Springe nei ynhâld

Sosjale media

Ut Wikipedy

Sosjale media, gauris oantsjut mei de Ingelske term social media, binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.[1] Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.[2] Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.[1][2]

In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.

Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan Web 2.0 en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.[1] Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.[1] It begryp sosjale media is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.[1]

Begryp en ramt

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.[3] Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.[3] De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.[3]

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken social network sites en de term social networking sites.[3] Neffens harren leit by it wurd networking de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.[3] In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.[3] De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.[3]

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.[2] De OECD stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.[2] Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.[4]

Skiednis en ûntjouwing

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie SixDegrees.com, dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.[3] Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.[3] Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.[3] De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.[3]

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.[5] Neffens in histoaryske analyze fan Our World in Data wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.[5] Our World in Data brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.[5]

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.[3] Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.[3] Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.[3]

Gebrûk

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.[6] Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.[7] Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.[6]

Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.

By jongere minsken lei dat persintaazje heger.[6] Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.[6] Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.[6] De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.[6]

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.[8] Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de Feriene Steaten joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint Facebook en 50 persint Instagram.[8] Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.[8] Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.[8]

Sosjale funksjes

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.[3] Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.[3] Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.[3]

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.[2] Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.[2] De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.[2] De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.[4] As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.[4] As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.[4]

Gegevens en bedriuwsmodellen

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.[9] De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.[9] It ûndersyk omfette ûnder oare Meta, YouTube, X, Snap, ByteDance, Discord, Reddit en WhatsApp, en ek Amazon yn ferbân mei Twitch.[9]

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.[9] Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.[9] It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.[9] By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.[9] Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.[9] De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.[9]

Desynformaasje

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.[10] In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op Twitter yn de perioade 2006–2017.[10] Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.[10] De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.[10] De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op Twitter en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.[10]

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.[11] Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.[11] De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.[11]

Jongerein en mentale sûnens

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.[12] In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.[12] De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.[12]

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.[4] In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.[4] It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.[4]

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.[13] Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.[13]

De Amerikaanske Surgeon General publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.[14] Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.[14] Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.[14] Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.[14]

Regeljouwing yn de Europeeske Uny

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de Digital Services Act (DSA).[15] De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.[15] De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.[15]

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in Very Large Online Platform (VLOP) of Very Large Online Search Engine (VLOSE).[16] Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.[16] Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.[16]

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.[17] Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.[17] Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.[17] Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.[17]

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.[18] Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.[19]

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. 1 2 3 4 5 Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media, Business Horizons, jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 OECD, Growing up in the social media age, OECD Digital Economy Papers, nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 danah m. boyd en Nicole B. Ellison, Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship, Journal of Computer-Mediated Communication, jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Social Media and Adolescent Health, National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.
  5. 1 2 3 Esteban Ortiz-Ospina, The rise of social media, Our World in Data, 18 septimber 2019.
  6. 1 2 3 4 5 6 Eurostat, 89% of 16-29-year-olds used socials in 2025, 9 april 2026.
  7. ↑ Eurostat, Regions in Europe – 2025 edition, 2025.
  8. 1 2 3 4 Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, Americans’ Social Media Use 2025, Pew Research Center, 20 novimber 2025.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Federal Trade Commission, A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services, septimber 2024.
  10. 1 2 3 4 5 Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, The spread of true and false news online, Science, jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.
  11. 1 2 3 Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, Misunderstanding the harms of online misinformation, Nature, jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.
  12. 1 2 3 Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability, Nature Reviews Psychology, jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.
  13. 1 2 American Psychological Association, Health advisory on social media use in adolescence, maaie 2023.
  14. 1 2 3 4 Office of the U.S. Surgeon General, Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory, 2023.
  15. 1 2 3 Europeeske Kommisje, Digital Services Act: Questions and Answers.
  16. 1 2 3 Europeeske Kommisje, DSA: Very large online platforms and search engines.
  17. 1 2 3 4 Europeeske Kommisje, How the Digital Services Act enhances transparency online.
  18. ↑ Europeeske Kommisje, A Safer & Fairer Online Environment.
  19. ↑ Europeeske Kommisje, Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act, 17 febrewaris 2026.
Opfrege fan "https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Sosjale_media&oldid=1241405"