Ficoloxía
| Ficoloxía | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| Wikidata C:Commons | |||||||||||
A ficoloxía (do grego φῦκος, phŷkos, «alga», e -λογία, -logía, «estudo»), tamén chamada algoloxía, é a rama da botánica e da bioloxía dedicada ao estudo científico das algas. Abrangue a investigación da súa diversidade, taxonomía, morfoloxía, fisioloxía, reprodución, evolución e ecoloxía, así como das súas relacións cos ecosistemas e das súas posibles aplicacións económicas e tecnolóxicas.[1]
As algas constitúen un conxunto moi diverso de organismos, maioritariamente eucariotas e fotosintéticos, que habitan principalmente en ambientes acuáticos, tanto mariños como de auga doce. A súa organización vai desde as formas unicelulares microscópicas, que forman parte do fitoplancto, ata organismos pluricelulares de grandes dimensións, como algunhas algas pardas. A diferenza das plantas vasculares, carecen de verdadeiras raíces, talos e follas diferenciados. As algas desempeñan un papel fundamental como produtores primarios nos ecosistemas acuáticos, onde contribúen á fixación de dióxido de carbono e á produción de osíxeno.[1]
Tradicionalmente, a ficoloxía incluíu tamén o estudo das chamadas algas verdeazuladas ou cianobacterias. Porén, estas son organismos procariotas pertencentes ao dominio das bacterias e non forman parte das algas eucariotas. A súa inclusión histórica na disciplina explícase polas semellanzas ecolóxicas e fotosintéticas con estas últimas. Ademais, os estudos filoxenéticos demostraron que as algas non constitúen un único grupo natural ou monofilético, senón que comprenden organismos pertencentes a diferentes liñaxes evolutivas.[1]
Ámbito de estudo
[editar | editar a fonte]
A ficoloxía estuda organismos que presentan unha gran variedade de tamaños, estruturas e modos de vida. Entre eles distínguense as microalgas, xeralmente unicelulares e microscópicas, e as macroalgas, normalmente pluricelulares e visibles a simple vista. Con todo, esta distinción baséase principalmente no tamaño e na organización dos organismos e non corresponde necesariamente a grupos taxonómicos ou evolutivos. Algunhas algas presentan unha organización sifonal, na que unha única célula multinucleada pode alcanzar dimensións considerables.[1]
A maioría das algas viven en ambientes mariños, de auga doce ou salobres, aínda que tamén existen especies adaptadas a hábitats terrestres húmidos, superficies rochosas, solos e ambientes extremos. Algunhas forman asociacións simbióticas con outros organismos, como sucede cos compoñentes fotosintéticos de numerosos liques. Nos ecosistemas acuáticos, as algas constitúen a base de importantes cadeas tróficas e participan nos ciclos bioxeoquímicos do carbono e doutros elementos.[1]
O estudo destes organismos comprende a descrición e identificación das especies, a análise das súas estruturas celulares, a investigación dos seus ciclos vitais e mecanismos reprodutivos, o coñecemento da súa distribución xeográfica e a interpretación das relacións que manteñen co ambiente. Para iso empréganse métodos tradicionais, como a observación microscópica, a recollida de exemplares e o estudo morfolóxico, xunto con técnicas modernas de bioloxía molecular, xenética, filoxenia e análise de secuencias de ADN.[1]
Historia
[editar | editar a fonte]A historia da ficoloxía está estreitamente relacionada coa da botánica. O coñecemento das algas remóntase á Antigüidade, cando diferentes pobos as utilizaban como alimento, fertilizante e recurso medicinal. Na tradición científica occidental, autores gregos como Teofrasto e Dioscórides realizaron observacións sobre diversos organismos mariños que incluían as algas, aínda que sen establecer unha disciplina diferenciada para o seu estudo.
Durante os séculos XVI e XVII, as algas comezaron a incluírse de maneira máis sistemática nos inventarios botánicos. Habitualmente eran clasificadas entre as criptógamas, un conxunto de organismos nos que se incluían tamén os fentos, os briófitos e os fungos. Un dos autores que contribuíu ao desenvolvemento da clasificación botánica deste período foi Caspar Bauhin, que publicou Prodromos theatri botanici en 1620. No século XVIII, Carl Linné incorporou diversas algas á súa clasificación das plantas, especialmente na obra Species Plantarum, publicada en 1753.
O desenvolvemento da ficoloxía como disciplina científica especializada produciuse principalmente entre finais do século XVIII e o século XIX. Entre os primeiros investigadores destacados figuraron Pehr Osbeck, Dawson Turner e Carl Adolph Agardh, que contribuíron á descrición de especies e á organización dos coñecementos sobre a diversidade das algas. Os traballos de Agardh e do seu fillo Jacob Georg Agardh tiveron unha grande importancia para a sistemática do grupo e para a identificación de numerosas especies.[1]
Outro dos principais investigadores deste período foi o naturalista francés Jean Vincent Félix Lamouroux, que realizou importantes contribucións á clasificación das algas mariñas. Pola súa banda, o botánico irlandés William Henry Harvey, autor de Phycologia Britannica (1846-1851), contribuíu decisivamente ao desenvolvemento da disciplina mediante o estudo da morfoloxía e a clasificación das algas, atendendo, entre outros caracteres, á súa pigmentación. Pola importancia da súa obra, Harvey é considerado un dos fundadores da ficoloxía moderna.
Durante a segunda metade do século XIX e comezos do XX, a ficoloxía consolidouse como unha especialidade botánica. Investigadores como Friedrich Traugott Kützing, Kintarō Okamura e Anna Weber-van Bosse ampliaron o coñecemento da diversidade, a distribución e a clasificación das algas en diferentes rexións do mundo. A exploración dos ecosistemas mariños e o estudo de exemplares procedentes de expedicións científicas favoreceron a descrición de novas especies e o desenvolvemento de coleccións e herbarios especializados.
No século XX adquiriron especial importancia as investigacións sobre os ciclos reprodutivos, a citoloxía e a fisioloxía das algas. O botánico británico Felix Eugen Fritsch reuniu unha parte substancial destes coñecementos na obra The Structure and Reproduction of the Algae, publicada en dous volumes, en 1935 e 1945. Posteriormente, a utilización da microscopía electrónica, o estudo dos pigmentos fotosintéticos e o desenvolvemento da bioquímica e da bioloxía molecular transformaron os métodos de investigación.
Desde finais do século XX, a análise do material xenético permitiu revisar profundamente as relacións evolutivas entre os distintos grupos de algas. Estes estudos contribuíron ao abandono das antigas clasificacións baseadas exclusivamente na morfoloxía ou na pigmentación e ao desenvolvemento de sistemas taxonómicos fundamentados nas relacións filoxenéticas.[1]
Sistemática
[editar | editar a fonte]As algas foron consideradas tradicionalmente un grupo botánico definido pola súa organización relativamente sinxela e pola súa capacidade fotosintética. Porén, a sistemática moderna demostrou que o termo alga non designa un taxon único, senón un conxunto de organismos pertencentes a diferentes liñaxes evolutivas. A semellanza entre estes organismos débese en parte á presenza de cloroplastos e doutros mecanismos relacionados coa fotosíntese, cuxa historia evolutiva comprende distintos procesos de endosimbiose.[1]
Entre os principais grupos estudados pola ficoloxía atópanse as algas verdes (Chlorophyta e outras liñaxes relacionadas), as algas vermellas (Rhodophyta), as algas pardas (Phaeophyceae) e outros organismos fotosintéticos, como as diatomeas, os dinoflaxelados e as haptofitas. Estes grupos presentan diferenzas importantes na súa estrutura celular, nos pigmentos fotosintéticos, nos produtos de reserva, nos ciclos reprodutivos e na súa historia evolutiva.[1]
A clasificación das algas constitúe un campo de investigación en continua revisión. O desenvolvemento das técnicas de secuenciación xenética e da filoxenética molecular permitiu establecer relacións antes descoñecidas e modificar a posición sistemática de numerosos organismos. Neste contexto, bases de datos especializadas como AlgaeBase proporcionan información taxonómica, nomenclatural, bibliográfica e sobre a distribución xeográfica das algas, facilitando o acceso ao coñecemento científico acumulado sobre estes organismos.[2]
Aplicacións e importancia
[editar | editar a fonte]A ficoloxía ten aplicacións en diferentes campos científicos, ambientais e económicos. O coñecemento da fisioloxía e da ecoloxía das algas resulta fundamental para comprender o funcionamento dos ecosistemas acuáticos, nos que estes organismos participan na produción primaria, no ciclo do carbono e nas relacións tróficas. O estudo das comunidades de algas tamén permite analizar as alteracións ambientais e avaliar a calidade das augas.
Un dos ámbitos de maior interese é a investigación das floracións algais, especialmente aquelas que poden producir efectos nocivos sobre os ecosistemas ou a saúde humana. Determinadas especies de microalgas e cianobacterias poden multiplicarse rapidamente baixo condicións ambientais favorables, formando proliferacións que, nalgúns casos, producen toxinas ou provocan unha diminución da concentración de osíxeno disolto. O seguimento destes episodios ten especial importancia para a protección dos recursos pesqueiros, a acuicultura, o abastecemento de auga e a saúde pública.[3]
A investigación ficolóxica tamén contribúe ao desenvolvemento do cultivo industrial das algas ou algacultura. Numerosas especies son utilizadas na alimentación humana e animal e na obtención de substancias como o agar, os alxinatos e os carraxenanos, empregados nas industrias alimentaria, farmacéutica e cosmética. Outras liñas de investigación estudan o aproveitamento das microalgas para o tratamento de augas residuais, a produción de compostos de interese biotecnolóxico e a obtención de biocombustibles.[1][4]
Notas
[editar | editar a fonte]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Lee, Robert Edward (2018). Phycology (en inglés) (5.ª ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-55565-5. doi:10.1017/9781316407219.
- ↑ Guiry, Michael D.; Guiry, Gwendoline M. (2014). "AlgaeBase: An on-line resource for algae". Cryptogamie, Algologie (en inglés) 35 (2): 105–115. doi:10.7872/crya.v35.iss2.2014.105.
- ↑ "What is a harmful algal bloom?". National Oceanic and Atmospheric Administration (en inglés). NOAA.
- ↑ Chiriví-Salomón, Juan S.; García-Huérfano, Steven; Giraldo, Ivan A. (2024). "Bioprospecting Microalgae: A Systematic Review of Current Trends". Phycology (en inglés) 4 (3): 508–532. doi:10.3390/phycology4030028.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]Ligazóns externas
[editar | editar a fonte] |
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Ficoloxía |
- AlgaeBase, base de datos taxonómica e nomenclatural das algas (en inglés).
- British Phycological Society, sociedade científica dedicada ao estudo das algas (en inglés).
- International Phycological Society, sociedade científica internacional de ficoloxía (en inglés).
- Entrada «ficoloxía» no Galizionario.
