 (5296): 83–86. doi:10.1126/science.275.5296.83. PMID 8974398. S2CID 5923174.
  59. ↑ Wonnacott, S. (1997). «Presynaptic nicotinic ACh receptors». Trends in Neurosciences. 20 (2): 92–8. doi:10.1016/S0166-2236(96)10073-4. PMID 9023878. S2CID 42215860.
  60. ↑ Pontieri, F. E.; Tanda, G.; Orzi, F.; Di Chiara, G. D. (1996). «Effects of nicotine on the nucleus accumbens and similarity to those of addictive drugs». Nature. 382 (6588): 255–257. Bibcode:1996Natur.382..255P. doi:10.1038/382255a0. PMID 8717040. S2CID 4338516.
  61. ↑ Guinan, M. E.; Portas, M. R.; Hill, H. R. (1979). «The candida precipitin test in an immunosuppressed population». Cancer. 43 (1): 299–302. doi:10.1002/1097-0142(197901)43:1<299::AID-CNCR2820430143>3.0.CO;2-D. PMID 761168. S2CID 45096870.
  62. ↑ Talhout, R.; Opperhuizen, A.; Van Amsterdam, J. G. C. (2007 թ․ հոկտեմբեր). «Role of acetaldehyde in tobacco smoke addiction». European Neuropsychopharmacology. 17 (10): 627–636. doi:10.1016/j.euroneuro.2007.02.013. ISSN 0924-977X. PMID 17382522. S2CID 25866206.
  63. ↑ Shoaib, M.; Lowe, A.; Williams, S. (2004). «Imaging localised dynamic changes in the nucleus accumbens following nicotine withdrawal in rats». NeuroImage. 22 (2): 847–854. doi:10.1016/j.neuroimage.2004.01.026. PMID 15193614. S2CID 43544025.
  64. 1 2 Guindon, G. Emmanuel; Boisclair, David (2003). «Past, current and future trends in tobacco use» (PDF). Washington DC: The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank: 13–16. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  65. ↑ Peto, Richard; Lopez, Alan D; Boreham, Jillian; Thun, Michael (2006). «Mortality from Smoking in Developed Countries 1950–2000: indirect estimates from national vital statistics» (PDF). Oxford University Press: 9. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2005 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  66. ↑ Tobaccofreekids.org/problem/tol-s
  67. ↑ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2009). «Cigarette smoking among adults and trends in smoking cessation – United States, 2008» (Full free text). MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. 58 (44): 1227–1232. PMID 19910909. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
  68. ↑ GBD 2008, էջ. 8
  69. ↑ GBD 2008, էջ. 23
  70. 1 2 «WHO/WPRO-Tobacco Fact sheet». World Health Organization Regional Office for the Western Pacific. 2007 թ․ մայիսի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունվարի 1-ին.
  71. ↑ «Smoking causes one in 10 deaths worldwide, study shows». BBC News (բրիտանական անգլերեն). 2017 թ․ ապրիլի 6. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 11-ին.
  72. ↑ Gay, Peter (1988). Freud: A Life for Our Time. New York: W. W. Norton & Company. էջեր 650–651. ISBN 978-0-393-32861-5.
  73. ↑ Patton G. C.; Hibbert M.; Rosier M. J.; Carlin J. B.; Caust J.; Bowes G. (1996). «Is smoking associated with depression and anxiety in teenagers?». American Journal of Public Health. 86 (2): 225–230. doi:10.2105/ajph.86.2.225. PMC 1380332. PMID 8633740.
  74. ↑ «Preventing kids and teens from smoking and vaping». www.canada.ca. 2015-10-13. Վերցված է 2026-03-02-ին.
  75. ↑ «Influence of Tobacco Marketing on Smoking Behavior» (PDF). Վերցված է 2026-03-03-ին.
  76. ↑ «Chapter 5: Influences on the uptake and prevention of smoking». Վերցված է 2026-03-03-ին.
  77. ↑ «Preventing Tobacco Use Among Youth and Young Adults» (PDF). Վերցված է 2026-03-03-ին.
  78. ↑ Stanton, W.; Silva, P. A. (1992). «A longitudinal study of the influence of parents and friends on children's initiation of smoking». Journal of Applied Developmental Psychology. 13 (4): 423–434. doi:10.1016/0193-3973(92)90010-F.
  79. ↑ Harris, Judith Rich; Pinker, Steven (1998 թ․ սեպտեմբերի 4). The nurture assumption: why children turn out the way they do. Simon and Schuster. ISBN 978-0-684-84409-1. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին.
  80. ↑ Chassin, L.; Presson, C.; Rose, J.; Sherman, S. J.; Prost, J. (2002). «Parental Smoking Cessation and Adolescent Smoking». Journal of Pediatric Psychology. 27 (6): 485–496. doi:10.1093/jpepsy/27.6.485. PMID 12177249.
  81. ↑ Proescholdbell, R. J.; Chassin, L.; MacKinnon, D. P. (2000). «Home smoking restrictions and adolescent smoking». Nicotine & Tobacco Research. 2 (2): 159–167. doi:10.1080/713688125. PMID 11072454. S2CID 8749779.
  82. ↑ Urberg, K.; Shyu, S. J.; Liang, J. (1990). «Peer influence in adolescent cigarette smoking». Addictive Behaviors. 15 (3): 247–255. doi:10.1016/0306-4603(90)90067-8. PMID 2378284.
  83. ↑ Bharatula, Arun (2016). Review: Tobacco outlet density. Melbourne.{{cite book}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)(չաշխատող հղում)
  84. ↑ Michell L, West P (1996). «Peer pressure to smoke: the meaning depends on the method». Health Education Research. 11 (1): 39–49. doi:10.1093/her/11.1.39.
  85. ↑ Barber, J.; Bolitho, F.; Bertrand, L. (1999). «The Predictors of Adolescent Smoking». Journal of Social Service Research. 26 (1): 51–66. doi:10.1300/J079v26n01_03.
  86. ↑ Pelosi, Anthony J. (2019). «Personality and fatal diseases: Revisiting a scientific scandal». Journal of Health Psychology. 24 (4): 421–439. doi:10.1177/1359105318822045. ISSN 1359-1053. PMC 6712909. PMID 30791726.
  87. ↑ Nigel Hawkes (2019), Works by eminent psychologist who doubted smoking caused cancer are "unsafe," finds inquiry Արխիվացված 4 Հունվար 2023 Wayback Machine
  88. ↑ «King's College London enquiry into publications authored by Professor Hans Eysenck with Professor Ronald Grossarth-Maticek» (PDF). 2019 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2022 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 13-ին.
  89. ↑ Eysenck, Hans J.; Brody, Stuart (2000 թ․ նոյեմբեր). Smoking, health and personality. Transaction. ISBN 978-0-7658-0639-0.
  90. ↑ Berlin, I.; Singleton, E. G.; Pedarriosse, A. M.; Lancrenon, S.; Rames, A.; Aubin, H. J.; Niaura, R. (2003). «The Modified Reasons for Smoking Scale: factorial structure, gender effects and relationship with nicotine dependence and smoking cessation in French smokers». Addiction. 98 (11): 1575–1583. doi:10.1046/j.1360-0443.2003.00523.x. PMID 14616184.
  91. ↑ «Nicotine». Imperial College London. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 22-ին. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  92. ↑ Chandra, S.; Chaloupka, F. J. (2003). «Seasonality in cigarette sales: patterns and implications for tobacco control». Tobacco Control. 12 (1): 105–107. doi:10.1136/tc.12.1.105. PMC 1759100. PMID 12612375.
  93. ↑ Chandra, S.; Shiffman, S.; Scharf, M.; Dang, Q.; Shadel, G. (2007 թ․ փետրվար). «Daily smoking patterns, their determinants, and implications for quitting». Experimental and Clinical Psychopharmacology. 15 (1): 67–80. doi:10.1037/1064-1297.15.1.67. ISSN 1064-1297. PMID 17295586.
  94. ↑ Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; Mitchell, Richard (2007 թ․ մայիսի 18). «Chapter 8: Environmental and Nutritional Diseases». Robbins Basic Pathology (8th ed.). Philadelphia: W.B. Saunders. էջ 288, Figure 8–6. ISBN 978-1-4160-2973-1.
  95. 1 2 Kalkhoran, S; Benowitz, NL; Rigotti, AN (2018 թ․ օգոստոս). «Prevention and Treatment of Tobacco Use: JACC Health Promotion Series». Journal of the American College of Cardiology. [Elsevier for the American College of Cardiology. 72 (9): 1030–45. doi:10.1016/j.jacc.2018.06.036. ISSN 1558-3597. PMC 6261256. PMID 30139432. S2CID 52077567. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 1-ին.
  96. ↑ «ASH > Action on Smoking & Health». www.ash.org. 2012 թ․ օգոստոսի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
  97. 1 2 3 Rodu, B; Plurphanswat, N (2021 թ․ հունվար). «Mortality among male cigar and cigarette smokers in the USA» (PDF). Harm Reduction Journal. BioMed Central. 18 (7): 7. doi:10.1186/s12954-020-00446-4. ISSN 1477-7517. LCCN 2004243422. PMC 7789747. PMID 33413424. S2CID 230800394. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 26-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 28-ին.
  98. ↑ Nonnemaker, J; Rostron, B; Hall, P; MacMonegle, A; Apelberg, B. Morabia, A (ed.). «Mortality and Economic Costs From Regular Cigar Use in the United States, 2010». American Journal of Public Health. American Public Health Association. 104 (9): e86–e91. doi:10.2105/AJPH.2014.301991. PMC 4151956. PMID 25033140. S2CID 207276270.
  99. ↑ Shah, RS; Cole, JW (2010 թ․ հուլիս). «Smoking and stroke: the more you smoke the more you stroke». Expert Review of Cardiovascular Therapy. Informa. 8 (7): 917–932. doi:10.1586/erc.10.56. ISSN 1744-8344. PMC 2928253. PMID 20602553. S2CID 207215548.
  100. 1 2 Laniado-Laborín, Rafael (2009 թ․ հունվար). «Smoking and Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). Parallel Epidemics of the 21st Century». International Journal of Environmental Research and Public Health. MDPI. 6 (1: Smoking and Tobacco Control): 209–224. doi:10.3390/ijerph6010209. ISSN 1660-4601. PMC 2672326. PMID 19440278. S2CID 19615031.
  101. ↑ Oh, CK; Murray, LA; Molfino, NL (2012 թ․ փետրվար). «Smoking and Idiopathic Pulmonary Fibrosis». Pulmonary Medicine (journal)|Pulmonary Medicine. Hindawi Publishing Corporation. 2012 808260. doi:10.1155/2012/808260. ISSN 2090-1844. PMC 3289849. PMID 22448328. S2CID 14090263.
  102. 1 2 3 Thun, Michael J.; Jacobs, Eric J.; Shapiro, Jean A. (2000 թ․ փետրվար). Ganz, Patricia A. (ed.). «Cigar Smoking in Men and Risk of Death From Tobacco-Related Cancers». Journal of the National Cancer Institute. Oxford University Press. 92 (4): 333–337. doi:10.1093/jnci/92.4.333. PMID 10675383. S2CID 7772405. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 28-ին.
  103. 1 2 3 Anjum F, Zohaib J (2020 թ․ դեկտեմբերի 4). «Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma». Definitions (Updated ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. doi:10.32388/G6TG1L. PMID 33085415. S2CID 229252540. Bookshelf ID: NBK563268. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 7-ին – via NCBI.
  104. ↑ Gormley, Mark; Creaney, Grant; Schache, Andrew; Ingarfield, Kate; Conway, David I. (2022-11-11). «Reviewing the epidemiology of head and neck cancer: definitions, trends and risk factors». British Dental Journal (անգլերեն). 233 (9): 780–786. doi:10.1038/s41415-022-5166-x. ISSN 0007-0610. PMC 9652141. PMID 36369568.
  105. ↑ Hashibe, Mia; Brennan, Paul; Chuang, Shu-chun; Boccia, Stefania; Castellsague, Xavier; Chen, Chu; Curado, Maria Paula; Dal Maso, Luigino; Daudt, Alexander W.; Fabianova, Eleonora; Fernandez, Leticia; Wünsch-Filho, Victor; Franceschi, Silvia; Hayes, Richard B.; Herrero, Rolando (2009-02-01). «Interaction between Tobacco and Alcohol Use and the Risk of Head and Neck Cancer: Pooled Analysis in the International Head and Neck Cancer Epidemiology Consortium». Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention (անգլերեն). 18 (2): 541–550. doi:10.1158/1055-9965.EPI-08-0347. ISSN 1055-9965. PMC 3051410. PMID 19190158.
  106. ↑ Inflamm Bowel Dis. May 2009, P. Seksik, I Nion-Larmurier
  107. ↑ Rom O, Kaisari S, Aizenbud D, Reznick AZ (2013). «Cigarette smoke and muscle catabolism in C2 myotubes». Mech Ageing Dev. 134 (1–2): 24–34. doi:10.1016/j.mad.2012.11.004. PMID 23262287. S2CID 322153.
  108. 1 2 Etemadi, Arash; Blount, Benjamin C.; Calafat, Antonia M.; Chang, Cindy M.; De Jesus, Victor R.; Poustchi, Hossein; Wang, Lanqing; Pourshams, Akram; Shakeri, Ramin; Shiels, Meredith S.; Inoue-Choi, Maki; Ambrose, Bridget K.; Christensen, Carol H.; Wang, Baoguang; Ye, Xiaoyun; Murphy, Gwen; Feng, Jun; Xia, Baoyun; Sosnoff, Connie S.; Boffetta, Paolo; Brennan, Paul; Bhandari, Deepak; Kamangar, Farin; Dawsey, Sanford M.; Abnet, Christian C.; Freedman, Neal D.; Malekzadeh, Reza (2019 թ․ փետրվար). «Urinary Biomarkers of Carcinogenic Exposure among Cigarette, Waterpipe, and Smokeless Tobacco Users and Never Users of Tobacco in the Golestan Cohort Study». Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention. American Association for Cancer Research. 28 (2): 337–347. doi:10.1158/1055-9965.EPI-18-0743. ISSN 1055-9965. PMC 6935158. PMID 30622099. S2CID 58560832.
  109. ↑ Dreyer, L et al. (1997) Tobacco Smoking. APMIS Inc.
  110. ↑ Chang, Cindy M.; Corey, Catherine G.; Rostron, Brian L.; Apelberg, Benjamin J. (2015 թ․ ապրիլ). «Systematic review of cigar smoking and all-cause and smoking-related mortality» (PDF). BMC Public Health. BioMed Central. 15 (390): 390. doi:10.1186/s12889-015-1617-5. ISSN 1471-2458. PMC 4408600. PMID 25907101. S2CID 16482278. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
  111. ↑ Albandar, Jasim M.; Adensaya, Margo R.; Streckfus, Charles F.; Winn, Deborah M. (2000 թ․ դեկտեմբեր). «Cigar, Pipe, and Cigarette Smoking as Risk Factors for Periodontal Disease and Tooth Loss». Journal of Periodontology. American Academy of Periodontology. 71 (12): 1874–1881. doi:10.1902/jop.2000.71.12.1874. ISSN 0022-3492. PMID 11156044. S2CID 11598500.
  112. ↑ Kastan MB (2008). «DNA damage responses: mechanisms and roles in human disease: 2007 G.H.A. Clowes Memorial Award Lecture». Mol. Cancer Res. 6 (4): 517–24. doi:10.1158/1541-7786.MCR-08-0020. PMID 18403632.
  113. ↑ Liu XY, Zhu MX, Xie JP (2010). «Mutagenicity of acrolein and acrolein-induced DNA adducts». Toxicol. Mech. Methods. 20 (1): 36–44. doi:10.3109/15376510903530845. PMID 20158384. S2CID 8812192.
  114. ↑ Speit G, Merk O (2002). «Evaluation of mutagenic effects of formaldehyde in vitro: detection of crosslinks and mutations in mouse lymphoma cells». Mutagenesis. 17 (3): 183–7. doi:10.1093/mutage/17.3.183. PMID 11971987.
  115. ↑ Pu X, Kamendulis LM, Klaunig JE (2009). «Acrylonitrile-induced oxidative stress and oxidative DNA damage in male Sprague-Dawley rats». Toxicol. Sci. 111 (1): 64–71. doi:10.1093/toxsci/kfp133. PMC 2726299. PMID 19546159.
  116. ↑ Koturbash I, Scherhag A, Sorrentino J, Sexton K, Bodnar W, Swenberg JA, Beland FA, Pardo-Manuel Devillena F, Rusyn I, Pogribny IP (2011). «Epigenetic mechanisms of mouse interstrain variability in genotoxicity of the environmental toxicant 1,3-butadiene». Toxicol. Sci. 122 (2): 448–56. doi:10.1093/toxsci/kfr133. PMC 3155089. PMID 21602187.
  117. ↑ Garcia CC, Angeli JP, Freitas FP, Gomes OF, de Oliveira TF, Loureiro AP, Di Mascio P, Medeiros MH (2011). «[13C2]-Acetaldehyde promotes unequivocal formation of 1,N2-propano-2'-deoxyguanosine in human cells». J. Am. Chem. Soc. 133 (24): 9140–3. doi:10.1021/ja2004686. PMID 21604744. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  118. ↑ Tompkins EM, McLuckie KI, Jones DJ, Farmer PB, Brown K (2009). «Mutagenicity of DNA adducts derived from ethylene oxide exposure in the pSP189 shuttle vector replicated in human Ad293 cells». Mutat. Res. 678 (2): 129–37. Bibcode:2009MRGTE.678..129T. doi:10.1016/j.mrgentox.2009.05.011. PMID 19477295.
  119. ↑ Fabiani R, Rosignoli P, De Bartolomeo A, Fuccelli R, Morozzi G (2007). «DNA-damaging ability of isoprene and isoprene mono-epoxide (EPOX I) in human cells evaluated with the comet assay». Mutat. Res. 629 (1): 7–13. Bibcode:2007MRGTE.629....7F. doi:10.1016/j.mrgentox.2006.12.007. PMID 17317274.
  120. ↑ Alarabi, A. B.; Karim, Z. A.; Alshbool, F. Z.; Khasawneh, F. T.; Hernandez, Keziah R.; Lozano, Patricia A.; Montes Ramirez, Jean E.; Rivera, José O. (2020 թ․ փետրվար). «Short-Term Exposure to Waterpipe/Hookah Smoke Triggers a Hyperactive Platelet Activation State and Increases the Risk of Thrombogenesis». Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology. Lippincott Williams & Wilkins. 40 (2): 335–349. doi:10.1161/ATVBAHA.119.313435. ISSN 1079-5642. PMC 7000176. PMID 31941383. S2CID 210335103.
  121. ↑ Patel, Mit P.; Khangoora, Vikramjit S.; Marik, Paul E. (2019 թ․ հոկտեմբեր). «A Review of the Pulmonary and Health Impacts of Hookah Use». Annals of the American Thoracic Society. American Thoracic Society. 16 (10): 1215–1219. doi:10.1513/AnnalsATS.201902-129CME. ISSN 2325-6621. PMID 31091965. S2CID 155103502.
  122. ↑ Qasim, Hanan; Alarabi, A. B.; Alzoubi, K. H.; Karim, Z. A.; Alshbool, F. Z.; Khasawneh, F. T. (2019 թ․ սեպտեմբեր). «The effects of hookah/waterpipe smoking on general health and the cardiovascular system» (PDF). Environmental Health and Preventive Medicine. BioMed Central. 24 (58): 58. Bibcode:2019EHPM...24...58Q. doi:10.1186/s12199-019-0811-y. ISSN 1347-4715. PMC 6745078. PMID 31521105. S2CID 202570973. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 24-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 8-ին.
  123. 1 2 Farag, Mohamed A.; Elmassry, Moamen M.; El-Ahmady, Sherweit H. (2018-11-19). «The characterization of flavored hookahs aroma profile and in response to heating as analyzed via headspace solid-phase microextraction (SPME) and chemometrics». Scientific Reports. 8 (1): 17028. Bibcode:2018NatSR...817028F. doi:10.1038/s41598-018-35368-6. ISSN 2045-2322. PMC 6242864. PMID 30451904.
  124. ↑ WHO Report on the Global Tobacco Epidemic, 2008
  125. 1 2 Barendregt J. J., Bonneux L., van der Maas P. J. (1997). «The health care costs of smoking» (PDF). New England Journal of Medicine. 337 (15): 1052–1057. doi:10.1056/NEJM199710093371506. hdl:1765/59780. PMID 9321534. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 20-ին.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  126. ↑ "Nicotine: A Powerful Addiction Արխիվացված 1 Մայիս 2009 Wayback Machine." Centers for Disease Control and Prevention.
  127. ↑ Peto Richard; Darby Sarah; Deo Harz; և այլք: (2000). «Smoking, smoking cessation, and lung cancer in the UK since 1950: combination of national statistics with two case-control studies». The BMJ. 321 (7257): 323–329. doi:10.1136/bmj.321.7257.323. PMC 27446. PMID 10926586.
  128. ↑ Yoshida, Kenichi; Gowers, Kate H. C.; Lee-Six, Henry; Chandrasekharan, Deepak P.; Coorens, Tim; Maughan, Elizabeth F.; Beal, Kathryn; Menzies, Andrew; Millar, Fraser R.; Anderson, Elizabeth; Clarke, Sarah E.; Pennycuick, Adam; Thakrar, Ricky M.; Butler, Colin R.; Kakiuchi, Nobuyuki; Hirano, Tomonori; Hynds, Robert E.; Stratton, Michael R.; Martincorena, Iñigo; Janes, Sam M.; Campbell, Peter J. (2020). «Tobacco smoking and somatic mutations in human bronchial epithelium». Nature. 578 (7794): 266–272. Bibcode:2020Natur.578..266Y. doi:10.1038/s41586-020-1961-1. PMC 7021511. PMID 31996850. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 30-ին.
  129. ↑ «Cigarette Smoking Among Adults --- United States, 2006». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  130. ↑ «WHO Western Pacific | World Health Organization». www.who.int. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  131. ↑ Pintarelli G, Noci S, Maspero D, Pettinicchio A, Dugo M, De Cecco L, Incarbone M, Tosi D, Santambrogio L, Dragani TA, Colombo F (2019 թ․ սեպտեմբեր). «Cigarette smoke alters the transcriptome of non-involved lung tissue in lung adenocarcinoma patients». Scientific Reports. 9 (1) 13039. Bibcode:2019NatSR...913039P. doi:10.1038/s41598-019-49648-2. PMC 6736939. PMID 31506599.
  132. ↑ Worldwide burden of disease from exposure to second-hand smoke: a retrospective analysis of data from 192 countries Արխիվացված 29 Նոյեմբեր 2010 Wayback Machine 26 November 2010
  133. ↑ Gurillo, Pedro; Jauhar, Sameer; Murray, Robin M; MacCabe, James H (2015 թ․ հուլիս). «Does tobacco use cause psychosis? Systematic review and meta-analysis». The Lancet Psychiatry. 2 (8): 718–725. doi:10.1016/S2215-0366(15)00152-2. PMC 4698800. PMID 26249303.
  134. ↑ Nicolosi Alfredo; և այլք: (2003). «Epidemiology of erectile dysfunction in four countries: cross-national study of the prevalence and correlates of erectile dysfunction». Urology. 61 (1): 201–206. doi:10.1016/s0090-4295(02)02102-7. PMID 12559296. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 16-ին.
  135. ↑ Ma C, Liu Y, Neumann S, Gao X (2017). «Nicotine from cigarette smoking and diet and Parkinson disease: a review». Translational Neurodegeneration. 6 18. doi:10.1186/s40035-017-0090-8. PMC 5494127. PMID 28680589.
  136. ↑ Dorsey ER, Sherer T, Okun MS, Bloem BR (2018). «The Emerging Evidence of the Parkinson Pandemic». J Parkinsons Dis (Review). 8 (s1): S3–8. doi:10.3233/JPD-181474. PMC 6311367. PMID 30584159.
  137. ↑ «Cigarettes Cost U.S. $7 Per Pack Sold, Study Says». The New York Times. 2002 թ․ ապրիլի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  138. 1 2 «USATODAY.com – Study: Cigarettes cost families, society $41 per pack». USA Today. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  139. ↑ Armour, Brian S.; Pitts, M. Melinda (2007). «Smoking: Taxing Health and Social Security» (PDF). www.frbatlanta.org (անգլերեն). Federal Reserve Bank of Atlanta. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2023-05-20-ին.
  140. ↑ «Even One Is Too Much: The Economic Consequences of Being a Smoker, Federal Reserve Bank of Atlanta, January 2013» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ նոյեմբերի 26-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 11-ին.
  141. ↑ "Costs and Expenditures". Smoking and Tobacco. Centers for Disease Control and Prevention. Web. 20 January 2013. https://www.cdc.gov/tobacco/data_statistics/fact_sheets/fast_facts/ Արխիվացված 25 Սեպտեմբեր 2011 Wayback Machine
  142. 1 2 «Public Finance Balance of Smoking in the Czech Republic». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հուլիսի 19-ին.
  143. ↑ «Snuff the Facts». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
  144. ↑ «Global Effects of Smoking, of Quitting, and of Taxing Tobacco» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 2-ին.
  145. ↑ Mostafa RM. Dilemma of women's passive smoking. Ann Thorac Med [serial online] 2011 [cited 2011 Mar 29];6:55-6. Available from: http://www.thoracicmedicine.org/text.asp?2011/6/2/55/78410 Արխիվացված 2 Հունիս 2018 Wayback Machine
  146. ↑ Church of Jesus Christ of Latter-day Saints (2009). «Obey the Word of Wisdom». Basic Beliefs – The Commandments. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  147. ↑ «Why is smoking not strictly forbidden in Islam?». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 2-ին.
  148. ↑ Smith, Peter (2000). «smoking». A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith. Oxford: Oneworld Publications. էջեր 323. ISBN 978-1-85168-184-6.
  149. ↑ «WHO | Updated status of the WHO Framework Convention on Tobacco Control». 2004 թ․ նոյեմբերի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2004 թ․ նոյեմբերի 17. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  150. ↑ {{Cite web |author= |date=2016 թ․ դեկտեմբեր |title=The Economics of Tobacco and Tobacco Control (NCI Tobacco Control Monograph Series 21) |url=https://cancercontrol.cancer.gov/sites/default/files/2020-06/m21_complete.pdf |publisher=National Cancer Institute]] and [[World Health Organization |quote=A substantial body of research, which has accumulated over many decades and from many countries, shows that significantly increasing the excise tax and price of tobacco products is the single most consistently effective tool for reducing tobacco use.}}
  151. ↑ Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ պիտակ՝ «Golden» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  152. ↑ Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ պիտակ՝ «NCI-WHO-4to5» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  153. ↑ «Promoting taxation on tobacco products». World Health Organization. Վերցված է 2025 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  154. ↑ «Closing in on cancer». The Economist (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-23-ին. Վերցված է 2025-11-26-ին.
  155. ↑ «History of Tobacco Regulation*». Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  156. ↑ «Phil Taylor's Papers " Index». Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 12-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  157. ↑  European Union – Tobacco advertising ban takes effect July 31  Արխիվացված 24 Հունվար 2011 Wayback Machine
  158. ↑ «Report on the implementation of the EU Tobacco Advertising Directive» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2008 թ․ օգոստոսի 4-ին.
  159. ↑ Tobacco – Health warnings Australian Government Department of Health and Ageing. Retrieved 29 August 2008
  160. ↑ Public Health at a Glance – Tobacco Pack Information
  161. ↑ Scottish Government, St Andrew's House (2013 թ․ հունվարի 21). «Tobacco Display Ban Guidance». www2.gov.scot (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  162. ↑ «Guidance on the display and pricing of tobacco products in Northern Ireland | Department of Health». Health (անգլերեն). 2015 թ․ օգոստոսի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  163. ↑ Norwegian Government (1996). «Act No. 14 of March 9th, 1973 Relating to Prevention of the Harmful Effects of Tobacco (The Tobacco Control Act)» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  164. ↑ «WHO | Norway: Prohibition on the visible display of tobacco products at the points of sale». WHO. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  165. ↑ «Imperial Tobacco take fight against cigarette display ban to Supreme». The Independent (անգլերեն). 2012 թ․ նոյեմբերի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  166. ↑ Carrell, Severin (2012 թ․ դեկտեմբերի 12). «Scotland to ban cigarette displays in shops after court challenge fails». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  167. ↑ World Health Organization (2017). «Evidence brief: Tobacco point-of-sale display bans» (PDF). WHO. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  168. ↑ «Tobacco Sales Law». Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ նոյեմբերի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  169. ↑ Ahlfeldt, G., Maennig, W. (2010), Impact of non-smoking ordinances on hospitality revenues: The case of Germany, in Journal of Economics and Statistics, 230(5), 506–521; preliminary version in: Hamburg Contemporary Discussion Papers N° 26, http://www.uni-hamburg.de/economicpolicy/hced.html Արխիվացված 23 Մայիս 2016 Wayback Machine.
  170. ↑ «宏福苑調查｜起火原因最有可能是煙頭 光井平台起火點發現紙箱殘骸及煙頭». 點新聞-dotdotnews (չինարեն). Վերցված է 2026-04-29-ին.
  171. ↑ «NFPA» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2007 թ․ նոյեմբերի 20-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  172. 1 2 «Coalition for Fire-Safe Cigarettes». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 29-ին.
  173. ↑ Lindeman, Tracey (2023-08-01). «'Poison in every puff': Canada puts health warnings on individual cigarettes». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Վերցված է 2023-08-08-ին.
  174. ↑ C. Merrill, J.; Kleber, H. D.; Shwartz, M.; Liu, H.; Lewis, S. R. (1999). «Cigarettes, alcohol, marijuana, other risk behaviors, and American youth». Drug and Alcohol Dependence. 56 (3): 205–212. doi:10.1016/S0376-8716(99)00034-4. PMID 10529022.
  175. ↑ Swan, G. C.; Carmelli, D.; Rosenman, R. H.; Fabsitz, R. R.; Christian, J. C. (1990). «Smoking and alcohol consumption in adult male twins: genetic heritability and shared environmental influences» (Free full text). Journal of Substance Abuse. 2 (1): 39–50. doi:10.1016/S0899-3289(05)80044-6. ISSN 0899-3289. PMID 2136102. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հուլիսի 4-ին. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 7-ին.
  176. ↑ «Why Nicotine is a Gateway Drug». National Institutes of Health (NIH) (անգլերեն). 2015 թ․ մայիսի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 20-ին.
  177. ↑ «Vaping to quit smoking - NHS». nhs.uk (անգլերեն). 2022-09-20. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2023-06-13-ին.
  178. ↑ Tang, Yi-Yuan; Tang, Rongxiang; Posner, Michael I. (2016). «Mindfulness meditation improves emotion regulation and reduces drug abuse». Drug and Alcohol Dependence. 163: S13–S18. doi:10.1016/j.drugalcdep.2015.11.041. PMID 27306725.
  179. ↑ Centers for Disease Control Prevention (CDC) (2011 թ․ նոյեմբեր). «Quitting smoking among adults—United States, 2001–2010». MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. 60 (44): 1513–9. PMID 22071589.
  180. ↑ Rohsenow, Damaris J.; Martin, Rosemarie A.; Tidey, Jennifer W.; Colby, Suzanne M.; Monti, Peter M. (2017). «Treating Smokers in Substance Treatment With Contingent Vouchers, Nicotine Replacement and Brief Advice Adapted for Sobriety Settings». Journal of Substance Abuse Treatment. 72: 72–79. doi:10.1016/j.jsat.2016.08.012. PMC 5154824. PMID 27658756.
  181. ↑ Rosen, Laura J.; Galili, Tal; Kott, Jeffrey; Goodman, Mark; Freedman, Laurence S. (2018 թ․ հունվար). «Diminishing benefit of smoking cessation medications during the first year: a meta-analysis of randomized controlled trials». Addiction (journal)|Addiction. Wiley-Blackwell on behalf of the Society for the Study of Addiction. 113 (5): 805–816. doi:10.1111/add.14134. ISSN 0965-2140. PMC 5947828. PMID 29377409. S2CID 4764039.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ծխախոտ_ծխել&oldid=10916676» էջից