Jump to content

Yn Estaan

Reagh ny kianglaghyn
Veih Wikipedia.
Pobblaght yn Estaan
Eesti Vabariik (Estaanish)
BrattaghArmys
Arrane ashoonagh: “Mu isamaa, mu õnn ja rõõm” (Estaanish)
“My Heer Ghooie, My Vaynrys, as My Eunys”
Preeu-valleyTallinn
59°26′14″N 24°44′42″E / 59.437222222222°N 24.745°E / 59.437222222222; 24.745
Çhengey oikoilEstaanish[a]
ReiltysPobblaght pharlamaidagh unnaneagh
• EaghtyraneAlar Karis[1]
• Ard-vinishterKristen Michal
Çhionnal slattyssaghRiigikogu
Seyrsnys veih'n Ghermaan as y Roosh
• Hene-reilltys fogrit magh12 Averil 1917
• Fogrey magh yn Teyrsnys24 Toshiaght Arree 1918
• Er enney2 Toshiaght Arree 1920
• Kied chummaltys Soveidjagh1940–1941
• Cummaltys Natseeagh1941–1944
• Nah chummaltys Soveidjagh1944–1991
• Seyrsnys currit er ash20 Luanistyn 1991
Eaghtyr
• Yn clane45,335 km2 
17,504 mi ker 
• Ushtey (%)4.45
Earroo yn phobble
• Ooley-pobble 2025▼1,369,995[2]
• Coontey-pobble 1989▲1,572,916[3]
• Glooaght30.2/km2 
78.3/mi ker
LTS (CCC)Ooley 2008
• Yn clane$27.612 billioon[4] (104oo)
• Yn dooinney$20,560[4] (42h)
LTS (ennymagh)Ooley 2022
• Yn claneArdjaghey $38.101 billoon[5]
• Yn dooinneyArdjaghey $23,758[6]
Gini (2019)30.8 (anchorrymid veanagh)[7]
ALD (2021)Leodaghey 0.89 (feer ard)[8]
ArgidEuro (€) (EUR)
Cryss hraaUTC+02:00 (EET)
• Sourey (THHL)UTC+03:00 (EEST)
Coad çhellvane+372
Coad ISO 3166EE
TLD yn eddyr-voggyl.ee[b]
valitsus.ee/

Ta'n Estaan (Estaanish: Eesti), ny Pobblaght yn Estaan (Estaanish: Eesti Vabariik) dy h-oikoil, ny çheer 'syn Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit da'n twoaie liorish Lhoob Finnlynn, da'n sheear liorish y Vooir Valtagh, da'n jiass liorish y Latvey (er feie 343 km), as da'n shiar liorish y Roosh (er feie 338.6 km).[9] Ta thalloo yn Estaan coodaghey 45,227 km2 (17,462 mi ker) as t'ee fo cleayney speyr imbee honderagh.

Ta ny h-Estaanee nyn sleih Finnagh, as ta ram cosoylaghtyn eddyr yn Estaanish as yn Innlynnish. T'eh er credjal dy vel yn ennym noa-emshyragh Estaan çheet magh ass y lioar Germania liorish y screeudeyr shennaghys Raueagh Tacitus (c. 98 BNJ) as eh jannoo cur sheese er sleih as yn ennym Aestii orroo. Dy cosoylagh, ren ny shenn feniagh-skeealyn Loghlinagh cur sheese er thalloo fo'n ennym Eistland, as y fockle shen cosoylagh rish yn enmys Danvargish, Germaanish, Ollanish, Soolynnish as Norlynnish - Estland. Ta shenn lhiegganyn jeh'n ennym goaill stiagh Estia as Hestia.

Ta'n Estaan ny pobblaght pharlamaidagh gheynlagh as t'ee rheynnit magh ayns queig coondaeghyn jeig. She Tallinn y preeu-valley as y balley smoo 'sy çheer. Cha nel agh 1.34 villioon cummaltee 'sy çheer, as she nane jeh çheeraghyn beg-phobbylagh yn Unnaneys Oarpagh ee. Va'n Estaan ny h-oltey jeh Commeeys ny h-Ashoonyn veih 22 Mean Fouyir 1921,[10] as t'ee ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit veih 17 Mean Fouyir 1991. Ta'n Estaan ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih 1 Boaldyn 2004, as ny h-oltey jeh'n RCAH veih 29 Mart 2004.

Hoshee coloinaghey yn Estaan noa-emshyragh mygeayrt ny bleeaney 8500 RC, jeeragh lurg yn Eash Rioee. Harrish ny h-eashyn, va ny h-Estaanee currit fo smaght ec ny Danvargee, ny Teutonee, ny Soolynnee as ny Rooshee. Hoshee reirey joarree 'syn Estaan ayns 1227. Myr eiyrtys jeh'n Chroshaid Livonagh va'n çheer ruegit ec ny Danvargee as ny Germaanee. Veih 1228–1562, va ayrnyn ny yn chooid smoo jeh'n Estaan covestit 'sy steat croshaidagh Terra Mariana, as haink y çheer shen dy ve ny cooid jeh'n Ordensstaat. Lurg tuittym y steat shen va'n Cochiangle Livonagh currit er bun. Car y lhing shen va gastidyn tarmaynagh bunnit er y Chommeeys Hanseatagh. Ayns ny 1500yn hie yn Estaan dy ve ny cooid jeh Impiraght y Toolynn, as va'n çheer currit fo smaght eck derrey 1721, traa haink urree dy ve lhiggit da Impiraght y Roosh. Hoshee moostey ashoonagh ayns y 19-oo eash veanagh lurg Eash Hoilsheraght Ghraih yn Estaan. Ayns 1918 va fogrey magh seyrsnys yn Estaan soilshit magh, as haghyr Caggey Seyrsnys yn Estaan (1918-1920). Rere Conaant Shee Tartu va seyrsnys yn Estaan soilshit magh as currit er enney dy beayn. Car y Nah Chaggey Dowanagh va'n Estaan ruegit liorish yn Unnaneys Soveidjagh da'n chied cheayrt,[11][12] liorish y Treeoo Reich ny yei shen, as liorish yn Unnaneys Soveidjagh reesht ayns 1944.

Hooar yn Estaan e neuchrogheydys reesht er 20 Luanistyn 1991. Veih'n traa shen chur yn Estaan claare aachummey theayagh as tarmaynagh er bun. Jiu, ta enney eddyrashoonagh ec y çheer er son y teyrsnys tarmaynagh eck,[13] cochormys çhaghnoaylleeaghtyn noa[14] as va cormid lhiasaghey tarmaynagh smoo tappee eck er feie ram bleeantyn.[15]

Noteyn

[reagh | reagh y bun]
  1. ↑ Ta Võro as Seto loayrit myrane lesh yn Estaanish ayns ny coondaeghyn jiass. Ta'n Rooshish ry-chlashtyn dy lheeadagh ayns Ida-Virumaa rere arraghey-stiagh labreeyn çhynskylagh baljagh veih'n UPSS lurg y Nah Chaggey Dowanagh agh cha nel staydys oikoil erbee eck.
  2. ↑ Ta .eu ymmydit myrane lesh çheeraghyn elley yn Unnaneys Oarpagh.

Imraaghyn

[reagh | reagh y bun]
  1. ↑ "Heads of State".
  2. ↑ "www.stat.ee". Feddynit er 23 Averil 2025.
  3. ↑ "1989 Soviet census". 1989 Soviet census.
  4. 1 2 "Estonia" (ayns Baarle). Tashtey Argidoil Eddyrashoonagh. Feddynit er 1 Jerrey Geuree 2009.
  5. ↑ "data.worldbank.org". World Bank. Feddynit er 26 Luanistyn 2023.
  6. ↑ "www.imf.org".
  7. ↑ "data.worldbank.org".
  8. ↑ "Human Development Report". Human Development Report. 2022.
  9. ↑ Giat Entreilys Phobblaght yn Estaan, (Estoinish)
  10. ↑ (Baarle) The Law of Nations: cases, documents and notes – Duillag 106
  11. ↑ (Baarle) U.S.–Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship ec state.gov
  12. ↑ (Baarle) Motion for a resolution on the Situation in Estonia liorish yn UO
  13. ↑ (Baarle) Index of Economic Freedom
  14. ↑ (Baarle) BBC NEWS Europe Tiny Estonia leads internet revolution
  15. ↑ (Baarle) The Estonian Economic Miracle

Kianglaghyn magh

[reagh | reagh y bun]

59°N 26°E / 59°N 26°E / 59; 26

Feddynit ass "https://gv.wikipedia.org/w/index.php?title=Yn_Estaan&oldid=393639"