Chichén Itzá

Chichén Itzá
Iucatán
Instancia de sitio arqueolóxico cidade antiga
Características  Cultura Civilización maia  Situación patrimonial Patrimonio da Humanidade Período: 1989 - Ben cultural baixo protección especial Período: 30 de marzo de 2015 -  Caracterizado por atracción turística
Datas  Fundación / creación 455  Disolución / destrución 1178
Localización  Situado en  Iucatán, México  Localización Chichén-Itzá  OpenStreetMap  Coordenadas 20°40′59″N 88°34′07″O
Fontes e ligazóns VIAF 316430233 Freebase /m/017kpv  Páxina WEB chichenitza.com  Descrito pola fonte Encyclopædia Britannica  Tema: 1911 Encyclopædia Britannica/Chichen-Itza (en) Collier's New Encyclopedia  Tema: Collier's New Encyclopedia (1921)/Chichen (en) New International Encyclopedia  Tema: The New International Encyclopædia/Chichén-Itzá (en)
Wikidata C:Commons

Chichén Itzá foi unha gran cidade construída polo pobo maia da América precolombiana do período Clásico Terminal. O sitio arqueolóxico está situado no Municipio de Tinúm, Iucatán, México.

Vestixio importante da civilización maia, Chichén Itzá foi un punto focal importante nas Terras Baixas Maias do Norte desde o Clásico Tardío (c. d.C. 600–900) ata o Clásico Terminal (c. d.C. 800–900) e ata a primeira parte do período Posclásico (c. d.C. 900–1200). O sitio exhibe unha multitude de estilos arquitectónicos, que lembran os estilos vistos no centro de México e os estilos Puuc e Chenes das terras baixas maias do norte. A presenza de estilos do centro de México considerábase representativa da migración directa ou mesmo da conquista desde o centro de México, pero a maioría das interpretacións contemporáneas consideran a presenza destes estilos non maias máis como o resultado da difusión cultural.

Chichén Itzá foi unha das cidades maias máis grandes e probablemente foi unha das grandes cidades míticas, ou Tollans, ás que se fai referencia na literatura mesoamericana posterior. É posible que a cidade tivese a poboación máis diversa do mundo maia, un factor que podería ter contribuído á variedade de estilos arquitectónicos do sitio.

As ruínas de Chichén Itzá son propiedade federal, e a administración do sitio lévaa a cabo o Instituto Nacional de Antropoloxía e Historia de México (INAH). O terreo no que se atopan os monumentos foron de propiedade privada ata o 29 de marzo de 2010, cando adquiriunos o estado de Iucatán. En canto á base xurídica da propiedade de Chichén Itzá e outros lugares patrimoniais, véxase Breglia (2006), en particular o capítulo 3, "Chichén Itzá, un século de privatización". En canto aos conflitos en curso sobre a propiedade de Chichén Itzá, véxase Castañeda (2005). Respecto á compra, véxase "Iucatán: paga gobierno 220 mdp por terrenos de Chichén Itzá", La Jornada, 30 de marzo de 2010, consultado o 30 de marzo de 2010 de [http://www.jornada.unam.mx/2010/03/30/index.php?section=unamcultura.1>cu.

A arquitectura monumental que chegou até os nosos días, que é emblemática do xacemento, ten unha clara influencia tolteca. O deus que preside o sitio, segundo a mitoloxía maia, é Kukulcán, representación maia de Quetzalcóatl, deus tomado do panteón da cultura tolteca.

Chichén Itzá foi unha cidade ou un centro cerimonial, que pasou por diversas épocas construtivas e influencias dos distintos pobos que a ocuparon e que a fixeron medrar dende a súa fundación.

Chichén Itzá é un dos xacementos arqueolóxicos máis visitados de México, con máis de 2,6 millóns de turistas en 2017.

A zona arqueolóxica de Chichén Itzá foi inscrita na lista do Patrimonio da Humanidade pola Unesco en 1988. O 7 de xullo de 2007, o Templo de Kukulcán, en Chichén Itzá, foi recoñecido como unha das novas sete marabillas do mundo, por unha iniciativa privada sen o apoio da Unesco, pero co recoñecemento de millóns de votantes arredor do mundo.

Nome e ortografía

Fachadas de pedra no complexo "Monjas" de Chichén Itzá en 1902

O nome Chichén-Itzá ten raíz maia e significa "no bordo do pozo do pobo Itza". Isto deriva de chi', que significa "boca" ou "bordo", e chʼen ou chʼeʼen, que significa "pozo". Itzá é o nome dun grupo de liñaxe étnica que gañou o dominio político e económico da península setentrional. Unha posible tradución para Itzá é "feiticeiro (ou encantamento) da auga", de its (itz), "feiticeiro", e ha, "auga".

Localización

Vista aérea do Templo de Kukulan en Chichén Itzá

Chichén Itzá está situado na parte oriental do estado mexicano de Iucatán. A península do Iucatán norte é cárstica, e os ríos do interior discorren todos baixo terra. Hai catro sumidoiros naturais visibles, chamados cenotes, que poderían ter proporcionado auga abundante durante todo o ano en Chichén, o que a facía atractiva para os asentamentos. Destes cenotes, o "Cenote Sagrado" (tamén coñecido como Pozo Sagrado ou Pozo do Sacrificio) é o máis famoso. En 2015, os científicos determinaron que hai un cenote agochado baixo o Templo de Kukulkán, que nunca fora visto polos arqueólogos.

Segundo fontes posteriores á conquista (maias e españolas), os maias precolombianos sacrificaban obxectos e seres humanos no cenote como unha forma de culto ao deus maia da chuvia Chaac. Edward Herbert Thompson dragou o Cenote Sagrado de 1904 a 1910 e recuperou artefactos de ouro, xade, olaría e incenso, así como restos humanos. Un estudo de restos humanos tomados do Cenote Sagrado descubriu que tiñan feridas compatibles con sacrificios humanos.

Organización política

Columnas no Templo dos Mil Guerreiros

Varios arqueólogos de finais da década de 1980 suxeriron que, a diferenza das políticas maias anteriores do Clásico Inferior, Chichén Itzá podería non estar gobernada por un gobernante individual ou por unha única liñaxe dinástica. En cambio, a organización política da cidade podería estar estruturada por un sistema "multepal", que se caracteriza por un goberno a través dun consello composto por membros de liñaxes gobernantes de elite. Esta teoría foi popular na década de 1990, pero nos últimos anos, a investigación que apoiaba o concepto do sistema "multepal" foi posta en cuestión, se non desacreditada. A tendencia actual de crenzas nos estudosos maias é cara ao modelo máis tradicional dos reinos maias do Período Clásico terras baixas do sur de México.

Economía

Chichén Itzá foi unha importante potencia económica nas terras baixas maias do norte durante o seu apoxeo. Ao participar na ruta comercial circumpeninsular por vía fluvial a través do seu porto de Isla Cerritos, na costa norte, Chichén Itzá puido obter recursos non dispoñibles localmente de zonas distantes, como a obsidiana do centro de México e o ouro do sur de América Central.

Entre os anos 900 e 1050 d.C., Chichén Itzá expandiuse ata converterse nunha poderosa capital rexional que controlaba o norte e o centro de Iucatán. Estableceu a Illa Cerritos como porto comercial, que, xunto co outro porto do norte de Iucatán, Vista Alegre, actuaba como os principais centros dun complexo sistema de mercado marítimo dominado por Chichén Itzá. Non obstante, estes asentamentos comerciais seguiron sendo relativamente pequenos durante o seu uso e ningún superaba os 300 m de lonxitude, xa que a maioría destes sitios construíronse en pequenas illas preto da costa.

Os tributos e a posterior distribución deses bens foron outro aspecto importante da economía de Chichén Itzá. Os bens de alto valor extraíanse das cidades que conquistaba militarmente, no contexto da súa ascensión ao poder durante o Colapso maia clásico.

Historia

As estruturas do gran xogo de pelota

A disposición do núcleo do sitio de Chichén Itzá desenvolveuse durante a súa fase anterior de ocupación, entre o 750 e o 900 d.C. O seu deseño final desenvolveuse despois do ano 900 d.C., e o século X viu o auxe da cidade como capital rexional que controlaba a área desde o centro de Iucatán ata a costa norte, co seu poder estendéndose polas costas leste e oeste da península. A data xeroglífica máis antiga descuberta en Chichén Itzá é equivalente ao ano 832 d.C., mentres que a última data coñecida foi rexistrada no templo de Osario no ano 998.

Establecemento

A cidade do Clásico Tardío estaba centrada na área ao suroeste do cenote Xtoloc, coa arquitectura principal representada polas subestruturas que agora subxacen a Las Monjas e ao Observatorio e a plataforma basal sobre a que se asentaban. Aínda que a cidade fundárona os maias locais do norte do Iucatán, outro grupo de maias de orixe controvertida, os itzaes, comezaron a chegar arredor do ano 800 d.C. e estableceronse gradualmente na rexión. O nome itza foi dado pola xente local, que significa "aqueles que falan a nosa lingua de forma irregular", e considérase que forma parte do homónimo de Chichén Itzá.

Ascendencia

Chichén Itzá alcanzou prominencia rexional cara ao final do período Clásico Inferior (aproximadamente o ano 600 d.C.). Con todo, foi cara ao final do Clásico Tardío e na primeira parte do Clásico Terminal que o sitio se converteu nunha importante capital rexional, centralizando e dominando a vida política, sociocultural, económica e ideolóxica nas terras baixas maias do norte. A ascensión de Chichén Itzá correlaciónase aproximadamente co declive e a fragmentación dos principais centros das terras baixas maias do sur.

A medida que Chichén Itzá gañaba prominencia, as cidades de Iaxuna (ao sur) e Cobá (ao leste) estaban a sufrir o declive. Estas dúas cidades foran aliadas mutuas, con Iaxuna dependente de Cobá. Nalgún momento do século X, Cobá perdeu unha parte significativa do seu territorio, illando a Iaxuna, e Chichén Itzá pode ter contribuído directamente ao colapso de ambas as cidades.

Declive

Segundo algunhas fontes coloniais maias (por exemplo, o Libro de Chilam Balam de Chumayel), Hunac Ceel, gobernante de Maiapan, conquistou Chichén Itzá no século XIII. Supostamente, Hunac Ceel profetizou a súa propia ascensión ao poder. Segundo o costume da época, críase que os individuos lanzados ao Cenote Sagrado tiñan o poder da profecía se sobrevivían. Durante unha desas cerimonias, segundo as crónicas, non houbo superviventes, polo que Hunac Ceel saltou ao Cenote Sagrado e, cando o retiraron, profetizou a súa propia ascensión.

Aínda que existen algunhas probas arqueolóxicas que indican que Chichén Itzá foi saqueada e arrasada nalgún momento, parece haber máis probas de que non puido ser por Maiapán, polo menos non cando Chichén Itzá era un centro urbano activo. Os datos arqueolóxicos indican agora que Chichén Itzá decaeu como centro rexional arredor do ano 1100, antes do auxe de Maiapán. A investigación en curso no sitio de Maiapán pode axudar a resolver este enigma cronolóxico.

Despois de que cesasen as actividades da elite de Chichén Itzá, é posible que a cidade non fose abandonada. Cando chegaron os españois, atoparon unha poboación local próspera, aínda que as fontes españolas non indican con claridade se estes maias vivían en Chichén Itzá ou nun asentamento próximo. A densidade de poboación relativamente alta na rexión foi un factor na decisión dos conquistadores de establecer alí unha capital. Segundo fontes posteriores á conquista, tanto españolas como maias, o Cenote Sagrado seguiu sendo un lugar de peregrinación.

Conquista española

Véxase tamén: Conquista española de Iucatán.

En 1526, o conquistador español Francisco de Montejo (un veterano das expedicións de Grijalva e Cortés) solicitou con éxito ao rei de España unha carta para conquistar Iucatán. A súa primeira campaña en 1527, que abarcou gran parte da península do Iucatán, decimara as súas forzas, pero rematou co establecemento dun pequeno forte en Xaman Haʼ, ao sur do que hoxe é Cancún. Montejo regresou ao Iucatán en 1531 con reforzos e estableceu a súa base principal en Campeche na costa oeste. Enviou ao seu fillo, Francisco Montejo o Mozo, a finais de 1532 para conquistar o interior da península do Iucatán desde o norte. O obxectivo desde o principio foi ir a Chichén Itzá e establecer unha capital.

Montejo o Mozo finalmente chegou a Chichén Itzá, que renomeou Cidade Real. Ao principio non atopou resistencia e púxose a dividir as terras arredor da cidade e a outorgalas aos seus soldados. Os maias volvéronse máis hostís co tempo e, finalmente, asediaron aos españois, cortándolles a liña de subministración á costa e obrigándoos a atrincheirarse entre as ruínas da antiga cidade. Pasaron meses, pero non chegaron reforzos. Montejo o Mozo intentou un asalto total contra os maias e perdeu 150 das súas tropas restantes. Viuse obrigado a abandonar Chichén Itzá en 1534 ao amparo da escuridade. En 1535, todos os españois foran expulsados ​​da península do Iucatán.

Montejo finalmente regresou ao Iucatán e, recrutando maias de Campeche e Champotón, construíu un gran exército indio-español e conquistou a península. A coroa española emitiu máis tarde unha concesión de terras que incluía Chichén Itzá e, en 1588, era unha granxa gandeira en funcionamento.

Historia moderna

Chichén Itzá en 1859–1860 por Désiré Charnay, antes de que se eliminase a vexetación

Chichén Itzá entrou na imaxinación popular en 1843 co libro Incidents of Travel in Yucatan de John Lloyd Stephens (con ilustracións de Frederick Catherwood). O libro relataba a visita de Stephens a Iucatán e a súa xira polas cidades maias, incluída Chichén Itzá. O libro impulsou outras exploracións da cidade. En 1860, Désiré Charnay examinou Chichén Itzá e tomou numerosas fotografías que publicou en Cités et ruines américaines (1863).

Os visitantes de Chichén Itzá durante as décadas de 1870 e 1880 viñeron con equipo fotográfico e rexistraron con maior precisión o estado de varios edificios. En 1875, Augustus Le Plongeon e a súa esposa Alice Dixon Le Plongeon visitaron Chichén e escavaron unha estatua dunha figura de costas, cos xeonllos levantados, a parte superior do torso levantada sobre os cóbados e unha placa no estómago. Augustus Le Plongeon chamouno "Chaacmol" (máis tarde renomeado como "Chac Mool", que foi o termo para describir todos os tipos desta estatuaria atopados en Mesoamérica). Teobert Maler e Alfred Maudslay exploraron Chichén na década de 1880 e ambos pasaron varias semanas no sitio e sacaron fotografías extensas. Maudslay publicou a primeira descrición extensa de Chichén Itzá no seu libro, "Biologia Centrali-Americana".

O Templo de Kukulcán, fotografía de Teobert Maler, 1892

En 1894, o cónsul dos Estados Unidos en Iucatán, Edward Herbert Thompson, comprou a Hacienda Chichén, que incluía as ruínas de Chichén Itzá. Durante 30 anos, Thompson explorou a antiga cidade. Entre os seus descubrimentos inclúense a talla máis antiga datada nun lintel no Templo da Serie Inicial e a escavación de varias tumbas no Osario (Templo do Sumo Sacerdote). Thompson é coñecido sobre todo por dragar o Cenote Sagrado entre 1904 e 1910, onde recuperou artefactos de ouro, cobre e xade tallado, así como os primeiros exemplos do que se cría que eran tecidos e armas de madeira maias precolombianas. Thompson enviou a maior parte dos artefactos ao Museo Peabody da Universidade de Harvard.

En 1913, a Institución Carnegie aceptou a proposta do arqueólogo Sylvanu G. Morley e comprometeuse a levar a cabo investigacións arqueolóxicas a longo prazo en Chichén Itzá. A Revolución Mexicana e a posterior inestabilidade gobernamental, así como a Primeira Guerra Mundial, atrasaron o proxecto unha década.

Chichén Itzá, persoal do Proxecto Carnegie, 1924: de esquerda a dereita, J.O. Kilmartin, enxeñeiro, U.S. Geological Survey; Monroe Amsden, arqueólogo asistente; Earl H. Morris, arqueólogo encargado das escavacións; Ann Axtell Morris, artista; S.G. Morley, asociado responsable da Carnegie Institution

En 1923, o goberno mexicano outorgou á Carnegie Institution un permiso de dez anos (posteriormente ampliado por outros dez anos) para permitir que os arqueólogos estadounidenses realizasen unha extensa escavación e restauración de Chichén Itzá. Investigadores de Carnegie escavaron e restauraron o Templo dos Guerreiros e o Caracol, entre outros edificios importantes. Ao mesmo tempo, o goberno mexicano escavou e restaurou El Castillo (Templo de Kukulcán) e o Gran Xogo de Pelota.

As escavacións xunto ao Templo de Kukulcán ("El Castillo") comezaron en 2009

En 1926, o goberno mexicano acusou a Edward Thompson de roubo, alegando que roubara os artefactos do Cenote Sagrado e os sacara do país de contrabando. O goberno confiscou a Hacienda Chichén. Thompson, que estaba nos Estados Unidos nese momento, nunca regresou a Iucatán. Escribiu sobre as súas investigacións da cultura maia nun libro "People of the Serpent" publicado en 1932. Morreu en Nova Jersey en 1935. En 1944, o Tribunal Supremo de México decidiu que Thompson non violara ningunha lei e devolveu Chichén Itzá aos seus herdeiros. Os Thompson venderon a facenda ao pioneiro do turismo Fernando Barbachano Peón.

Houbo dúas expedicións posteriores para recuperar artefactos do Cenote Sagrado, en 1961 e 1967. A primeira patrocinada pola National Geographic e a segunda por intereses privados. Ambos proxectos supervisados ​​polo Instituto Nacional de Antropoloxía e Historia (INAH) de México. O INAH levou a cabo un esforzo continuo para escavar e restaurar outros monumentos na zona arqueolóxica, incluíndo o Osario, Akab Dzib e varios edificios en Chichén Viejo (Chichén Antigo).

En 2009, para investigar as construcións anteriores a El Castillo, arqueólogos iucatecos comezaron escavacións adxacentes a El Castillo baixo a dirección de Rafael (Rach) Cobos.

Descrición do sitio

Un mapa do centro de Chichen Itza

Chichen Itza foi unha das cidades maias máis grandes, coa arquitectura relativamente densamente agrupada do núcleo do sitio que abarcaba unha área de polo menos 5 km². Arquitectura residencial a menor escala esténdese por unha distancia descoñecida máis alá disto. A cidade construíuse sobre terreo accidentado, que foi nivelado artificialmente para construír os principais grupos arquitectónicos, sendo o maior esforzo dedicado á nivelación das áreas para a pirámide do Castillo e os grupos de Las Monjas, Osario e Main Southwest.

O sitio contén moitos edificios de pedra fina en varios estados de conservación, e moitos restauráronse. Os edificios estaban conectados por unha densa rede de calzadas pavimentadas, chamadas sacbeob. Os arqueólogos identificaron máis de 80 sacbeob que se entrecruzan no sitio, e se estenden en todas as direccións desde a cidade. Moitos destes edificios de pedra estaban orixinalmente pintados en cores vermella, verde, azul e púrpura. Os pigmentos elixíronse segundo o que era máis doado de atopar na zona. O sitio debe imaxinarse como un lugar colorido, non como o é hoxe. Igual que nas catedrais góticas de Europa, as cores proporcionaban unha maior sensación de completitude e contribuían en gran medida ao impacto simbólico dos edificios.

A arquitectura abarca varios estilos, incluídos os estilos Puuc e Chenes do norte da península do Iucatán. Os edificios de Chichén Itzá agrúpanse nunha serie de conxuntos arquitectónicos, e cada conxunto estivo nalgún momento separado do outro por unha serie de muros baixos. Os tres complexos máis coñecidos son a Gran Plataforma Norte, que inclúe os monumentos do Templo de Kukulcán (El Castillo), o Templo dos Guerreiros e o Gran Xogo de Pelota, o Grupo Osario, que inclúe a pirámide do mesmo nome, así como o Templo de Xtoloc, e o Grupo Central, que inclúe o Caracol, Las Monjas e Akab Dzib.

Ao sur de Las Monjas, nunha zona coñecida como Chichén Viejo (Chichén Vello) e só aberta aos arqueólogos, atópanse outros complexos, como o Grupo da Serie Inicial, o Grupo dos Linteis e o Grupo do Castelo Vello.

Estilos arquitectónicos

A arquitectura de estilo Puuc concéntrase na zona de Chichén Vello, e tamén nas estruturas máis antigas do Grupo do Convento (incluíndo os edificios de Las Monjas, Anexo e La Iglesia). Tamén está representado na estrutura de Akab Dzib. O edificio de estilo Puuc presenta as habituais fachadas superiores decoradas con mosaicos características do estilo, pero difire da arquitectura do corazón Puuc nos seus muros de cachotaría, en oposición aos finos revestimentos da rexión Puuc propiamente dita.

Polo menos unha estrutura do Grupo Las Monjas presenta unha fachada ornamentada e unha porta enmascarada que son exemplos típicos da arquitectura de estilo Chenes, un estilo centrado nunha rexión do norte do estado de Campeche, situada entre as rexións Puuc e Río Bec.

As estruturas con escritura xeroglífica esculpida concéntranse en certas zonas do sitio, sendo a máis importante o grupo Las Monjas.

Grupos arquitectónicos

Gran Plataforma Norte

Templo de Kukulcán (El Castillo)

Artigo principal: El Castillo, Chichén Itza.

O efecto do descenso da serpe demostrado en Kukulcán durante o espectáculo nocturno con iluminación artificial

O efecto do descenso da serpe observado en Kukulcán durante o equinoccio de primavera de 2009

Dominando a plataforma norte de Chichén Itzá atópase o "Templo de Kukulcán" (unha deidade serpente emplumada maia semellante ao Quetzalcóatl azteca). O templo identificouseo polos primeiros españois que o viron como "El Castillo" ("o castelo"), e coñécese regularmente como tal. Esta pirámide escalonada ten uns 30 m de altura e consta dunha serie de nove terrazas cadradas, cada unha de aproximadamente 2,57 m de altura, cun templo de 6 m de altura no cumio.

O Trono de Jaguar dentro da pirámide do Templo de Kukulcán ("El Castillo") é vermello e está incrustado con xade

Os lados da pirámide miden aproximadamente 55,3 m na base e elévanse nun ángulo de 53°, aínda que iso varía lixeiramente para cada lado. As catro caras da pirámide teñen escaleiras sobresaíntes que se elevan nun ángulo de 45°. Os muros talud de cada terraza inclínanse nun ángulo de entre 72° e 74°. Na base das balaustradas da escaleira nordeste hai cabezas esculpidas dunha serpe.

As culturas mesoamericanas superpoñían periodicamente estruturas máis grandes sobre as máis antigas uns, e o Templo de Kukulcán é un exemplo diso. A mediados da década de 1930, o goberno mexicano patrocinou unha escavación do templo. Despois de varios comezos en falso, descubriron unha escaleira baixo o lado norte da pirámide. Escavando desde arriba, atoparon outro templo soterrado debaixo do actual.

Dentro da cámara do templo había unha estatua de Chac Mool e un trono con forma de xaguar, pintado de vermello e con manchas feitas de xade incrustada. O goberno mexicano escavou un túnel desde a base da escaleira norte, subindo pola escaleira da pirámide anterior ata o templo oculto, e abriuno aos turistas. En 2006, o INAH pechou a sala do trono ao público.

Arredor do equinoccio de primavera e equinoccios de outono, a última hora da tarde, a esquina noroeste da pirámide proxecta unha serie de sombras triangulares contra a balaustrada occidental do lado norte que evocan a aparición dunha serpe baixando polas escaleiras, o que algúns estudosos suxeriron que é unha representación da deidade da serpe emplumada, Kukulcán. É unha crenza xeneralizada que este efecto de luces e sombras se conseguiu a propósito para rexistrar os equinoccios, pero a idea é moi improbable: demostrouse que o fenómeno pódese observar, sen grandes cambios, durante varias semanas arredor do equinoccios, o que fai imposible determinar ningunha data observando só este efecto.

A modelización 3D e a dixitalización multimodal recentes realizadas en 2025 revelaron unha subestrutura piramidal anterior, considerada "Castillo-sub", que está encerrada dentro da estrutura piramidal máis grande "El Castillo". A cartografía dixital de alta resolución demostrou que a construción de Castillo-sub ocorreu antes que El Castillo e a través dun proceso arquitectónico diferente. Determinouse que Castillo-sub construíuse ao longo de varias etapas sucesivas de ampliación do edificio, en lugar dun proxecto de construción durante un único punto no tempo. Este proceso secuencial de construción progresiva e en capas aliñase con outras estratexias arquitectónicas mesoamericanas comúns, onde os novos gobernantes expandirían os edificios sagrados preexistentes.

Gran Xogo de Pelota

O Gran Xogo de Pelota

Os arqueólogos identificaron en Chichén Itzá trece canchas de pelota para xogar ao xogo de pelota mesoamericano, pero a Gran Cancha de Pelota, a uns 150 m ao noroeste do Castelo, é a máis impresionante. É o campo de xogo de pelota máis grande e mellor conservado da antiga Mesoamérica. Mide 168 por 70 m.

As plataformas paralelas que flanquean a área de xogo principal teñen cada unha 95 m de longo. As paredes destas plataformas teñen 8 m de altura; no centro de cada unha destas paredes hai aneis tallados con serpes emplumadas entrelazadas.

Na base dos altos muros interiores hai bancos inclinados con paneis esculpidos de equipos de xogadores de pelota. Nun panel, un dos xogadores foi decapitado, a ferida emite chorros de sangue en forma de serpes que se retorcen.ref name="PinaChan8093p44">Piña Chan 1993, p. 44

Nun extremo do Gran Xogo de Pelota atópase o Templo Norte, tamén coñecido como o Templo do Home Barbudo (Templo del Hombre Barbado). Este pequeno edificio de cachotería ten tallas detalladas en baixorrelevo nas paredes interiores, incluíndo unha figura central que ten unha talla debaixo do queixo que semella pelo facial. No extremo sur hai outro templo moito máis grande, pero en ruínas.

Incorporado no muro leste están os Templos do Xaguar. O Templo Superior do Xaguar domina o xogo de pelota e ten unha entrada custodiada por dúas grandes columnas talladas co familiar motivo da serpe emplumada. No interior hai un gran mural, moi destruído, que representa a escena dunha batalla.

Na entrada do «Templo Inferior do Xaguar», que se abre detrás do xogo de pelota, hai outro trono de Xaguar, semellante ao do templo interior de El Castillo, agás que está moi desgastado e carece de pintura ou outras decoracións. As columnas exteriores e as paredes interiores do templo están cubertas con elaboradas tallas en baixorrelevo.

Estruturas adicionais

O tzompantli, ou Plataforma dos cranios, mostra a clara influencia cultural do Altiplano mexicano central. A diferenza dos tzompantli das terras altas, porén, os cranios foron empalados verticalmente en lugar de horizontalmente como en Tenochtitlán.

O tzompantli ou plataforma do cranio

A Plataforma das Aguias e os Xaguares (Plataforma de Águilas y Jaguares) está inmediatamente ao leste do Gran Xogo de Bola. Está construída nunha combinación de estilos maia e tolteca, cunha escaleira que ascende por cada un dos seus catro lados. Os laterais están decorados con paneis que representan aguias e xaguares consumindo humanos. corazóns.

A «Plataforma de Venus» está dedicada ao planeta Venus. No seu interior, os arqueólogos descubriron unha colección de grandes conos esculpidos en pedra, cuxo propósito se descoñece. Esta plataforma está situada ao norte de El Castillo, entre este e o Cenote Sagrado.

O «Templo das Táboas» é o templo máis setentrional entre unha serie de edificios ao leste de El Castillo; ao norte atópase unha zona de columnas. O seu nome provén dunha serie de altares na parte superior da estrutura que están sostidos por pequenas figuras esculpidas de homes con brazos erguidos, chamadas «atlantes».

O «Baño de vapor» é un edificio único con tres partes: unha galería de espera, un baño de auga e unha cámara de vapor que funcionaba mediante pedras quentes.

O "Sacbe Número Un" é unha calzada que leva ao Cenote Sagrado, o máis grande e elaborado de Chichén Itzá. Este "camiño branco" ten 270 m de longo cunha anchura media de 9 m. Comeza nun muro baixo a poucos metros da Plataforma de Venus. Segundo os arqueólogos, houbo unha vez un gran edificio con columnas ao comezo da estrada.

Cenote Sagrado

Artigo principal: Cenote Sagrado.

O Cenote Sagrado

A Península do Iucatán é unha chaira calcaria, sen ríos nin regatos. A rexión está salpicada de dolinas naturais, chamados cenotes, que expoñen o nivel freático á superficie. Un dos máis impresionantes é o Cenote Sagrado, que ten 60 m de diámetro e está rodeado de cantís escarpados que caen ata o nivel freático uns 27 m máis abaixo.

O Cenote Sagrado foi un lugar de peregrinación para os antigos maias que, segundo fontes etnohistóricas, realizaban sacrificios durante os tempos de seca. As investigacións arqueolóxicas corroboran isto, xa que miles de obxectos retiráronse do fondo do cenote, incluíndo materiais como ouro, xade tallado, copal, cerámica, sílex, obsidiana, cunchas, madeira, goma, tea, así como esqueletos de nenos, homes e mulleres.

Atopáronse ofrendas de artefactos e restos humanos dentro do cenote sagrado. Non obstante, non está clara a natureza de como e por que se atoparon no cenote. Non todos os esqueletos do cenote mostraban signos de trauma, algúns puideron ser enterramentos deliberados non violentos. Algunhas fontes españolas, que describen sacrificios maias no cenote, foron escritas un tempo significativo despois do período maia clásico durante o cal ocorreron estes supostos actos, e poderían ter nesgos coloniais. Se os restos humanos neste cenote son evidencia dun comportamento sacrificial aínda é un tema de debate en curso.

Evidencia bioarqueolóxica e xenética

A investigación bioarqueolóxica e arqueoxenética recente levou a novos coñecementos sobre as prácticas rituais que tiñan lugar en Chichén Itzá. En 2024, un estudo de asociación de xenoma completo (GWAS) analizou os restos corporais de 64 individuos que foron descubertos nun contexto cerimonial, un achado que se remonta aproximadamente aos anos 500-900 d.C. Determinouse que todos os individuos descubertos eran homes, así como dous conxuntos de xemelgos monocigotos. Ao comparar estes individuos xeneticamente, determinouse que estaban fortemente relacionados coas poboacións maias actuais. A maior parte da variación xenética entre estes individuos e os maias modernos atopouse en loci xenéticos relacionados coa inmunidade. Os arqueólogos interpretan este descubrimento como unha posible evidencia da coidadosa selección de certos individuos para sacrificios rituais, quizais seguindo un patrón cultural.

As análises de restos esqueléticos osificados e iconografía tamén suxiren que a práctica ritual de desfigurar e exhibir corpos puido formar parte de cerimonias públicas. A análise de expositores e exhibicións de cranios apunta a cabezas decapitadas, por exemplo, que se exhibiron como obxectos sagrados. Dada a importancia do simbolismo cosmolóxico para o pobo maia, estes cranios sagrados puideron ter vínculos con isto. A partir da súa disposición e aparición espacial, os investigadores deduciron que a violencia ritualista e sagrada probablemente mantivo e reforzou as xerarquías sociais en moitos grandes centros de reunión maias.

Chultun dos nenos

En 1967, mentres construían unha pista de aterraxe a 200 metros ao norte do Cenote Sagrado, uns traballadores atoparon un pequeno sistema de covas que contiña os restos de máis de 100 nenos, a maioría de entre tres e seis anos. As probas de ADN realizadas na década de 2020 descubriron que os restos procedían exclusivamente de homes. Os arqueólogos concluíron que, debido a que os restos procedían de individuos dun rango estreito de idade e sexo, e a que as probas de ADN atoparon que algúns estaban relacionados (incluídos dous pares de xemelgos idénticos), os restos formaban parte dun "evento ritual". Aínda que os restos non mostran evidencias de sacrificio, algúns investigadores cren que puido formar parte dun ritual.

Templo dos Guerreiros

Temple of the Warriors ("Templo de los Guerreros")

Detalle do Templo dos Guerreiros, mostrando unha estatua de Chacmool

O complexo do Templo dos Guerreiros consiste nunha gran pirámide escalonada fronteiriza e flanqueada por filas de columnas talladas que representan guerreiros. Este complexo é análogo ao Templo B na capital tolteca de Tula, e indica algunha forma de contacto cultural entre as dúas rexións. Non obstante, o de Chichén Itzá construíuse a maior escala. Na parte superior da escaleira no cumio da pirámide (e que leva cara á entrada do templo da pirámide) hai un Chac Mool.

Este templo encerra ou sepulta unha antiga estrutura chamada o Templo do Chac Mool. A expedición arqueolóxica e a restauración deste edificio levouse a cabo pola Institución Carnegie de Washington de 1925 a 1928. Un membro clave desta restauración foi o conde H. Morris, quen publicou o traballo desta expedición en dous volumes titulados "Templo dos Guerreiros". As acuarelas realizáronse de murais no Templo dos Guerreiros que se estaban deteriorando rapidamente tras a exposición aos elementos despois de durar séculos nos recintos protexidos que se estaban a descubrir. Moitos representan escenas de batalla e algúns incluso teñen imaxes tentadoras que se prestan á especulación e ao debate por parte de destacados estudosos maias, como Michael D. Coe e Mary Miller, sobre o posible contacto cos mariñeiros viquingos.

Grupo das Mil Columnas

Ao longo do muro sur do Templo dos Guerreiros hai unha serie do que hoxe son columnas expostas, aínda que cando a cidade estaba habitada estas sostiñan un extenso sistema de cubertas. As columnas están divididas en tres seccións distintas: un grupo oeste, que estende as liñas da fachada do Templo dos Guerreiros. Un grupo norte corre ao longo do muro sur do Templo dos Guerreiros e contén piares con tallas de soldados en baixorrelevo.

Un grupo nordeste, que aparentemente formaba un pequeno templo na esquina sueste do Templo dos Guerreiros, contén unha planta rectangular decorada con tallas de persoas ou deuses, así como animais e serpes. O templo de columnas nordeste tamén cobre unha pequena marabilla da enxeñaría, unha canle que canaliza toda a auga de choiva do complexo a uns 40 m de distancia ata unha rejollada, un antigo cenote.

Ao sur do Grupo das Mil Columnas hai un grupo de tres edificios máis pequenos e interconectados. O Templo das Columnas Talladas é un pequeno edificio elegante que consiste nunha galería frontal cun corredor interior que leva a un altar cun Chac Mool. Tamén hai numerosas columnas con ricas tallas en baixorrelevo duns 40 personaxes.

Unha sección da fachada superior cun motivo de x e os móstrase diante da estrutura. O Templo das Mesas Pequenas, que é un montículo sen restaurar. E o Templo de Thompson (coñecido nalgunhas fontes como Palacio de Ahau Balam Kauil), un pequeno edificio de dous niveis que ten frisos que representan xaguares ("balam" en maia), así como glifos do deus maia Kahuil.

O Mercado

Esta estrutura cadrada ancora o extremo sur do complexo do Templo dos Guerreiros. Recibe este nome polo andel de pedra que rodea unha gran galería e patio que os primeiros exploradores teorizaron que se usaba para exhibir mercadorías como nun mercado. Hoxe, os arqueólogos cren que o seu propósito era máis cerimonial que comercial.

Grupo Osario

Ficheiro:HighPriestTemple.JPG

The Osario pyramid

A escaleira do osario

Ao sur do Grupo Norte hai unha plataforma máis pequena que ten moitas estruturas importantes, varias das cales parecen estar orientadas cara ao segundo cenote máis grande de Chichén Itzá, Xtoloc.

O propio Osario, como o Templo de Kukulkán, é un templo piramidal escalonado que domina a súa plataforma, só que a unha escala menor. Como o seu veciño máis grande, ten catro lados con escaleiras a cada lado. Hai un templo na parte superior, pero a diferenza de Kukulkán, no centro hai unha abertura na pirámide que leva a unha cova natural 12 m debaixo. Edward H. Thompson escavou esta cova a finais do século XIX e, como atopou varios esqueletos e artefactos como contas de xade, chamou á estrutura "O Templo dos Sumos Sacerdotes". Os arqueólogos actuais non cren nin que a estrutura fose unha tumba nin que os personaxes enterrados nela fosen sacerdotes.

O "Templo de Xtoloc" é un templo recentemente restaurado fóra da Plataforma Osario. Domina o outro gran cenote de Chichén Itzá, chamado así pola palabra maia para iguana, "Xtoloc". O templo contén unha serie de pilastras talladas con imaxes de persoas, así como representacións de plantas, aves e escenas mitolóxicas.

Entre o templo de Xtoloc e o Osario hai varias estruturas aliñadas: a "Plataforma de Venus", que é similar en deseño á estrutura do mesmo nome xunto a Kukulkán (El Castillo), a "Plataforma das Tumbas" e unha pequena estrutura redonda que non ten nome. Estas tres estruturas construíronse nunha fileira que se estende desde o Osario. Máis alá delas, a plataforma do Osario remata nun muro, que contén unha abertura a un sacbe que se estende varios centos de pés ata o templo de Xtoloc.

Ao sur do Osario, no límite da plataforma, hai dous pequenos edificios que os arqueólogos cren que eran residencias de personaxes importantes. Estes foron chamados como a "Casa dos Metates" e a "Casa das Mestizas".

Grupo Casa Colorada

Ao sur do Grupo Osario atópase outra pequena plataforma que ten varias estruturas que se atopan entre as máis antigas da zona arqueolóxica de Chichén Itzá.

Chichanchob

A Casa Colorada é un dos edificios mellor conservados de Chichén Itzá. Aínda había unha importante pintura vermella presente nos tempos dos exploradores do século XIX. O seu nome maia é Chichanchob, que segundo o INAH pode significar "buratos pequenos". Nunha cámara hai extensos xeroglíficos gravados que mencionan gobernantes de Chichén Itzá e posiblemente da cidade veciña de Ek Balam, e conteñen unha data maia inscrita que se correlaciona co ano 869 d.C., cando as cerimonias con lume eran realizadas por señores e supervisadas polo rei, unha das datas máis antigas atopadas en todo Chichén Itzá.

En 2009, o INAH restaurou un pequeno xogo de pelota que lindaba coa parede traseira da Casa Colorada.

Aínda que a Casa Colorada está nun bo estado de conservación, outros edificios do grupo, cunha excepción, son montículos decrépitos. Un edificio está medio en pé, chamado La Casa del Venado (Casa do Cervo). O nome deste edificio usouse durante moito tempo polos maias locais, e algúns autores mencionan que recibiu o nome dunha pintura de cervo sobre estuco que xa non existe.

Grupo Central

Un pequeno templo con moitas máscaras no complexo de Las Monjas ("La Iglesia")

O templo observatorio ("El Caracol")

Las Monjas é unha das estruturas máis notables de Chichén Itzá. É un complexo de edificios do Clásico Terminal construído no estilo arquitectónico Puuc. Os españois chamaron a este complexo Las Monjas ("As Monxas" ou "O Convento"), pero era un palacio gobernamental. Xusto ao leste hai un pequeno templo (coñecido como "La Iglesia") decorado con máscaras elaboradas.

O grupo de Las Monjas distínguese pola súa concentración de textos xeroglíficos que datan do Clásico Tardío ao Clásico Terminal. Estes textos mencionan con frecuencia un gobernante chamado Kʼakʼupakal.

El Caracol ("O Caracol") está situado ao norte de "Las Monjas". É un edificio redondo sobre unha gran plataforma cadrada. Recibe o seu nome pola escaleira de caracol de pedra do interior. Teorízase que a estrutura, coa súa infrecuente colocación na plataforma e a súa forma redonda (as outras son rectangulares, seguindo a práctica maia), foi un protoobservatorio con portas e fiestras aliñadas cos eventos astronómicos, concretamente arredor da traxectoria de Venus mentres atravesa os ceos.

Akab Dzib está situado ao leste do Caracol. O nome significa, en maia iucateco, "Escritura escura"; "escuro" no sentido de "misterioso". Un nome anterior do edificio, segundo unha tradución de glifos na Casa Colorada, é Wa(k)wak Puh Ak Na, "a casa plana co número excesivo de cámaras", e foi o fogar do administrador de Chichén Itzá, kokom Yahawal Choʼ Kʼakʼ.

O INAH completou unha restauración do edificio en 2007. É relativamente baixo, só 6 m de alto, e ten 50 m de longo e 15 m de ancho. A longa fachada orientada ao oeste ten sete portas. A fachada oriental só ten catro portas, rotas por unha gran escaleira que leva ao tellado. Aparentemente, esta era a parte dianteira da estrutura e dá ao que hoxe é un cenote empinado e seco.

O extremo sur do edificio ten unha entrada. A porta ábrese a unha pequena cámara e na parede oposta hai outra porta, sobre a cal no lintel hai glifos intrincadamente tallados, a escritura "misteriosa" ou "escura" que lle dá nome ao edificio hoxe en día. Baixo o lintel do marco da porta hai outro panel tallado dunha figura sentada rodeada de máis glifos. Dentro dunha das cámaras, preto do teito, hai unha impresión dunha man pintada.

Chichén Vello

"Templo dos 3 linteis" no grupo de Chichén Viejo

Chichén Vello (ou Chichén Viejo en español) é o nome que se lle dá a un grupo de estruturas ao sur do sitio central, onde se concentra a maior parte da arquitectura de estilo Puuc da cidade. Inclúe o Grupo da Serie Inicial, o Templo Fálico, a Plataforma da Gran Tartaruga, o Templo das Curuxas e o Templo dos Monos.

Esta sección do sitio leva anos pechada ao turismo mentres se levaban a cabo as escavacións e restauracións arqueolóxicas, e está previsto que reabra aos visitantes en 2024.

Outras estruturas

Chichén Itzá tamén ten unha variedade de outras estruturas densamente abarrotadas no centro cerimonial duns 5 km² e en varios sitios subsidiarios periféricos.

Covas de Balankanche

Imaxe composta de escaneado láser da Cova de Balankanche de Chichén Itzá, que mostra como a forma da súa gran columna de pedra calcaria evoca fortemente a Árbore do Mundo nos sistemas de crenzas mitolóxicas maias, datos dunha asociación de investigación National Science Foundation/CyArk

Aproximadamente a 4 km ao sueste da zona arqueolóxica de Chichén Itzá hai unha rede de covas sagradas coñecidas como Balankanche (Gruta de Balankanche), Balamkaʼancheʼ en maia iucateco). Nas covas, aínda se pode ver unha gran selección de cerámica e ídolos antigos nos lugares onde deixáronse na época precolombiana.

A localización da cova é ben coñecida nos tempos modernos. Edward Thompson e Alfred Tozzer visitárona en 1905. A.S. Pearse e un equipo de biólogos exploraron a cova en 1932 e 1936. E. Wyllys Andrews IV tamén explorou a cova na década de 1930. Edwin Shook e R.E. Smith exploraron a cova en nome da Carnegie Institution en 1954 e cavaron varias gabias para recuperar fragmentos de cerámica e outros artefactos. Shook determinou que a cova estivera habitada durante un longo período, polo menos desde o Preclásico ata a era posterior á conquista.

O 15 de setembro de 1959, José Humberto Gómez, un guía local, descubriu un falso muro na cova. Detrás dela atopou unha extensa rede de covas con cantidades significativas de restos arqueolóxicos intactos, incluíndo cerámica e incensarios tallados en pedra, ferramentas de pedra e xoias. O INAH converteu a cova nun museo subterráneo e, despois de seren catalogados, os obxectos devolvéronse ao seu lugar orixinal para que os visitantes puidesen velos "in situ".

Materiais arquitectónicos e preservación

Análises recentes de espectrometría de raios gamma do material de pedra de construción do Templo Norte do Gran Xogo de Pelota en 2025 revelaron aspectos importantes sobre os materiais empregados durante a súa construción e como progresa o proceso de deterioración. As medicións realizadas durante este estudo mostran que os bloques de pedra calcaria empregados para construír a estrutura presentan máis meteorización e degradación en comparación cos afloramentos xeolóxicos próximos. Neste mesmo estudo, as análises mostraron niveis máis altos de radiación natural nos afloramentos locais en comparación coas pedras empregadas no Templo Norte, o que demostra como se poden empregar metodoloxías xeoquímicas para determinar como se pode preservar a arquitectura dos monumentos construídos e para predicir como se deteriorarán co tempo.

Gran Museo de Chichén Itzá

Artigo principal: Gran Museo de Chichén Itzá.

O Gran Museo de Chichén Itzá é un espazo arqueolóxico inaugurado o 28 de febreiro de 2024, situado no municipio de Tinum, no Iucatán. Forma parte do Centro de Atención ao Visitante (Catvi) e alberga máis de 1.000 pezas, entre elas 400 orixinais de diversas institucións e achados recentes do proxecto Tren Maia.

O museo ofrece un percorrido pola historia de Chichén Itzá a través de 14 eixes temáticos, destacando a Sala Sagrado do Cenote, que conta cunha recreación multimedia deste lugar cerimonial. Tamén exhibe esculturas de Chac Mool, unha mesa de pedra con relevos de cativos e ofrendas descubertas nos sacbeo'ob (camiños maias).

Con 3.400 m² de espazo, o recinto inclúe salas de exposicións, obradoiros, conferencias e un centro gastronómico que promove a lingua maia. A súa localización permite o acceso aos turistas que chegan á estación de tren de Chichen Itza do Tren Maia.

• 
  Entrada do Gran Museo de Chichén Itzá.
• 
  Escultura de Chac Mool na entrada do museo.

Galería

• 
  El Caracol, observatorio de Chichén Itza
• 
  Templo dos Guerreiros en 1986 - O Templo das Grandes Mesas, inmediatamente á esquerda, non fora restaurado nese momento
• 
  Anel de pedra situado 9 m por riba do chan do Gran Campo de Pelota
• 
  Plataforma de Venus na Gran Praza
• 
  Pirámide de Kukulcán
• 
  Máscara de mosaico na cara oeste de La Iglesia
• 
  Máscaras de mosico elaboradas
• 
  Unha escultura dunha serpe emplumada na base dunha das escaleiras de Kukulcán (El Castillo)
• 
  Las Monjas (Chichén Itza) en 1843 por Frederick Catherwood.

Notas

Referencias

Véxase tamén

Outros artigos

• Península do Iucatán
• Cultura maia
• Patrimonio da Humanidade
• Novas sete marabillas do mundo
• Patrimonio da Humanidade en México

Ligazóns externas

• Encyclopædia Britannica: Article on Chichen Itza
• Chichen Itza Digital Media Archive (fotos con licenza creativa, fotografías láser, panorámicas), con información particularmente detallada sobre El Caracol e o Castelo, utilizando datos dunha asociación de investigación da Fundación Nacional de Ciencias / CyArk/research partnership
• UNESCO páxina sobre o Patrimonio Mundial de Chichen Itza
• Ancient Observatories Arquivado 04 de outubro de 2010 en Wayback Machine. páxina en Chichen Itza
• Chichen Itza reconstructed in 3D Arquivado 03 de xaneiro de 2012 en Wayback Machine.
• Archaeological documentation for Chichen Itza Arquivado 09 de decembro de 2018 en Wayback Machine. created by non-profit group INSIGHT and funded by the National Science Foundation and Chabot Space and Science Center
• Tour virtual por Chichen Itza Arquivado 31 de marzo de 2016 en Wayback Machine.

---

Este artigo sobre historia é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.  Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.

---