Jump to content

Ծայրահեղականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ծայրահեղականություն
Ծայրահեղ լինելու որակ և վիճակ, ծայրահեղ միջոցների կամ տեսակետների քարոզչություն Խմբագրել Wikidata
գաղափարախոսություն Խմբագրել Wikidata
Ենթադասվարք Խմբագրել Wikidata
Ով է կիրառումextremist Խմբագրել Wikidata

Ծայրահեղականություն, ծայրահեղ լինելու որակ և վիճակ, ծայրահեղ միջոցների կամ տեսակետների քարոզչություն[1]։ Եզրույթը հիմնականում օգտագործվում է քաղաքական կամ կրոնական իմաստով՝ մատնանշելու այն գաղափարախոսությունը, որը, ըստ խոսողի կամ ենթադրվող ընդհանուր սոցիալական համաձայնության, էապես դուրս է հասարակության հիմնական ընդունված տեսակետների շրջանակից[2]։ Այն կարող է օգտագործվել նաև տնտեսական համատեքստում։ Եզրույթը հակադիր խմբերի կողմից կարող է կիրառվել նվաստացուցիչ իմաստով, սակայն ակադեմիական և լրագրողական շրջանակներում այն օգտագործվում է նաև զուտ նկարագրական և չդատապարտող իմաստով։

Ծայրահեղականների տեսակետները սովորաբար հակադրվում են չափավորների տեսակետներին։ Ծայրահեղական ընկալվող քաղաքական օրակարգերը հաճախ ներառում են ինչպես ծայրահեղ ձախ, այնպես էլ ծայրահեղ աջ քաղաքականությունը, ինչպես նաև արմատականությունը, ռեակցիոնականությունը, շովինիզմը, ֆունդամենտալիզմը և ֆանատիզմը։ Ծայրահեղական խմբերը միմյանցից տարբերվում են բռնի ծայրահեղականության կամ ոչ բռնի ծայրահեղականության նախապատվությամբ։

Սոցիալական մեդիայի գործունեությանը նվիրված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քաղաքական առանցքի ձախ և աջ տարբեր կողմերը ներկայացնող, ինչպես նաև իշխող և ընդդիմադիր կուսակցություններից կազմված խմբերը գաղափարական առումով ավելի հեռու են միմյանցից, ընդ որում՝ գաղափարական հեռավորությունը սերտորեն փոխկապակցված է ծայրահեղականության գնահատականի հետ[3]։

Սահմանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փիթեր Քոլմանը և Անդրեա Բարտոլին ներկայացրել են սահմանումների վերաբերյալ հետևյալ դիտարկումները[4]։ Ծայրահեղականությունը բարդ երևույթ է, թեև դրա բարդությունը հաճախ դժվար է նկատել։ Ամենապարզ ձևով այն կարելի է սահմանել որպես սովորականից էապես շեղվող բնույթի գործունեություն (համոզմունքներ, վերաբերմունքներ, զգացմունքներ, գործողություններ, ռազմավարություններ)։ Հակամարտությունների պայմաններում այն դրսևորվում է որպես հակամարտության մեջ ներգրավվածության ծայրահեղ ձև։ Այնուամենայնիվ, գործունեությունը, մարդկանց և խմբերին ծայրահեղական որակելը, ինչպես նաև ցանկացած միջավայրում սովորական համարվողը սահմանելը միշտ սուբյեկտիվ և քաղաքական բնույթ ունի։

Հետևաբար, մենք առաջարկում ենք, որ ծայրահեղականության վերաբերյալ ցանկացած քննարկման ժամանակ հաշվի առնվեն հետևյալ հանգամանքները։ Սովորաբար, նույն ծայրահեղական գործողությունը ոմանց կողմից կարող է ընկալվել որպես արդար և բարոյական, իսկ մյուսների կողմից՝ որպես անարդար և անբարոյական (հասարակության համար վնասակար ահաբեկչություն)՝ կախված դիտորդի արժեքներից, քաղաքական հայացքներից, բարոյական ընկալումների շրջանակից և գործող անձի հետ նրա հարաբերությունների բնույթից։ Բացի այդ, ծայրահեղականության տվյալ գործողության բարոյական կամ անբարոյական բնույթի վերաբերյալ մարդու ընկալումը (օրինակ՝ Նելսոն Մանդելայի կողմից Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կառավարության դեմ պարտիզանական պատերազմի մարտավարության կիրառումը) կարող է փոխվել պայմանների փոփոխության հետ մեկտեղ (առաջնորդություն, համաշխարհային հանրության կարծիք, ճգնաժամեր, պատմական մեկնաբանություններ և այլն)։ Հետևաբար, ծայրահեղական գործողությունների ներկա և պատմական համատեքստը ձևավորում է դրանց վերաբերյալ մեր ընկալումը։ Ծայրահեղականությունը սահմանելիս կարևոր են նաև ուժային տարբերությունները։ Հակամարտության պայմաններում ցածր իշխանություն կամ ազդեցություն ունեցող խմբերի անդամների գործողությունները սովորաբար ավելի ծայրահեղ են ընկալվում, քան ստատուս քվեն պաշտպանող խմբերի անդամների կողմից իրականացվող նմանատիպ գործողությունները։

Բացի այդ, ծայրահեղական գործողություններն ավելի հաճախ կիրառվում են մարգինալացված մարդկանց և խմբերի կողմից, որոնք կարծում են, որ հակամարտության մեջ ներգրավվելու առավել ընդունված ձևերն իրենց համար անհասանելի են կամ կողմնակալ։ Այնուամենայնիվ, գերիշխող խմբերը նույնպես հաճախ են կիրառում ծայրահեղ գործողություններ (օրինակ՝ կառավարությունների կողմից բռնի պարագլխային խմբերի նկատմամբ պաշտոնական աջակցությունը կամ ԱՄՆ-ում Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի հարձակումը Վակոյում)։

Ծայրահեղական գործողությունները հաճախ ներառում են բռնի միջոցների կիրառում, թեև ծայրահեղական խմբերը միմյանցից տարբերվում են բռնի և ոչ բռնի ծայրահեղականության նախապատվությամբ, կիրառվող բռնության մակարդակով և բռնության նախընտրելի թիրախներով (ենթակառուցվածքներից մինչև զինվորականներ, քաղաքացիական անձինք և երեխաներ)։ Կրկին, ցածր իշխանություն կամ ազդեցություն ունեցող խմբերն ավելի հաճախ են կիրառում բռնության ուղղակի, դրվագային ձևեր (օրինակ՝ մահապարտների կողմից իրականացվող պայթեցումներ), մինչդեռ գերիշխող խմբերը հակված են կապված լինել ավելի կառուցվածքային կամ ինստիտուցիոնալացված ձևերի հետ (օրինակ՝ խոշտանգումների գաղտնի կիրառումը կամ ոստիկանության դաժան վերաբերմունքի ոչ պաշտոնական թույլատրումը)[4]։

Գերմանիայում «ծայրահեղականություն» եզրույթը բացահայտորեն օգտագործվում է ժողովրդավարական և ոչ ժողովրդավարական մտադրությունները տարբերակելու համար։ Գերմանիայի Ներքին գործերի նախարարությունը ծայրահեղականությունը սահմանում է որպես այնպիսի մտադրություն, որը մերժում է ժողովրդավարական սահմանադրական պետությունը և դրա հիմնարար արժեքները, նորմերն ու օրենքները[5]։

Տարբերությունը արմատականությունից

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստրիդ Բյոտիշերը նշել է արմատականության և ծայրահեղականության միջև մի շարք տարբերություններ, այդ թվում՝ նպատակների (իդեալիստական՝ ընդդեմ վերականգնողական, ազատագրական՝ ընդդեմ հակաժողովրդավարական), բարոյականության (համընդհանուր՝ ընդդեմ մասնավոր), բազմազանության նկատմամբ վերաբերմունքի (ընդունում՝ ընդդեմ արհամարհանքի) և բռնության կիրառման (պրագմատիկ և ընտրովի՝ ընդդեմ օրինաչափ և ընդունելի) առումներով[6]։

Ծայրահեղականության տեսություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրիկ Հոֆերը և Արթուր Շլեզինգեր Կրտսերը 20-րդ դարի կեսերին գործունեություն ծավալած երկու քաղաքական գրողներ էին, որոնք ներկայացրել են այն, ինչ նրանք բնութագրել են որպես քաղաքական ծայրահեղականության բացատրություններ։ Հոֆերը «Ճշմարիտ հավատացյալը» և «Կրքոտ հոգեվիճակը» աշխատություններում անդրադարձել է ֆանատիկ զանգվածային շարժումներին միացող մարդկանց հոգեբանությանը և սոցիոլոգիային։ Շլեզինգերը «Կենսական կենտրոն» աշխատության մեջ պաշտպանել է քաղաքականության ենթադրյալ կենտրոնը, որի շրջանակներում տեղի է ունեցել հիմնական հոսք քաղաքական դիսկուրսը, և ընդգծել է հասարակությունների՝ այն հարցում հստակ սահմաններ գծելու ենթադրյալ անհրաժեշտությունը, թե ինչն է դուրս մնում ընդունելիի շրջանակից։ Սեյմուր Մարտին Լիփսեթը պնդում էր, որ ձախի և աջի ծայրահեղականությունից բացի գոյություն ունի նաև կենտրոնի ծայրահեղականություն, և որ հենց այն է իրականում ձևավորել ֆաշիզմի հիմքը[7]։

Լեյրդ Ուիլքոքսն առանձնացրել է քաղաքական ծայրահեղականի 21 ենթադրյալ հատկանիշ՝ սկսած անձի վարկաբեկման հակումից և ատելություն արտահայտող վարքագծից, ինչպիսիք են պիտակավորումն ու անվանարկումը, մինչև բնավորության ընդհանուր գծեր, ինչպիսիք են հակառակորդներին և քննադատներին ըստ էության չար համարելու հակում, փաստարկների փոխարեն ահաբեկմանը դիմելու հակում կամ խմբային մտածողությունը[8]։

Ծայրահեղականությունը ինքնուրույն բնութագիր չէ։ Ծայրահեղականի վերաբերմունքը կամ վարքագիծը կարող է ներկայացվել որպես մի սպեկտրի մաս, որը ձգվում է մեղմ հետաքրքրությունից՝ մոլուցքի միջով, մինչև ֆանատիզմ և ծայրահեղականություն։ Ծայրահեղ ձախի և ծայրահեղ աջի կամ, գուցե, հակադիր կրոնական մոլեռանդների միջև ենթադրվող նմանությունը կարող է պարզապես նշանակել, որ այս բոլոր խմբերը անընդունելի են հիմնական հոսքի կամ մեծամասնության տեսանկյունից։

Տնտեսագետ Ռոնալդ Ուինթրոբը[9] պնդել է, որ բազմաթիվ ծայրահեղական շարժումներ, չնայած լիովին տարբեր գաղափարախոսություններ ունենալուն, կիսում են ընդհանուր բնութագրերի մի ամբողջություն։ Որպես օրինակ՝ նա թվարկում է հրեա ֆունդամենտալիստների և Համասի ծայրահեղականների միջև առկա հետևյալ ընդհանուր բնութագրերը[10]։

  • Երկուսն էլ դեմ են մյուս կողմի հետ որևէ փոխզիջմանը։
  • Երկուսն էլ լիովին համոզված են իրենց դիրքորոշման ճշմարտացիության մեջ։
  • Երկուսն էլ քարոզում են, իսկ երբեմն էլ կիրառում են բռնություն՝ իրենց նպատակներին հասնելու համար։
  • Երկուսն էլ ազգայնական են։
  • Երկուսն էլ անհանդուրժող են իրենց խմբի ներսում այլակարծության հանդեպ։
  • Երկուսն էլ սատանայականացնում են մյուս կողմին։

Հոգեբանական

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծայրահեղականության վերաբերյալ բացատրություններից մեկն այն է, որը այն դիտարկում է որպես ախտահարող երևույթ։ Առնո Գրուենը նշել է. «Ծայրահեղականներին բնորոշ ինքնության պակասը ինքնաքայքայիչ ինքնատելության հետևանք է, որը հանգեցնում է կյանքի նկատմամբ վրեժխնդրության զգացումների և սեփական մարդկայնությունը ոչնչացնելու մղման»։ Այս համատեքստում ծայրահեղականությունը դիտվում է ոչ թե որպես մարտավարություն կամ գաղափարախոսություն, այլ որպես ախտաբանական հիվանդություն, որը սնվում է կյանքի ոչնչացմամբ[11]։ Դոկտոր Քեթլին Թեյլորը կարծել է, որ կրոնական ֆունդամենտալիզմը հոգեկան հիվանդություն է և բուժելի[4]։ Ծայրահեղականներին բնորոշ են որոշակի հոգեբանական առանձնահատկություններ, որոնք նպաստում են հասարակական խմբերի միջև հակամարտություններին. Յան-Վիլլեմ վան Պրոյենը դրանք բնութագրել է որպես հոգեբանական անհանգստություն, կոգնիտիվ պարզունակություն, չափազանց ինքնավստահություն և անհանդուրժողականություն[12]։

Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ ծայրահեղականությունը ծանր զգացմունքների արտահայտման միջոց է, որոնք բխում են «ճնշման, անապահովության, նվաստացման, դժգոհության, կորստի և զայրույթի երկարատև փորձառություններից», որոնք ենթադրաբար «ստիպում են անհատներին և խմբերին որդեգրել հակամարտության մեջ ներգրավվելու այնպիսի ռազմավարություններ, որոնք «համապատասխանում են» կամ համահունչ են թվում այդ փորձառություններին»[4]։

Մյուս հետազոտողները ծայրահեղականությունը դիտարկել են որպես իշխանության համար պայքարում ռացիոնալ ռազմավարություն[4], ինչպես նկարագրված է Էլի Բերմանի աշխատություններում։

2018 թվականին Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում իրականացված հետազոտության ընթացքում գիտնականները ցույց են տվել, որ ծայրահեղ քաղաքական հայացքներ ունեցող մարդիկ՝ ինչպես ծայրահեղ աջ, այնպես էլ ծայրահեղ ձախ, ունեցել են զգալիորեն ավելի թույլ մետաճանաչողություն, այսինքն՝ սեփական սխալը ճանաչելու և հակասական ապացույցների ներկայացման դեպքում իրենց տեսակետները փոփոխելու ունակություն։ Արդյունքում ձևավորվում է այնպիսի կարծիք, որը միայն հաստատում է ճիշտի և սխալի վերաբերյալ իրենց պատկերացումները։ Քաղաքական երկու ծայրահեղ բևեռներում գտնվող մարդիկ ցուցաբերել են իրենց համոզմունքների նկատմամբ շատ ավելի մեծ (բայց սխալ հիմնավորված) վստահություն և դիմադրել են փոփոխություններին[13]։

2019 թվականի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ձախ և աջ քաղաքական ծայրահեղականությանը բնորոշ են չորս ընդհանուր հոգեբանական առանձնահատկություններ. հոգեբանական անհանգստությունը խթանում է ծայրահեղ գաղափարական հայացքների որդեգրումը, ծայրահեղ գաղափարախոսությունները հակված են սոցիալական աշխարհը համեմատաբար պարզեցված՝ սև-սպիտակ ընկալումների միջոցով ներկայացնելուն, այդ մտավոր պարզեցվածությունը հանգեցնում է դատողությունների նկատմամբ չափազանց ինքնավստահության, իսկ քաղաքական ծայրահեղականներն ավելի քիչ հանդուրժող են տարբեր խմբերի և կարծիքների նկատմամբ, քան չափավորները[14]։

Եզրույթի քննադատություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծայրահեղականության մեջ մեղադրվելուց հետո Մարտին Լյութեր Քինգ Կրտսերը քննադատել է եզրույթի հասարակության մեջ ընդունված կիրառությունը իր «Նամակ Բիրմինգհեմի բանտից» աշխատության մեջ[15][16]։

…թեև սկզբում հիասթափված էի, որ ինձ դասակարգել էին որպես ծայրահեղական, սակայն այդ հարցի շուրջ շարունակ մտածելով՝ աստիճանաբար որոշակի գոհունակություն զգացի այդ պիտակից։ Մի՞թե Հիսուսը սիրո համար ծայրահեղական չէր… Մի՞թե Ամոսը արդարության համար ծայրահեղական չէր… Մի՞թե Մարտին Լյութերը ծայրահեղական չէր… Ուստի հարցն այն չէ, թե արդյոք մենք ծայրահեղականներ կլինենք, այլ այն, թե ինչպիսի ծայրահեղականներ կլինենք։ Արդյո՞ք մենք ատելության, թե՞ սիրո համար կլինենք ծայրահեղականներ։ Արդյո՞ք մենք անարդարության պահպանման, թե՞ արդարության տարածման համար կլինենք ծայրահեղականներ։

1964 թվականին Հանրապետական ազգային համագումարում իր ընդունելության ելույթում Բարի Գոլդուոթերն ասել է. «Ես կցանկանայի հիշեցնել ձեզ, որ ազատության պաշտպանության գործում ծայրահեղականությունը արատ չէ։ Եվ թույլ տվեք նաև հիշեցնել, որ արդարության ձգտման մեջ չափավորությունը առաքինություն չէ»[17]։

Ռոբերտ Քենեդին ասել է. «Ծայրահեղականների մեջ անընդունելին ու վտանգավորը ոչ թե նրանց ծայրահեղ լինելն է, այլ նրանց անհանդուրժողականությունը։ Չարիքը ոչ թե այն է, ինչ նրանք ասում են իրենց գործի մասին, այլ այն, ինչ ասում են իրենց հակառակորդների մասին»[18]։

Ռուսաստանում ծայրահեղական բովանդակությունն արգելող օրենքներն օգտագործվում են խոսքի ազատությունը ճնշելու նպատակով՝ չափազանց լայն և ճկուն մեկնաբանության միջոցով[19]։ «Ծայրահեղական» դասակարգված և, հետևաբար, քրեական հետապնդման ենթարկված հրապարակված նյութերի թվում են եղել Բոլոտնայա հրապարակի գործով դատարանի վճիռների դեմ բողոքները («ապօրինի գործողությունների կոչ»), տեղական նահանգապետի կողմից ավելորդ ծախսերի քննադատությունը («իշխանություններին վիրավորանք»), Ուկրաինային աջակցող բանաստեղծության հրապարակումը («ատելության հրահրում»)[20][21], գրող Պոլինա Ժերեբցովայի՝ Չեչնիայի պատերազմին դեմ ուղղված բաց նամակը[22], Ռուսաստանում Եհովայի վկաների շարժումը[23], Ռաֆայել Լեմկինի աշխատությունները և 1948 թվականի Ցեղասպանության կոնվենցիայի նախաձեռնողի հոդվածները[24]։

Այլ եզրույթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990-ական թվականներից ի վեր Միացյալ Նահանգների քաղաքականության մեջ Սիսթեր Սոուլջայի պահ եզրույթն օգտագործվում է նկարագրելու համար քաղաքական գործչի կողմից ենթադրաբար ծայրահեղական անձի կամ խմբի, հայտարարության կամ դիրքորոշման հրապարակային մերժումը, որը այլապես կարող էր կապվել նրա իսկ կուսակցության հետ[25]։

Դիվերսիոն եզրույթը, առնվազն Միացյալ Նահանգներում, Սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում հաճախ օգտագործվել է ծայրահեղական եզրույթի փոխարեն, թեև այս երկու բառերը հոմանիշ չեն[26]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեջբերումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Definition of extremism». Webster's Dictionary. Վերցված է 4 December 2015-ին.
  2. ↑ «Extremism – definition of». The Free Dictionary. Վերցված է 4 December 2015-ին.
  3. ↑ Bright, Jonathan (January 2018). «Explaining the Emergence of Political Fragmentation on Social Media: The Role of Ideology and Extremism». Journal of Computer-Mediated Communication (անգլերեն). 23 (1): 17–33. doi:10.1093/jcmc/zmx002. ISSN 1083-6101. Արխիվացված է օրիգինալից 2024-08-09-ին.
  4. 1 2 3 4 5 Dr. Peter T. Coleman and Dr. Andrea Bartoli: Addressing Extremism Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine, pp. 3–4
  5. ↑ «Extremismus». Bundesministerium des Innern und für Heimat (գերմաներեն). Վերցված է 2023-02-17-ին.
  6. ↑ Bötticher, Astrid (2017). «Towards Academic Consensus Definitions of Radicalism and Extremism». Perspectives on Terrorism. 11 (4): 73–77. ISSN 2334-3745. JSTOR 26297896.
  7. ↑ G. M. Tamás: "On Post-Fascism Արխիվացված 2014-08-26 Wayback Machine", Boston Review, Summer 2000
  8. ↑ «Laird Wilcox on Extremist Traits». Lairdwilcox.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2013-09-28-ին. Վերցված է 2013-09-08-ին.
  9. ↑ «Economics at [University of] Western [Ontario]». Economics.uwo.ca. Վերցված է 2013-09-08-ին.
  10. ↑ Wintrobe (2006), p. 5
  11. ↑ Bruxelles, Simon de (30 May 2013). «Science 'may one day cure Islamic radicals'». The Times. London. Վերցված է 2013-05-31-ին.
  12. ↑ van Prooijen, Jan-Willem; Krouwel, André P. M. (2019-04-01). «Psychological Features of Extreme Political Ideologies». Current Directions in Psychological Science (անգլերեն). 28 (2): 159–163. doi:10.1177/0963721418817755. hdl:1871.1/aac0f2cb-b748-4cbe-b31e-c405a790dd7e. ISSN 0963-7214.
  13. ↑ «People with extreme political views 'cannot tell when they are wrong', study finds». The Independent (անգլերեն). 2018-12-17. Վերցված է 2018-12-23-ին.
  14. ↑ van Prooijen, Jan-Willem, and André PM Krouwel. "Psychological Features of Extreme Political Ideologies." Current Directions in Psychological Science (2018): 0963721418817755.
  15. ↑ «Letter From a Birmingham Jail - The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute». kinginstitute.stanford.edu. Արխիվացված է օրիգինալից 27 January 2018-ին. Վերցված է 18 October 2018-ին.
  16. ↑ «What Martin Luther King taught me about extremism». independent.co.uk. 29 August 2013. Վերցված է 18 October 2018-ին.
  17. ↑ «Washingtonpost.com: Goldwater Speech». www.washingtonpost.com. Վերցված է 18 October 2018-ին.
  18. ↑ «Remarks by RFK at the Dedication of the Kennedy Chapel, May, 1964 | University of West Georgia Special Collections». aspace-uwg.galileo.usg.edu. Վերցված է 2025-08-02-ին.
  19. ↑ Paul Goble (29 March 2015). «FSB Increasingly Involved in Misuse of 'Anti-Extremism' Laws, SOVA Says». The Interpreter Magazine. Վերցված է 2015-04-01-ին.
  20. ↑ «Examples of forbidden content». Zapretno.info. 2014. Արխիվացված է օրիգինալից 30 October 2014-ին. Վերցված է 2014-10-29-ին.
  21. ↑ Neef, Christian; Schepp, Matthias (22 April 2014). «The Propaganda War: Opposition Sings Kremlin Tune on Ukraine». Spiegel Online. Վերցված է 2015-06-10-ին.
  22. ↑ «Otkrytoe Pismo Hodorkovskomu o Voyne v Chechne Priznali Ekstremistskim». meduza.io. Վերցված է 2015-07-08-ին.
  23. ↑ «Russian Appellate Court Decision Reverses Ban of JW.ORG Website». Վերցված է 2015-08-20-ին.
  24. ↑ «Федеральный список экстремистских материалов дорос до п. 3152». SOVA Center for Information and Analysis. Վերցված է 2015-11-28-ին.
  25. ↑ «Sister Souljah Moment - Political Dictionary». politicaldictionary.com (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025-08-31-ին.
  26. ↑ Rosenau, William (2014-04-24). «Subversion Old and New». War on the Rocks (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025-08-31-ին.

Մեջբերված հրապարակումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ծայրահեղականություն&oldid=10889519» էջից