Springe nei ynhâld

Ierlân

Keppelings bewurkje
Ut Wikipedy
(Trochferwiisd fan Republyk Ierlân)
Éire (ga)
Ireland (in)
Flagge fan Ierlân Wapen fan Ierlân
Folksliet: 'Amhrán na bhFiann'
HaadstêdDublin
Offisjele taalIersk
Ingelsk
SteatsfoarmParlemintêre republyk
- presidintCatherine Connolly
- regearliederMicheál Martin
Unôfhinklikheid6 desimber 1922
Oerflak70.273 km²
- wetter2,0%
Ynwennertal5.525.600 (01-04-2026)
Befolkingstichtens78,6 ynwenners/km²
MuntienheidEuro (EUR)
TiidsôneWET (UTC+0)
- simmertiidIST (UTC+1)
Nasjonale feestdei17 maart
Ynternetdomein.ie
Telefoan+353
ISO 3166IE, IRL, 372
Dizze side giet oer de Republyk Ierlân. Foar it eilân, sjoch: Ierlân (eilân).
Ladys View in County Kerry

Ierlân (Iersk: Éire, Ingelsk: Ireland) is in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat op it eilân Ierlân.[1] De steat omfiemet 26 greefskippen fan it eilân; Noard-Ierlân makket diel út fan it Feriene Keninkryk.[2] De haadstêd is Dublin.[2]

De grûnwetlike namme fan de steat is yn it Iersk Éire en yn it Ingelsk Ireland.[1] De term Republic of Ireland waard yn de Republic of Ireland Act 1948 fêstlein as de beskriuwing fan de steat, mar is net de grûnwetlike namme.[3]

Ierlân is sûnt 14 desimber 1955 lid fan de Feriene Naasjes.[4] Op 1 jannewaris 1973 waard it lân lid fan de doetiidske Jeropeeske Ekonomyske Mienskip, de foarrinner fan de Jeropeeske Uny.[2] Sûnt 1 jannewaris 1999 docht Ierlân mei oan de euro.[2] It lân makket net folslein diel út fan it Schengengebiet en hat op dat mêd in útsûnderingsposysje.[2]

Namme en steatsrjocht

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Kêst 4 fan de Ierske grûnwet bepaalt dat de namme fan de steat Éire is, of, yn it Ingelsk, Ireland.[1] Kêst 5 omskriuwt Ierlân as in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat.[1] Neffens kêst 6 komme alle wetjaande, útfierende en rjochterlike machten fan it folk.[1]

Neffens kêst 7 fan de grûnwet bestiet de nasjonale flagge út de kleuren grien, wyt en oranje.[1] Kêst 8 bepaalt dat it Iersk de nasjonale taal en de earste offisjele taal is, wylst it Ingelsk de twadde offisjele taal is.[1]

De hjoeddeistige grûnwet, Bunreacht na hÉireann, waard op 1 july 1937 yn in referindum oannommen en kaam op 29 desimber fan dat jier yn wurking.[5] De grûnwet bepaalt ek dat in feriening fan de steat mei Noard-Ierlân allinnich mei freedsume middels en mei de demokratysk útsprutsen ynstimming fan in mearderheid fan de befolking yn beide jurisdiksjes ta stân komme kin.[1]

Geografy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Ierlân leit op it eilân Ierlân en hat oer lân allinnich in grins mei Noard-Ierlân.[6] Noard-Ierlân heart ta it Feriene Keninkryk, sadat de Iersk-Noard-Ierske grins tagelyk de lângrins tusken Ierlân en it Feriene Keninkryk is.[6]

Foar it oerflak fan de steat wurde, ôfhinklik fan de brûkte statistyske definysje, wat ferskillende sifers jûn. De Jeropeeske Uny jout op basis fan Eurostat in oerflak fan 69.947 km².[2] De Ierske Environmental Protection Agency brûkt yn syn State of the Environment 2024 in lânoerflak fan 70.273 km².[7]

It klimaat fan Ierlân wurdt sterk beynfloede troch de Atlantyske Oseaan.[8] Dy oseanyske ynfloed soarget foar relatyf mylde winters en koele oant mylde simmers.[8]

Ierlân hat in grut ferskaat oan natuerlike habitats en soarten.[9] De Environmental Protection Agency neamt ûnder oare 28 soarten lânseigen sûchdieren, mear as 400 fûgelsoarten, mear as 4.000 plantesoarten en mear as 12.000 soarten ynsekten.[7]

Skiednis

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De skiednis fan de moderne Ierske steat begjint yn de tweintichste iuw, mar de politike en maatskiplike ûntwikkelingen dêr't de steat út fuortkaam, hawwe in folle langere skiednis op it eilân Ierlân. Wat de tiid foar de oprjochting fan de Ierske Frijsteat yn 1922 oanbelanget, geane de hjirûnder beskreaune ûntwikkelingen dêrom foar in grut part oer it hiele eilân.

Prehistoarje

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Neffens it National Museum of Ireland is der gjin dúdlik bewiis foar permaninte minsklike bewenning fan Ierlân yn it Paleolitikum.[10] De earste bekende permaninte jagers en samlers ferskynden om rûchwei 7000 f.Kr. op it eilân.[10] Hja libben fan jacht, fiskerij en it sammeljen fan wylde planten.[10]

Yn it Neolitikum waard lânbou yn Ierlân yntrodusearre.[11] Om rûchwei 3700 f.Kr. wie lânbou foar it grutste part de basis fan it bestean wurden en hienen jacht en sammeljen harren posysje as wichtichste foarm fan libbensûnderhâld ferlern.[11] Yn dy perioade waarden ek monumintale grêven en oare stiennen bouwurken oanlein.[11]

Om rûchwei 2500 f.Kr. ferskynde metaalbewurking yn Ierlân.[12] It gebrûk fan metaal foar wapens, ark en sieraden waard dêrnei in karakteristyk ûnderdiel fan de materiële kultuer fan de Brûnstiid.[12]

Iere midsiuwen en kristendom

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de iere midsiuwen wie Ierlân polityk ferdield yn ferskate keninkriken en lytsere gebieten, dêr't it keningskip in sintrale politike en maatskiplike ynstelling wie.[13] De machtsferhâldingen tusken dy keninkriken feroaren troch de tiid hinne.[13]

De ferneamde Book of Kells waard om 800 hinne skreaun

It kristendom waard yn de fyfde iuw benammen út Romeinsk-Brittanje yn Ierlân yntrodusearre.[14] De tsjerke krige dêrnei in wichtige rol yn de Ierske maatskippij.[14] Oer it hiele eilân ûntstienen tsjerken en kleasters, dêr't ûnder oare manuskripten kopiearre en religieuze foarwerpen makke waarden.[14][15] Fanwegen de hege kwaliteit fan benammen it metaalwurk út de achtste en njoggende iuw wurdt dy perioade neffens it National Museum of Ireland ek wol as in gouden tiid fan it Ierske ambachtswurk beskôge.[14]

Fan de ein fan de achtste iuw ôf krige Ierlân te krijen mei Wytsingen. De earste Wytsinge-oanfallen dy't yn Ierske skriftlike boarnen fêstlein binne, datearje út 795.[16] Yn it earstoan gie it om oanfallen fan see ôf, mar om 841 hinne hienen Wytsingen by Dublin in mear permaninte basis fêstige.[16] Ek op oare plakken ûntstienen permaninte delsettings.[16] Dublin, Waterford, Limerick, Cork en Wexford ûntjoegen har yn de Wytsingetiid ta wichtige stêden en hannelssintra.[16]

Yn de tsiende en alfde iuw bleaunen Ierske keningen mei-inoar stride om regionale en boppe-regionale macht.[13] Brian Boru wist syn macht fanút Munster út te wreidzjen en waard oan it begjin fan de alfde iuw erkend as hege kening fan Ierlân.[17] Yn 1014 fersloech syn leger by de Slach by Clontarf in koälysje fan syn tsjinstanners, mar Brian sels kaam by de slach om it libben.[17]

Normandyske komst en lette midsiuwen

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de tolfde iuw bestie Ierlân út in grut tal keninkriken dy't ûnderling om macht strieden.[18] Yn 1169 kamen Normandyske kriichslju nei Ierlân om Diarmait Mac Murchada, de ôfsette kening fan Leinster, te helpen syn keninkryk werom te krijen.[18] Dat jier wurdt ek beskôge as it begjin fan de Anglo-Normandyske delsetting yn Ierlân.[19]

De oerbliuwselen fan it 12e-iuwske Trim kastiel, it grutste kastiel fan de Anglo-Normandyske hearskers yn Ierlân

Yn de neikommende iuwen kamen grutte parten fan it eilân ûnder it bewâld of de ynfloed fan Anglo-Normandyske hearskers, wylst yn oare gebieten Gaelic-Ierske politike en maatskiplike struktueren bestean bleaunen.[20] De Normandyske kolonisaasje late dêrtroch net ta it ferdwinen fan de eardere kultuer, mar ta in maatskippij dêr't Gaelic-Ierske en Anglo-Ierske tradysjes njonken en trochinoar bestienen.[20]

Ek de tsjerklike organisaasje feroare yn de midsiuwen. Nije kleasteroarders waarden yntrodusearre en de struktuer fan de tsjerke feroare, wylst yn gebieten bûten de direkte Ingelske kontrôle ek âldere Ierske tsjerklike tradysjes bestean bleaunen.[20]

Tudorperioade, Ingelske machtsútwreiding en plantaazjes

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Fan de sechstjinde iuw ôf besocht de Ingelske kroan syn kontrôle oer it eilân fierder út te wreidzjen. Under de Tudormonargy waarden ek de earste systematyske plantaazjes útfierd, wêrby't lân fan Ierske machthawwers konfiskearre en oan Ingelske kolonisten jûn waard.[21] Yn 1556 en 1557 waard lân fan de Gaelic clans O'More en O'Connor yn it gebiet fan it hjoeddeistige Laois en Offaly yn beslach nommen en oan Ingelske kolonisten tawiisd.[21]

De útwreiding fan de Ingelske macht late oan de ein fan de sechstjinde iuw ta in grutte oarloch mei ferskate Gaelic machthawwers yn Ulster. De saneamde Njoggenjierrige Oarloch duorre fan 1594 oant 1603.[22] De Gaelic legers ûnder ûnder oaren Hugh O'Neill en Red Hugh O'Donnell krigen stipe út Spanje, mar waarden yn 1601 by Kinsale troch Ingelske troepen ferslein.[23] Mei it Ferdrach fan Mellifont fan 1603 kaam in ein oan de oarloch.[22]

Yn 1607 ferlieten Hugh O'Neill, Rory O'Donnell en oare foaroansteande Gaelic eallju Ulster en setten ôf nei it Jeropeeske fêstelân. Dat barren stiet bekend as de Flight of the Earls.[24] Hja kamen net werom nei Ierlân.[24] Harren fertrek makke de wei frij foar in gruttere kolonisaasje fan Ulster.[25]

Yn 1609 begûn op befel fan kening Jakobus I de Plantaazje fan Ulster.[25] Konfiskearre lân waard dêrby ûnder oare oan Ingelske en Skotske kolonisten tawiisd.[25] Troch de plantaazje fêstige in grut tal protestantske kolonisten har yn Ulster en feroaren dêr de politike, religieuze, ekonomyske en demografyske ferhâldingen.[25][26]

Opstân fan 1641 en Cromwelliaanske ferovering

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn oktober 1641 bruts ûnder katolike Ieren in opstân út.[26] De opstân begûn yn Ulster en fersprate him dêrnei oer grutte parten fan it eilân.[26] By it konflikt kaam it ta geweld tsjin de protestantske kolonisten en ta represaillemaatregels tsjin katoliken.[26] De saneamde 1641 Depositions, tûzenen tsjûgeferklearringen dy't yn Trinity College Dublin bewarre wurde, binne in wichtige boarne foar de perioade.[26] De krekte aard en omfang fan de moarden op protestantske kolonisten binne al iuwenlang ûnderwerp fan historiografysk debat. Trinity College Dublin wiist derop dat de beskikbere tsjûgeferklearringen yn ferskillende perioaden troch propagandisten, politisy en histoarisy brûkt binne en dat de fraach oft der sprake wie fan in foarôf plande algemiene massamoard, omstriden is.[26]

De opstân ûntjoech him ta in langer konflikt yn it ramt fan de oarloggen yn de trije keninkriken Ingelân, Skotlân en Ierlân.[27] Yn Ierlân operearren ûnder oare katolike Konfederearden, Ingelske royalisten en parlemintariërs en Skotske Covenanters as aparte politike en militêre groepen.[27]

Nei de oerwinning fan de parlemintariërs yn de Ingelske Boargeroarloch kaam yn 1649 in leger ûnder Oliver Cromwell nei Ierlân.[27] Op de militêre ferovering troch de parlemintariërs folge yn de jierren dêrnei in grutte werferdieling fan Iersk lân.[27] Under de Act for the Settling of Ireland fan 1652 ferlearen in protte protestantske en hast alle katolike grûnbesitters in part of it gehiel fan harren lânbesit.[28] In grut part fan it konfiskearre lân kaam yn hannen fan protestantske soldaten, krediteuren en oare kolonisten.[27][28]

Nei it herstel fan de monargy ûnder Karel II waard mei de Act of Settlement fan 1662 en de Act of Explanation fan 1665 in grut part fan de feroarings yn it lânbesit út de Cromwelliaanske perioade befestige.[28]

Williamityske Oarloch en protestantske oerhearsking

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Nei de ôfsetting fan de katolike kening Jakobus II yn de Glorious Revolution waard Ierlân ien fan de wichtichste kriichstoanielen yn de striid tusken Jakobiten en oanhingers fan Willem III fan Oranje.[29] De oarloch yn Ierlân duorre fan 1689 oant 1691.[29]

Op 1 july 1690, neffens de doe brûkte kalinder, troffen de legers fan Willem III en Jakobus II inoar by de Slach oan de Boyne.[30] Heritage Ireland jout foar de slach sa'n 36.000 soldaten oan Williamityske kant en 25.000 oan Jakobityske kant.[30] Willem III wûn de slach.[30] De oarloch einige úteinlik mei in oerwinning fan de Williamityske kant.[29]

Yn de tiid dêrnei waard de politike machtsposysje fan de protestantske elite yn Ierlân fersterke.[29] Tsjin katoliken waard in rige saneamde Penal Laws ynfierd, dy't harren ûnder oare op it mêd fan polityk, religy en eigendomsrjocht beheiningen opleinen.[31] Trinity College Dublin beskriuwt de Williamityske oerwinning as in ûntwikkeling dy't yn Ierlân ûnder oare ta in fersterking fan it parlemint en ta in rige strafwetten late.[29]

Yn de achttjinde iuw waard it politike systeem foar in grut part dominearre troch de protestantske elite, dy't letter bekend waard as de Protestant Ascendancy.[31]

De opstân fan 1798 en de Uny

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de lêste desennia fan de achttjinde iuw waard de Ierske polityk beynfloede troch de Amerikaanske en Frânske revolúsjes en troch bewegingen dy't politike en religieuze herfoarmingen neistribben.[32] De Society of United Irishmen boude yn de jierren foar 1798 oan in revolúsjonêre organisaasje en socht ek militêre stipe fan Frankryk.[32]

Yn de nacht fan 23 op 24 maaie 1798 kamen leden en oanhingers fan de United Irishmen yn ûnder oare Kildare, Meath en Dublin yn opstân.[32] Koart dêrnei folge in grutte opstân yn Wexford.[32] Ek yn Antrim en Down waard fochten.[32] Yn augustus kaam in Frânske ekspedysjemacht oan yn Killala Bay, mar ein septimber wienen ek de lêste grutte opstannen ûnderdrukt.[32]

Nei de opstân woe it regear yn Londen Ierlân ûnder mear direkte Britske kontrôle bringe.[19] It Ierske parlemint naam dêrop de Act of Union oan.[19] Mei yngong fan 1801 kaam in ein oan it aparte Ierske parlemint en ûntstie it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Ierlân.[19] Ierske fertsjintwurdigers krigen dêrnei sitten yn it Britske parlemint yn Westminster.[19]

Katolike emansipaasje en politike mobilisaasje

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de earste desennia nei de Uny waard de striid om de politike rjochten fan katoliken in wichtich ûnderwerp yn de Ierske polityk.[33] Daniel O'Connell boude in brede politike massabeweging op dy't katolike emansipaasje easke.[33]

Yn 1829 waard de Roman Catholic Relief Act oannommen.[34] Dy wet makke it ûnder oare mooglik dat katoliken yn it parlemint sitte en stimme koenen.[34] Nei it berikken fan de katolike emansipaasje sette O'Connell him yn foar it opheffen fan de Uny en foar it werstellen fan in Iersk parlemint.[35] Yn 1840 organisearre er dêrfoar de Loyal National Repeal Association.[35] Yn syn libben waard de Uny lykwols net opheft.[35]

De Grutte Hongersneed

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Ofbylding fan de grutte hongersneed, makke yn 1891

Fan 1845 ôf waard de Ierske ierappelrispinge troffen troch in sykte dy't in grut part fan it wichtichste fiedingsgewaaks ferneatige.[36] De dêrop folgjende Grutte Hongersneed duorre oant 1852.[36]

Neffens offisjele Ierske betinkingsboarnen stoaren yn ferbân mei de hongersneed mear as ien miljoen minsken en emigrearren mear as ien miljoen oaren.[37] De kombinaasje fan ferstjerren en emigraasje late ta in sterke delgong fan de Ierske befolking.[37] De krisis hie benammen op it plattelân grutte gefolgen en hie ek ynfloed op it stelsel fan lânbesit en pacht.[38]

Lânstriid en Home Rule

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de twadde helte fan de njoggentjinde iuw waarden lânherfoarming en Iersk selsbestjoer sintrale tema's yn de nasjonalistyske polityk.[39] Yn 1879 waard de Irish National Land League oprjochte, mei Michael Davitt as in wichtige organisator en Charles Stewart Parnell as presidint.[39] De beweging sette him yn foar de saneamde Three F's: in earlike pacht, wissichheid fan pacht en it rjocht fan in pachter om syn belang yn in pleats te ferkeapjen.[39]

De agraryske konflikten en kampanjes fan dy jierren waarden bekend as de Land War.[39] Yn de desennia dêrnei waarden ferskate lânwetten oannommen dy't de posysje fan pachters feroaren en in stadige ferskowing fan it grûnbesit mooglik makken.[38]

Tagelyk groeide de politike kampanje foar Home Rule, selsbestjoer foar Ierlân binnen it Feriene Keninkryk.[40] Yn de jierren 1870 waard ûnder Isaac Butt in organisearre Home Rule-beweging opboud.[40] Under Parnell waard de Ierske parlemintêre partij yn Westminster in sterke en goed organisearre politike macht.[39] In earste Home Rule-foarstel waard yn 1886 ôfwiisd.[39] In twadde wetsfoarstel waard yn 1893 troch it Britske Hûs fan Hearen fersmiten.[41]

Home Rule-krisis en Earste Wrâldkriich

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn april 1912 waard in tredde Home Rule Bill yn Westminster yntrodusearre.[42] It foarútsjoch op Iersk selsbestjoer waard fûl bestriden troch unionisten, benammen yn Ulster.[43] Yn 1912 waard de Ulster Volunteer Force oprjochte om mei de driging fan geweld tsjin de ynfiering fan Home Rule yn te gean.[43] As reaksje dêrop waard yn 1913 de nasjonalistyske Irish Volunteers oprjochte.[43]

De Home Rule-wet waard úteinlik wol oannommen, mar de útfiering waard by it útbrekken fan de Earste Wrâldkriich yn 1914 útsteld.[43] De kriich feroare dêrmei de politike omstannichheden dêr't it Home Rule-konflikt him yn ôfspile.[43]

Peaskeopstân en de opkomst fan Sinn Féin

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Skea yn Dublin nei de Peaskeopstân yn 1916

Op 24 april 1916 begûn yn Dublin de Peaskeopstân.[43] De opstannelingen besetten ferskate wichtige gebouwen yn de stêd en rôpen in ûnôfhinklike Ierske republyk út.[43] De opstân waard troch Britske troepen ûnderdrukt.[43]

Yn de jierren nei 1916 feroaren de politike ferhâldingen fluch.[42] By de Britske parlemintsferkiezingen fan desimber 1918 wûn Sinn Féin 73 fan de 105 Ierske sitten.[19] De keazen Sinn Féin-leden wegeren harren sitten yn Westminster yn te nimmen en kamen op 21 jannewaris 1919 yn Dublin byinoar as Dáil Éireann.[19] De Dáil naam dy deis ûnder oare in ûnôfhinklikheidsferklearring oan.[19]

Unôfhinklikheidsoarloch en opdieling

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn 1919 begûn de Ierske Unôfhinklikheidsoarloch.[44] Ierske Republikeinske troepen fierden benammen in guerriljakampanje tsjin Britske militêre en plysjetsjinsten.[44] Fan de hjerst fan 1919 ôf waard de namme Irish Republican Army foar de bewapene organisaasje brûkt.[44] Yn 1920 en 1921 waarden yn ferskate parten fan it lân mobile flying columns ynset.[44]

Tagelyk lei it Britske parlemint mei de Government of Ireland Act 1920 de bestjoerlike opdieling fan it eilân fêst.[45] Op grûn fan dy wet waard it eilân opdield yn twa jurisdiksjes mei elk in eigen Home Rule-parlemint.[45] Noard-Ierlân, dat út seis noardeastlike greefskippen bestie, waard op 3 maaie 1921 formeel oprjochte.[45] It foar de oare 26 greefskippen bedoelde parlemint fan Súd-Ierlân kaam net as funksjonearjend selsbestjoerlik systeem fan 'e grûn, om't Sinn Féin de ynstellingen net as ferfanging fan de Dáil akseptearre.[46]

Op 11 july 1921 gie in wapenstilstân tusken de stridende partijen yn.[47] Dêrnei begûnen ûnderhannelingen tusken fertsjintwurdigers fan de Britske regearing en de Ierske delegaasje.[46]

Anglo-Ierske Ferdrach en Boargeroarloch

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Steatkundige kaart fan it eilân Ierlan mei de Republyk Ierlân en Noard-Ierlân

It Anglo-Ierske Ferdrach waard op 6 desimber 1921 ûndertekene.[45] It ferdrach joech it grutste part fan Ierlân de status fan in selsbestjoerend dominion binnen it Britske Ryk, mei deselde steatsrjochtlike status as Kanada.[45] Dy status gie fierder as de Home Rule dy't foar de Earste Wrâldkriich troch de Ierske parlemintêre beweging easke wie, mar foldie net oan de eask fan in folslein ûnôfhinklike republyk.[45]

Neffens it ferdrach koe Noard-Ierlân kieze om bûten de nije Ierske Frijsteat te bliuwen. Noard-Ierlân keas foar dy mooglikheid.[45] Dêrtroch krige de nije steat yn de praktyk jurisdiksje oer 26 fan de 32 greefskippen.[45]

It ferdrach feroarsake in djippe splitsing binnen de Ierske nasjonalistyske beweging.[48] De foarstanners seagen it as in wichtige stap nei selsstannigens en as alternatyf foar in nije oarloch mei Grut-Brittanje, wylst de tsjinstanners benammen beswier hienen tsjin it ûntbrekken fan in folsleine republyk en de oerbleaune konstitúsjonele bannen mei de Britske kroan.[48]

Op 28 juny 1922 beskeat it leger fan de pro-ferdrachsregearing it troch anty-ferdrachstroepen besette Four Courts-kompleks yn Dublin.[48] Dêrmei begûn de Ierske Boargeroarloch.[48] Nei in earste konvinsjonele faze gienen de anty-ferdrachstroepen oer op guerriljataktiken.[48] De striid duorre oant maaie 1923.[49] Op 24 maaie 1923 kaam in ein oan de organisearre anty-ferdrachskampanje.[49]

De Ierske Frijsteat

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Midden yn de Boargeroarloch waard fierder wurke oan de ynrjochting fan de nije steat. Op 25 oktober 1922 naam de Dáil de grûnwet fan de Ierske Frijsteat oan.[50] Op 6 desimber 1922 kaam de Ierske Frijsteat formeel ta stân.[51] Op dyselde dei waard de earste Executive Council fan de Frijsteat foarme.[51]

De steat boude yn de jierren dêrnei eigen ynstellingen op.[49] In nije plysjemacht, Garda Síochána, waard organisearre en mei de Courts of Justice Act 1924 waard in nij rjochtbanksysteem ynrjochte.[49] Mei de Ministers and Secretaries Act 1924 waard de organisaasje fan de ministearjes fierder formalisearre.[52]

De Ierske Frijsteat waard yn septimber 1923 lid fan it Folkebûn.[42] Yn 1927 namen ek in tal polityk aktive tsjinstanners fan it Ferdrach, dy't de Dáil earder boykotten hienen, harren sitten yn it parlemint yn.[19]

Yn de jierren tritich waarden de konstitúsjonele bannen mei de Britske kroan stadichoan fierder ôfboud.[19] De funksje fan de gûverneur-generaal waard ôfskaft en ferwizingen nei de kening waarden út de grûnwet fan de Frijsteat helle.[19]

De grûnwet fan 1937 en de Twadde Wrâldkriich

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Op 1 july 1937 waard in nije grûnwet yn in referindum goedkard.[5] Bunreacht na hÉireann kaam op 29 desimber 1937 yn wurking.[5] De steat krige dêryn de namme Éire, of yn it Ingelsk Ireland, en waard omskreaun as in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat.[1] De grûnwet makke ek it amt fan presidint, de Taoiseach en in nij Seanad Éireann ta ûnderdielen fan it steatsbestel.[19] Douglas Hyde waard op 25 juny 1938 as earste presidint ynstallearre.[19]

By it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich keas de Ierske regearing foar neutraliteit.[53] De oarlochsjierren waarden yn Ierlân bekend as the Emergency.[53] De militêre neutraliteit waard yn dy perioade in formeel steatsbelied en is neffens it Ierske ministearje fan Bûtenlânske Saken gjin grûnwetlik foarskrift.[54]

Republyk en ynternasjonale oriïntaasje

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn 1948 waard de Republic of Ireland Act oannommen.[3] De wet kaam op 18 april 1949 yn wurking en makke in ein oan de oerbleaune formele rol fan de Britske monarch yn de eksterne betrekkingen fan de Ierske steat.[55] De wet bepaalde dat Republic of Ireland de beskriuwing fan de steat wêze soe; de grûnwetlike namme bleau Ireland of Éire.[3][55]

Ierlân waard op 14 desimber 1955 lid fan de Feriene Naasjes.[4] Yn 1958 waarden foar it earst Ierske militêre waarnimmers yn it ramt fan in FN-missy nei it bûtenlân stjoerd.[56] Dêrmei begûn de lettere lange dielname fan Ierske militêren oan ynternasjonale fredesmisjes.[56]

Ekonomyske feroaring en Jeropeeske yntegraasje

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de fyftiger jierren hie Ierlân te krijen mei ekonomyske problemen en grutte emigraasje.[57] Yn 1958 waard it earste Programme for Economic Expansion presintearre.[57] It programma en it ûnderlizzende rapport Economic Development foarmen neffens de ESRI it begjin fan in nije faze fan systematyske ekonomyske planning.[57]

Yn de jierren sechtich rjochte it ekonomyske belied him mear op ynternasjonale hannel, bûtenlânske ynvestearrings en yndustriële ûntwikkeling.[58] It Anglo-Ierske hannelsakkoart fan 1965 liberalisearre de hannel fierder, en yn 1967 waard fergees fuortset ûnderwiis yntrodusearre.[58]

Yn 1973 waard Ierlân tegearre mei it Feriene Keninkryk en Denemark lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip. It lân ûndertekene yn 2007 it Ferdrach fan Lissabon.

Ierlân waard op 1 jannewaris 1973 lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip.[2] It lidmaatskip joech it lân tagong ta de mienskiplike Jeropeeske merk en waard in wichtich ûnderdiel fan de ekonomyske en politike oriïntaasje fan de steat.[58]

Yn 1972 waarden ek ferskate feroarings oan de grûnwet trochfierd. In grûnwetswiziging makke it lidmaatskip fan de Jeropeeske Mienskippen mooglik, de minimumleeftyd om te stimmen waard fan 21 nei 18 jier ferlege en de grûnwetlike ferwizing nei de bysûndere posysje fan de Roomsk-Katolike Tsjerke waard skrast.[59]

Noard-Ierlân en it fredesproses

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn 1969 begûn yn Noard-Ierlân in lange perioade fan polityk en sektarysk geweld.[56] It konflikt hie ek gefolgen foar de Ierske steat en foar de betrekkingen mei it Feriene Keninkryk.[56]

Nei in lange perioade fan politike ûnderhannelingen waard op 10 april 1998 it Goedfreedakkoart ûndertekene.[60] It akkoart lei in nij ramt fêst foar de politike ferhâldingen yn Noard-Ierlân en foar de gearwurking tusken Noard-Ierlân, Ierlân en it Feriene Keninkryk.[60] Yn referindums yn sawol Ierlân as Noard-Ierlân waard it akkoart yn 1998 troch in mearderheid goedkard.[61]

Yn ferbân mei it akkoart waard ek de Ierske grûnwet oanpast. De eardere territoriale formulearringen yn de kêsten 2 en 3 waarden ferfongen troch bepalingen dy't in feriening fan Ierlân ôfhinklik meitsje fan de demokratyske ynstimming fan in mearderheid yn beide jurisdiksjes op it eilân.[1]

De Keltyske Tiger en de finansjele krisis

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Yn de jierren njoggentich belibbe de Ierske ekonomy in perioade fan sterke groei dy't bekend waard as de Keltyske Tiger.[62] De term Celtic Tiger waard yn 1995 yn gebrûk nommen om de sterke groei fan produksje, wurkgelegenheid en libbensstandert te beskriuwen.[62] Yn de jierren njoggentich waard dy groei ûnder oare stipe troch bûtenlânske ynvestearrings, eksport, in groeiend arbeidsoanbod en eardere ynvestearrings yn ûnderwiis.[63]

Yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw ûntstie lykwols in grutte kredyt- en fêstgoedboom.[64] Doe't yn 2008 de ynternasjonale finansjele krisis útbruts, rekke Ierlân yn in djippe bank- en ekonomyske krisis.[64] De steat naam maatregels om it banksysteem te stypjen, wêrûnder bankgarânsjes en rekapitalisaasje.[64] De kosten dêrfan droegen by oan in sterke ferslechtering fan de oerheidsfinânsjes.[64]

Yn novimber 2010 frege Ierlân om ynternasjonale finansjele stipe.[64] It dêrút fuortkommende oanpassingsprogramma mei de EU en it IMF bedroech €85 miljard, wêrfan't €17,5 miljard út Ierske middels kaam.[65] It programma waard yn desimber 2013 ôfsletten.[65] Neffens de CSO begûn it ekonomyske herstel yn 2012.[62]

Maatskiplike en grûnwetlike feroarings

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Fan de lêste desennia fan de tweintichste iuw ôf waarden ferskate maatskiplike kwestjes troch referindums en grûnwetswizigingen regele.[66] Yn 1995 waard in grûnwetswiziging oannommen dy't ûnder bepaalde betingsten de ûntbining fan in houlik mooglik makke.[66]

Yn 2015 stimde in mearderheid yn in referindum foar de 34e grûnwetswiziging, dy't bepaalde dat in houlik sletten wurde kin sûnder ûnderskie nei it geslacht fan beide persoanen.[66] De wiziging waard op 29 augustus 2015 ûndertekene.[59]

Yn 2018 waard yn in referindum de 36e grûnwetswiziging oannommen. Dêrmei waard de eardere grûnwetlike bepaling oer it rjocht op libben fan it ûnberne bern ferfongen troch in bepaling dy't de wetjouwer it foech joech om abortus by wet te regeljen.[66][59] Yn itselde jier waard ek in grûnwetswiziging oannommen dy't it wurd blasphemous út de grûnwet skrast.[66]

Oerheid en polityk

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Áras an Uachtaráin, amtswenning fan de Ierske presidint

Ierlân hat in parlemintêr demokratysk steatsbestel.[67] It nasjonale parlemint, de Oireachtas, bestiet grûnwetlik út de presidint en twa keamers, Dáil Éireann en Seanad Éireann.[1][67]

De útfierende macht wurdt útoefene troch de regearing, dy't ûnder lieding stiet fan de Taoiseach, de Ierske regearingslieder.[67] De plakferfangende regearingslieder draacht de titel Tánaiste.[67] Dáil Éireann telt 174 leden.[67]

De presidint is it steatshaad en wurdt streekrjocht troch de kiezers keazen foar in amtstermyn fan sân jier.[68] Catherine Connolly waard yn 2025 ta de tsiende presidint fan Ierlân keazen en waard op 11 novimber 2025 yn it amt ynstallearre.[69]

By ferkiezingen foar Dáil Éireann wurdt evenredige fertsjintwurdiging mei de single transferable vote brûkt, yn Ierlân oantsjut as PR-STV.[70] De kiezers rangskikke de kandidaten dêrby yn folchoarder fan foarkar.[70] De Dáil wurdt keazen yn kiesdistrikten dy't elk mear as ien parlemintslid kieze.[70]

De rjochterlike organisaasje omfiemet ûnder oare de District Court, Circuit Court, High Court, Court of Appeal en Supreme Court.[71] De Supreme Court is de heechste rjochtbank fan de steat.[71]

Bestjoerlike yndieling

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Bestjoerlike ienheden

De steat omfiemet 26 greefskippen.[2] It hjoeddeistige systeem fan lokaal bestjoer bestiet lykwols út 31 lokale oerheden.[72] It giet om 26 county councils, trije city councils en twa city and county councils.[72]

De 26 greefskippen en de 31 lokale oerheden binne dus gjin twa ferskillende tellings fan deselde bestjoerlike ienheid, mar ferwize nei ferskillende yndielingen.[2][72]

Bûtenlânske bannen en Europeeske Uny

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Ierlân waard op 1 jannewaris 1973 lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en is dêrmei lid fan de hjoeddeistige Jeropeeske Uny.[2] It lân brûkt de euro en docht sûnt 1 jannewaris 1999 mei oan de muntuny.[2] Ierlân makket net folslein diel út fan it Schengengebiet en hat op dat mêd in útsûnderingsposysje.[2]

Ierlân en it Feriene Keninkryk binne mei-inoar ferbûn troch de Common Travel Area.[73] Under dy regeling kinne Ierske en Britske boargers yn beide lannen wenje en wurkje en hawwe se ferskate rjochten op it mêd fan ûnderwiis, sûnenssoarch en sosjale foarsjenningen.[73] De regeling bestie al foar it lidmaatskip fan de Jeropeeske Mienskippen en stiet juridysk los fan it frije ferkear fan persoanen binnen de Jeropeeske Uny.[73]

De Ierske regearing omskriuwt de militêre neutraliteit fan it lân as in belied en net as in grûnwetlik foarskrift.[54] It belied wurdt ûnder oare karakterisearre troch it feit dat Ierlân gjin lid is fan militêre alliânsjes en net dielnimt oan mienskiplike of ûnderlinge definsjeregelingen.[54] Dat belied slút dielname oan fredesmisjes fan de Feriene Naasjes en oan Europeeske gearwurking op it mêd fan feiligens net út.[54]

Underwiis

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Biblioteek fan it Trinity College

It Ierske ûnderwiissysteem omfiemet ûnder oare foarskoalsk, basis- en fuortset ûnderwiis.[74] Underwiis is ferplichte fan de leeftyd fan seis oant sechstjin jier, of oant in learling trije jier fuortset ûnderwiis folge hat.[74] De steat finansieret ûnderwiis op ferskate nivo's, njonken in sektor fan partikuliere ûnderwiisynstellingen.[74]

By de folkstelling fan 2022 hienen mear as 1,77 miljoen minsken fan fyftjin jier en âlder dy't harren foltiidûnderwiis ôfsletten hienen in kwalifikaasje op tertiêr of third-level-nivo.[75]

Sûnenssoarch

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De publike sûnenssoarch wurdt organisearre troch de Health Service Executive (HSE).[76] Sûnt 2024 is it lân foar de organisaasje fan de HSE-sûnenssoarch ferdield yn seis Health Regions.[76] Dy regionale struktuer ferfong de eardere Community Healthcare Organisations en Hospital Groups as wichtich organisatoarysk model.[76]

Foar 2023 rapportearre it Ierske Department of Health in libbensferwachting fan 81,1 jier foar manlju en 84,6 jier foar froulju.[77]

De Ierske regearing hat de ûntwikkeling fan universele sûnenssoarch as doel fan de herfoarmingen ûnder it programma Sláintecare fêstlein.[78]

Befolking

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

By de folkstelling fan 3 april 2022 hie Ierlân 5.149.139 ynwenners.[79] De Central Statistics Office rûsde de gewoanlik yn Ierlân wenjende befolking yn april 2026 op 5.525.600 minsken.[80] De CSO wiist derop dat de jierlikse befolkingsskatting basearre is op it begryp usual residence, wylst de folkstelling fan 2022 útgiet fan in de facto population; de beide sifers binne dêrom net streekrjocht mei-inoar te ferlykjen.[80]

Tusken april 2025 en april 2026 naam de rûsde befolking mei 66.900 minsken, of 1,2 prosint, ta.[80] Yn dyselde perioade waarden 110.600 ymmigranten en 62.500 emigranten rûsd, wat in posityf netto migraasjesaldo fan 48.100 minsken opsmiet.[80] Der waarden nei skatting 54.300 bern berne en 35.400 minsken stoaren, sadat de natuerlike befolkingsgroei om 18.800 hinne lei.[80]

De CSO rûsde de befolking fan Dublin yn april 2026 op 1.597.700 minsken, 28,9 prosint fan de totale befolking.[81] Yn deselde skatting hie 83,2 prosint fan de befolking de Ierske nasjonaliteit en 16,8 prosint in oare nasjonaliteit.[81]

De gemiddelde leeftyd fan de befolking bedroech by de folkstelling fan 2022 38,8 jier.[79]

Taal

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Tal minsken dat Iersk prate kin (selsynskatting)

It Iersk is neffens de grûnwet de nasjonale taal en de earste offisjele taal fan de steat; it Ingelsk is de twadde offisjele taal.[1]

By de folkstelling fan 2022 joegen hast 1,9 miljoen minsken fan trije jier en âlder oan dat se Iersk prate koenen.[82] Dat kaam oerien mei sa likernôch 40 prosint fan de befolking fan trije jier en âlder.[82] Om de 72.000 minsken joegen oan alle dagen Iersk te praten, wylst mear as 115.000 respondinten seine dat se de taal wykliks brûkten.[82]

Yn de Gaeltacht, de gebieten dêr't it Iersk in bysûndere posysje hat, wennen yn 2022 mear as 100.000 minsken.[83] Fan de Gaeltacht-bewenners fan trije jier en âlder joech sa'n 66 prosint oan Iersk prate te kinnen.[83]

De folkstellingssifers meitsje ûnderskie tusken it selsrapportearre fermogen om Iersk te praten en hoe faak de taal brûkt wurdt.[82] It persintaazje minsken dat seit de taal prate te kinnen, is dêrom net itselde as it persintaazje dat it Iersk deistich brûkt.[82]

Religy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

By de folkstelling fan 2022 joegen 3.515.861 minsken, sa likernôch 69 prosint fan de befolking, it roomsk-katolisisme as religy op.[84] Yn totaal joegen 736.210 minsken, om de 14 prosint fan de befolking, oan gjin religy te hawwen.[84]

De kategory Church of Ireland, Anglican en Episcopalian telde 124.749 minsken.[85] Goed 100.000 minsken joegen in ortodokse kristlike religy op, wylst sa likernôch 81.900 minsken har as moslim registrearren.[86]

De formulearring fan de folkstellingsfraach oer religy waard tusken 2016 en 2022 feroare.[87] Yn 2022 waard frege wat de religy fan in persoan wie, as dy ien hie, en ek de presintaasje fan de antwurdmooglikheden waard feroare.[87] De CSO jout dêrom oan dat by it ferlykjen fan de resultaten mei eardere folkstellingen rekken holden wurde moat mei dy feroaring.[87]

Ekonomy en ynfrastruktuer

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Sintrale Bank fan Ierlân

De Ierske ekonomy wurdt yn de nasjonale statistiken ûnder oare mjitten oan de hân fan it bruto binnenlânsk produkt en it troch de Central Statistics Office oanpaste bruto nasjonaal ynkommen, modified Gross National Income of GNI*.[88]

It bruto binnenlânsk produkt bedroech yn 2025 yn aktuele prizen €602,4 miljard.[88] It oanpaste bruto nasjonaal ynkommen GNI* bedroech yn itselde jier €334,0 miljard en wie dêrmei 55,4 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt.[88] Yn konstante prizen naam GNI* yn 2025 mei 4,7 prosint ta.[88]

De CSO hat GNI* ûntwikkele om globalisearringseffekten dy't in ûnevenredich grutte ynfloed hawwe op de mjitten omfang fan de Ierske ekonomy út de berekkening te heljen.[88] Dêrûnder falle ekonomyske effekten dy't derfoar soargje kinne dat it bruto binnenlânsk produkt en de ûnderlizzende binnenlânske ekonomyske aktiviteit net deselde ûntwikkeling sjen litte.[88]

Yn 2024 bedroegen de totale Ierske útjeften oan ûndersyk en ûntwikkeling €7,758 miljard, wat neffens de CSO oerienkaam mei 2,47 prosint fan GNI*.[89] Foar 2025 waard in foarriedige wearde fan €8,437 miljard rûsd.[89]

Enerzjy

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De totale Ierske enerzjyfraach bedroech yn 2025 163,1 TWh.[90] Fossile brânstoffen leveren yn dat jier 79,2 prosint fan de totale enerzjyfraach, wylst duorsume enerzjyboarnen 15,9 prosint leveren.[90]

Wynenerzjy wie goed foar 46,3 prosint fan de Ierske produksje fan duorsume enerzjy.[90] Yn 2025 wie Ierlân foar 78,2 prosint fan syn enerzjyferlet ôfhinklik fan ymport.[90] Yn dat jier waard alle brûkte oalje en stienkoal ymportearre en kaam ek it grutste part fan it brûkte ierdgas út it bûtenlân.[91]

By de elektrisiteitsfoarsjenning lei it oandiel duorsume enerzjy heger as by it totale enerzjyferbrûk. Yn 2025 waard 40,9 prosint fan de Ierske elektrisiteitsfoarsjenning troch duorsume boarnen levere.[91]

Klimaat en miljeu

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De definitive nasjonale ynventaris fan de Environmental Protection Agency jout foar 2024, sûnder de sektor land use, land-use change and forestry (LULUCF), in broeikasgasútstjit fan 53.930,9 kiloton CO₂-ekwivalint.[92] Koaldiokside makke 60,7 prosint fan de útstjit út, metaan 28,7 prosint en distikstofoxide 9,4 prosint.[92]

De transportsektor wie yn 2024 ferantwurdlik foar 21,8 prosint fan de nasjonale broeikasgasútstjit.[92] De lânbousektor wie yn dat jier direkt ferantwurdlik foar 37,9 prosint fan de útstjit.[93] De wichtichste agraryske broeikasgassen komme neffens de EPA ûnder oare fan metaan út fee en fan distikstofoxide dat ferbûn is mei dong en keunstmest.[93]

Ferfier

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

De Ierske lofthavens ferwurken yn 2025 yn totaal 43,5 miljoen kommersjele passazjiers, it heechste jierlikse tal dat oant dan troch de Central Statistics Office registrearre wie.[94] Dublin Airport wie mei goed 36,4 miljoen passazjiers fierwei de grutste lofthaven fan it lân.[94] Cork Airport ferwurke sa likernôch 3,46 miljoen passazjiers en Shannon Airport likernôch 2,24 miljoen.[94]

Kultuer en erfgoed

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Ierlân hat twa plakken op de UNESCO-wrâlderfgoedlist.[95] It archeologyske lânskip fan Brú na Bóinne waard yn 1993 op de list opnommen en it eilân Sceilg Mhichíl yn 1996.[95] Ferskate Ierske kulturele tradysjes steane op de UNESCO-list fan ymmaterieel kultureel erfgoed. De tradysje fan it spyljen fan de uilleann pipes waard yn 2017 opnommen.[96] Hurling folge yn 2018.[97] De Ierske harptradysje waard yn 2019 op de list set.[98] UNESCO omskriuwt de harp dêrby as in nasjonaal symboal fan Ierlân.[98]

Croke Park is it haadkertier fan de Gaelic Athletic Association.

De publike omrop RTÉ omskriuwt himsels as de nasjonale organisaasje foar publike media fan Ierlân.[99] De foarrinner fan de nasjonale radio-omrop, 2RN, begûn op 1 jannewaris 1926 mei útstjoeren.[100]

Sport

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Sport Ireland rapportearre foar 2025 dat likernôch 48 prosint fan de folwoeksen befolking geregeld oan sport die.[101] Dat kaam neffens de organisaasje oerien mei likernôch 2,12 miljoen folwoeksenen.[101]

Hurling hat in plak op de UNESCO-list fan ymmaterieel kultureel erfgoed.[97] Neffens UNESCO giet de tradysje fan it spul sa'n twatûzen jier tebek.[97]

Literatuer

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]

Ferskate skriuwers dy't mei Ierlân ferbûn binne, hawwe de Nobelpriis foar de Literatuer krigen. William Butler Yeats krige de priis yn 1923.[102] George Bernard Shaw krige de Nobelpriis foar Literatuer yn 1925.[103] Samuel Beckett waard yn 1969 mei de priis bekroand.[104] Seamus Heaney, dy't yn Noard-Ierlân berne waard, krige de Nobelpriis foar Literatuer yn 1995.[105]

Keppeling om utens

[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Bunreacht na hÉireann – Constitution of Ireland, Irish Statute Book.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ireland – EU country, European Union.
  3. 1 2 3 Republic of Ireland Act 1948, Irish Statute Book.
  4. 1 2 Member States, United Nations.
  5. 1 2 3 Referendums, Electoral Commission of Ireland.
  6. 1 2 Borders, Government of Ireland.
  7. 1 2 Ireland's Environment – An Integrated Assessment 2024, Environmental Protection Agency.
  8. 1 2 Climate of Ireland, Met Éireann.
  9. ↑ Protected Sites, National Parks and Wildlife Service.
  10. 1 2 3 Prehistoric Ireland, National Museum of Ireland.
  11. 1 2 3 Stone Age, National Museum of Ireland.
  12. 1 2 Prehistoric Ireland, National Museum of Ireland.
  13. 1 2 3 Patrick Gleeson, Landscapes of kingship in early medieval Ireland, AD 400–1150, University College Cork, 2014.
  14. 1 2 3 4 Early Medieval, National Museum of Ireland.
  15. ↑ The Faddan More Psalter – Discovery and Identification, National Museum of Ireland.
  16. 1 2 3 4 The Viking Age in Ireland, National Museum of Ireland.
  17. 1 2 Brian Boru (c.940–1014), AskAboutIreland.
  18. 1 2 Norman Ireland: Medieval Ireland, AskAboutIreland.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 History of Parliament in Ireland, Houses of the Oireachtas.
  20. 1 2 3 Late Medieval Ireland, National Museum of Ireland.
  21. 1 2 Tudor Plantations, AskAboutIreland.
  22. 1 2 Ireland in the 17th Century, AskAboutIreland.
  23. ↑ The Battle of Kinsale 1601, AskAboutIreland.
  24. 1 2 Flight of the Earls, AskAboutIreland.
  25. 1 2 3 4 The Plantation of Ulster, AskAboutIreland.
  26. 1 2 3 4 5 6 The 1641 Depositions Project, Department of History, Trinity College Dublin.
  27. 1 2 3 4 5 Empire Transformed: The Cromwellian Conquest and Settlement of Ireland 1641–1660, Department of History, Trinity College Dublin.
  28. 1 2 3 Act of Settlement [1662 and Act of Explanation [1665]], CELT, University College Cork.
  29. 1 2 3 4 5 Revolutionary Britain 1678–1715, Department of History, Trinity College Dublin.
  30. 1 2 3 Battle of the Boyne Visitor Centre – Oldbridge Estate, Heritage Ireland.
  31. 1 2 The Georgian Age, AskAboutIreland.
  32. 1 2 3 4 5 6 The 1798 Rebellion, National Archives of Ireland.
  33. 1 2 Emancipation, Repeal, The Famine and Young Ireland, AskAboutIreland.
  34. 1 2 Statute Law Revision Bill – list of legislation, Houses of the Oireachtas.
  35. 1 2 3 Oireachtas L&RS display case, Houses of the Oireachtas.
  36. 1 2 Famine records: Distress Papers and the Relief Commission, National Archives of Ireland.
  37. 1 2 1845: Memento Mori, Government of Ireland.
  38. 1 2 Background to Landed Estates, AskAboutIreland.
  39. 1 2 3 4 5 6 Charles Stewart Parnell, AskAboutIreland.
  40. 1 2 Home Rule Movement, AskAboutIreland.
  41. ↑ 1922–2022: 100 Years of Seanad Éireann, Houses of the Oireachtas.
  42. 1 2 3 Commemorations and Reconciliation, Government of Ireland.
  43. 1 2 3 4 5 6 7 8 The 1916 Rising, Government of Ireland.
  44. 1 2 3 4 A Pictorial History of Óglaigh na hÉireann – War of Independence, Military Archives.
  45. 1 2 3 4 5 6 7 8 The Anglo-Irish Treaty – Education Resource, National Archives of Ireland.
  46. 1 2 The Treaty 1921: Records from the Archives, National Archives of Ireland.
  47. ↑ Anglo-Irish Treaty Document Resource Pack, National Archives of Ireland.
  48. 1 2 3 4 5 Civil War 1922/1923, Military Archives.
  49. 1 2 3 4 Early History of the Department of Justice, Government of Ireland.
  50. ↑ The 1922 Constitution, Government of Ireland.
  51. 1 2 Second Dáil, Government of Ireland.
  52. ↑ Establishment of the Department of Finance, Government of Ireland.
  53. 1 2 Notable debates in the Dáil – Neutrality, 1940, Houses of the Oireachtas.
  54. 1 2 3 4 International Security Policy – Background Information, Department of Foreign Affairs.
  55. 1 2 History of Parliament in Ireland – The Republic of Ireland, 1949, Houses of the Oireachtas.
  56. 1 2 3 4 The Defence Forces, Government of Ireland.
  57. 1 2 3 The Economic and Social Research Institute – Economic Development and Planning, ESRI.
  58. 1 2 3 Historical Earnings 1938–2015 – The Average Industrial Wage and the Irish Economy, Central Statistics Office.
  59. 1 2 3 Constitution of Ireland – Amendments, Government of Ireland.
  60. 1 2 Good Friday Agreement, Government of Ireland.
  61. ↑ Unveiling of a Bust of the late John Hume, Government of Ireland.
  62. 1 2 3 Ireland and the EU at 50 – Labour Market, Central Statistics Office.
  63. ↑ The Irish Economy and the Celtic Tiger, Central Bank of Ireland.
  64. 1 2 3 4 5 Ireland's Financial Crisis: A Comparative Context, Central Bank of Ireland, 2012.
  65. 1 2 Ireland's Experience after an Adjustment Programme, Central Bank of Ireland.
  66. 1 2 3 4 5 Previous referendums, Electoral Commission.
  67. 1 2 3 4 5 Houses of the Oireachtas – Factsheet, Houses of the Oireachtas.
  68. ↑ Constitutional Role of the President, Office of the President of Ireland.
  69. ↑ Inauguration of President Catherine Connolly, Office of the President of Ireland, 11 novimber 2025.
  70. 1 2 3 Ireland's voting system, Electoral Commission.
  71. 1 2 What the Courts Do, Courts Service of Ireland.
  72. 1 2 3 Local government structure and functions, Government of Ireland.
  73. 1 2 3 The Common Travel Area, Department of Foreign Affairs.
  74. 1 2 3 Education, Government of Ireland.
  75. ↑ Census of Population 2022 Profile 8 – The Irish Language and Education, Central Statistics Office.
  76. 1 2 3 HSE Health Regions, Government of Ireland.
  77. ↑ Health in Ireland: Key Trends 2025, Department of Health.
  78. ↑ The Path to Universal Healthcare – Sláintecare 2025, Department of Health.
  79. 1 2 Census of Population 2022 – Summary Results, Central Statistics Office.
  80. 1 2 3 4 5 Population and Migration Estimates, April 2026 – Key Findings, Central Statistics Office, 24 augustus 2026.
  81. 1 2 Population and Migration Estimates, April 2026, Central Statistics Office.
  82. 1 2 3 4 5 Census 2022 Results – Profile 8: The Irish Language and Education, Central Statistics Office.
  83. 1 2 Census 2022 Profile 8 – Key Findings, Central Statistics Office.
  84. 1 2 Census of Population 2022 – Summary Results, Central Statistics Office.
  85. ↑ Census 2022 – Migration and Diversity, Central Statistics Office.
  86. ↑ Census 2022 Profile 5 – Religion, Central Statistics Office.
  87. 1 2 3 Census 2022 – Background Notes, Central Statistics Office.
  88. 1 2 3 4 5 6 Annual National Accounts 2025 – GNI* and De-Globalised Results, Central Statistics Office, 2 july 2026.
  89. 1 2 Ireland's UN SDGs – Goal 9: Innovation, Central Statistics Office.
  90. 1 2 3 4 Energy Supply and Security, Sustainable Energy Authority of Ireland.
  91. 1 2 National Energy Balance, Sustainable Energy Authority of Ireland.
  92. 1 2 3 Greenhouse Gas Emissions, Environmental Protection Agency.
  93. 1 2 Agriculture – Greenhouse Gas Emissions, Environmental Protection Agency.
  94. 1 2 3 Aviation Statistics Quarter 4 and Year 2025, Central Statistics Office.
  95. 1 2 Ireland – World Heritage Convention, UNESCO.
  96. ↑ Ireland – Intangible Cultural Heritage, UNESCO.
  97. 1 2 3 Hurling, UNESCO.
  98. 1 2 Irish Harping, UNESCO.
  99. ↑ About RTÉ, RTÉ.
  100. ↑ Celebrating 100 Years of Public Broadcasting in Ireland in 2026, RTÉ.
  101. 1 2 Irish Sports Monitor 2025, Sport Ireland.
  102. ↑ The Nobel Prize in Literature 1923 – W.B. Yeats, Nobel Prize.
  103. ↑ The Nobel Prize in Literature 1925 – George Bernard Shaw, Nobel Prize.
  104. ↑ The Nobel Prize in Literature 1969 – Samuel Beckett, Nobel Prize.
  105. ↑ The Nobel Prize in Literature 1995 – Seamus Heaney, Nobel Prize.
Jeropeeske Uny
Lidsteaten:
Belgje • Bulgarije • Denemark • Dútslân • Eastenryk • Estlân • Finlân • Frankryk • Grikelân • Hongarije • Ierlân • Itaalje • Kroaasje • Letlân • Litouwen • Lúksemboarch • Malta • Nederlân • Poalen • Portegal • Roemeenje • Syprus • Sloveenje • Slowakije • Spanje • Sweden • Tsjechje
Ultraperifeare regio's:
Frankryk: Frânsk-Guyana • Gûadelûp • Majot • Martinyk • Reünion • Sint-Marten
Portegal: Azoaren • Madeara
Spanje: Kanaryske Eilannen
Kandidaat-lidsteaten:
Albaanje • Bosnje • Georgje • Moldaavje • Montenegro • Noard-Masedoanje • Oekraïne • Servje • Turkije
· · Berjocht bewurkje
Opfrege fan "https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ierlân&oldid=1240329"