Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje

Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje North Atlantic Treaty Organization Organisation du traité de l'Atlantique nord
Kaart fan 'e NATO-lannen
emblemen
algemiene ynformaasje
ôfkoarting	NATO
nasjonaliteit	ynternasjonaal
type org.	militêre alliânsje
haadkertier	Brussel (Belgje)
off. taal	Ingelsk en Frânsk
oprjochte	4 april 1949
tal leden	32 lannen
offisjele webside
www.nato.int

De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) is in polityk en militêr bûn fan 32 lannen yn Jeropa en Noard-Amearika, dat him rjochtet op de kollektive feiligens en ferdigening fan syn lidsteaten. De organisaasje waard oprjochte op 4 april 1949, doe't yn Washington yn de Feriene Steaten it Noard-Atlantysk Ferdrach ûndertekene waard troch tolve lannen út Jeropa en Noard-Amearika. Sûnt de oprjochting is it tal lidsteaten troch ferskate útwreidings tanommen; mei de tatreding fan Sweden op 7 maart 2024 kaam it tal leden op 32.

De grûnslach fan it bûn is it prinsipe fan kollektive ferdigening, dat fêstlein is yn kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach. Dêryn is bepaald dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten. De oare leden binne yn sa'n gefal ferplichte de oanfallen lidsteat by te stean mei maatregels dy't se sels needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle. Besluten binnen de NATO wurde troch de lidsteaten op basis fan konsensus nommen.

Yn de Kâlde Oarloch lei de klam fan de NATO benammen op de ferdigening fan har lidsteaten yn West-Jeropa en Noard-Amearika en op militêre ôfskrikking. Nei de ein fan de Kâlde Oarloch waard de taak fan it bûn breder en krigen ek partnerskippen mei net-lidsteaten, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet in grutter plak. Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam binnen it bûn wer mear klam te lizzen op ôfskrikking en de ferdigening fan it eigen ferdrachsgebiet.

It politike en bestjoerlike haadkertier fan de NATO stiet yn Brussel yn Belgje en is ek it fêste sitplak fan de Noardatlantyske Ried, it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan it bûn. De ôfkoarting NATO komt fan de offisjele Ingelske namme North Atlantic Treaty Organization. Yn it Frânsk hjit de organisaasje Organisation du traité de l'Atlantique nord, ôfkoarte ta OTAN. Ingelsk en Frânsk binne sûnt de oprjochting de beide offisjele talen fan de organisaasje.

Doel

De kearn fan de kollektive ferdigening fan de NATO is kêst 5 fan it Noardatlantysk Ferdrach. Dêryn hawwe de partijen ôfpraat dat in wapene oanfal op ien of mear fan harren yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op allegear. As sa'n oanfal plakfynt, sil elke partij, mei in berop op it rjocht op yndividuele of kollektive selsferdigening út kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, de oanfallen partij of partijen bystean troch fuortendaliks de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtet. Dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.

Organisaasje

NATO-gearkomste yn 2002.

De siktaris-generaal is de heechste ynternasjonale boargerfunksjonaris fan de NATO en is ûnder oare foarsitter fan de Noardatlantyske Ried. Sûnt 1 oktober 2024 is Mark Rutte siktaris-generaal. De Noardatlantyske Ried is it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan de organisaasje en bestiet út fertsjintwurdigers fan alle lidsteaten. De Ried komt op syn minst alle wiken gear en besluten wurde op basis fan konsensus nommen. De Militêre Kommisje advisearret de politike organen fan de NATO oer militêre saken.

It haadkertier fan de NATO is fêstige yn Brussel. De organisaasje hie har haadkertier earst yn Londen en ferhuze yn april 1952 nei Parys, dêr't it earst yn it Palais de Chaillot ûnderbrocht waard en letter in nij haadkertier by Porte Dauphine krige. Nei it Frânske beslút fan 1966 om him út de yntegrearre militêre kommandostruktuer werom te lûken, waard it politike haadkertier nei Brussel ferpleatst. It haadkertier dêr waard op 16 oktober 1967 yn gebrû nommen.

Yn novimber 1968 waard de Eurogroup foarme as oerlisorgaan fan Jeropeeske NATO-lannen op it mêd fan definsje. De Eurogroup hold mei yngong fan 1 jannewaris 1994 op te bestean.

Politike struktuer

Elk fan de 32 lidsteaten hat in permaninte delegaasje by it NATO-haadkertier yn Brussel. Oan it haad fan sa'n delegaasje stiet in permaninte fertsjintwurdiger, yn 'e regel in ambassadeur. De permaninte fertsjintwurdigers foarmje mei-inoar de Noardatlantyske Ried, dy't de politike autoriteit hat om besluten út namme fan de NATO te nimmen.

De Noardatlantyske Ried komt geregeldwei op it nivo fan permaninte fertsjintwurdigers gear, mar kin ek gearkomme mei ministers fan Bûtenlânske Saken, ministers fan Definsje of steats- en regearingslieders. Besluten fan de Ried hawwe deselde status, ûnôfhinklik fan it nivo dêr't de gearkomste op holden wurdt. De siktaris-generaal sit de gearkomsten foar.

Besluten wurde by de NATO net by mearderheid fan stimmen nommen, mar troch konsensus. Dat betsjut dat der formeel net stimd wurdt en dat in beslút allinnich nommen wurdt as alle lidsteaten dermei ynstimme kinne. De lidsteaten behâlde dêrby harren soevereiniteit en bliuwe sels ferantwurdlik foar harren besluten.

Elke lidsteat hat ek in militêre fertsjintwurdiger by de NATO. Dy fertsjintwurdigers foarmje de Militêre Kommisje, dy't de Noardatlantyske Ried en oare politike organen militêr advys jout en rjochting jout oan de twa strategyske kommandanten fan de NATO. De Militêre Kommisje komt ek geregeldwei gear op it nivo fan de heechste militêre lieders fan de lidsteaten.

Militêre struktuer

NATO E-3A dy mei Amerikaanske F-16's fleant yn in NATO oefening

De militêre kommandostruktuer fan de NATO hat twa strategyske kommando's: Allied Command Operations (ACO) en Allied Command Transformation (ACT). ACO is ferantwurdlik foar it plannen en útfieren fan NATO-operaasjes, wylst ACT him benammen dwaande hâldt mei de oanpassing fan de militêre kapasiteiten fan it bûn, ynteroperabiliteit, doktrine, training en de tarieding op takomstige feiligensútdagings.

Foar 2003 wienen de twa strategyske kommando's Allied Command Europe, ûnder de Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), en Allied Command Atlantic, ûnder de Supreme Allied Commander Atlantic (SACLANT). Yn 2003 waard de kommandostruktuer feroare en ûntstienen de hjoeddeiske Allied Command Operations en Allied Command Transformation.

De kommandant fan Allied Command Operations draacht de titel Supreme Allied Commander Europe (SACEUR) en hat syn haadkertier yn it Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) by Mons yn Belgje. Allied Command Transformation hat syn haadkertier yn Norfolk, Firginia, yn de Feriene Steaten.

NATO opereart sels mei in oantal NATO E-3A AWACS radar fleantugen dy't stasjonearre binne op Fleanbases Geilenkirchen yn Dútslân.

Lidsteaten

Lannen, mei jier as datum fan lid wurden:

De groei fan 'e NATO yn Jeropa oant en maart 2024.

• Albaanje - 2009
• Belgje - stiftsjend lid
• Bulgarije - 2004
• Denemark - stiftsjend lid
• Dútslân - 1955
• Estlân - 2004
• Finlân - 2023
• Feriene Keninkryk - stiftsjend lid
• Feriene Steaten - stiftsjend lid
• Frankryk - stiftsjend lid
• Grikelân - 1952
• Hongarije - 1999
• Iislân - stiftsjend lid
• Itaalje - stiftsjend lid
• Kanada - stiftsjend lid
• Letlân - 2004
• Kroaasje - 2009
• Litouwen - 2004
• Lúksemboarch - stiftsjend lid
• Montenegro - 2017
• Nederlân - stiftsjend lid
• Noard-Masedoanje - 2020
• Noarwegen - stiftsjend lid
• Poalen - 1999
• Portegal - stiftsjend lid
• Roemeenje - 2004
• Spanje - 1982
• Sweden - 2024
• Sloveenje - 2004
• Slowakije - 2004
• Tsjechje - 1999
• Turkije - 1952

Lannen dy't lidmaatskip neistribje:

• Bosnje en Herzegovina
• Georgje
• Oekraïne

De NATO neamt Bosnje en Herzegovina, Georgje en Oekraïne as partnerlannen dy't útsprutsen hawwe dat se lid fan it bûn wurde wolle. Bosnje en Herzegovina docht sûnt 2010 mei oan it Membership Action Plan.

Partnerskippen

NATO-EU partnerskip

De NATO en de Jeropeeske Uny hawwe in strategysk partnerskip en wurkje ûnder oare gear op it mêd fan krisisbehear, militêre kapasiteiten, wjerstânsfermogen, hybride bedrigingen en oare feiligensfragen.

Mediterraansk dialooch partnerskip

De NATO sette yn 1994 útein mei de Mediterranean Dialogue, in gearwurkingsferbân mei lannen súdlik en eastlik fan de Middellânske See. It partnerskip telt sân lannen. Algerije sleat him yn 2000 by it inisjatyf oan.

• Algerije
• Egypte
• Israel
• Jordaanje
• Mauritaanje
• Marokko
• Tuneezje

NATO-Russyske Federaasje Ried

De NATO en de Russyske Federaasje ûndertekenen yn 1997 de Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security, dêr't se yn fêstleinen te wurkjen oan in stabile, fredige en ûnferdielde Europeeske feiligensromte.

Yn maaie 2002 waard de NATO-Ruslân Ried oprjochte as forum foar oerlis en gearwurking tusken de NATO-lidsteaten en Ruslân. Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim sette de NATO yn april 2014 alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil, wylst politike kommunikaasje mooglik bleau. De NATO-Ruslân Ried kaam foar it lêst gear yn jannewaris 2022. Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 stelde de NATO dat Ruslân net langer as partner beskôge wurde kin.

Undersyk en technology by NATO

De wittenskiplike en technologyske gearwurking binnen de NATO wurdt koördinearre troch de Science and Technology Organization (STO). De STO ûntstie yn 2012 út de eardere Research and Technology Organization (RTO) en it NATO Undersea Research Centre (NURC). De organisaasje hat trije útfierende ûnderdielen: it Centre for Maritime Research and Experimentation (CMRE), it Collaboration Support Office en it Office of the Chief Scientist.

De eardere NATO Consultation, Command and Control Agency (NC3A) waard yn 2012 mei ferskate oare NATO-ynstânsjes gearfoege ta de NATO Communications and Information Agency (NCI Agency).

Skiednis

De skiednis fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje giet werom op de earste jierren nei de Twadde Wrâldkriich, doe't West-Jeropeeske lannen en de Feriene Steaten en Kanada sochten nei in permanint systeem fan kollektive feiligens yn it Noard-Atlantyske gebiet. De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) waard formeel oprjochte mei it ûndertekenjen fan it Noard-Atlantysk Ferdrach yn Washington op 4 april 1949. Yn de Kâlde Oarloch stienen kollektive ferdigening en ôfskrikking sintraal, wylst de organisaasje nei 1990 ek mear taken krige op it mêd fan partnerskip, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet. Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en benammen nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam de klam binnen de NATO wer sterker te lizzen op territoriale ferdigening en ôfskrikking.

Oarsprong en oprjochting

Op 17 maart 1948 sleaten Belgje, Frankryk, Lúksemboarch, Nederlân en it Feriene Keninkryk it Ferdrach fan Brussel, dêr't ûnderlinge militêre bystân yn fêstlein waard. Dat ferdrach wie ien fan de direkte foarrinners fan it lettere Noard-Atlantyske bûn.

De ûntwikkelingen yn Midden- en East-Jeropa spilen tagelyk in wichtige rol yn it Amerikaanske en West-Jeropeeske oerlis oer in breder transatlantysk feiligensferbûn. De kommunistyske machtsgreep yn Tsjechoslowakije yn febrewaris 1948 en de Berlynske blokkade fan 1948–1949 fersterken de soargen oer de feiligens fan West-Jeropa. De Sovjet-Uny sleat op 24 juny 1948 de lânferbiningen tusken de westlike besettingssônes en West-Berlyn ôf; de blokkade waard yn maaie 1949 opheft.

It Noard-Atlantysk Ferdrach waard op 4 april 1949 yn Washington ûndertekene. De tolve oprjochters wienen Belgje, Kanada, Denemark, Frankryk, Yslân, Itaalje, Lúksemboarch, Nederlân, Noarwegen, Portugal, it Feriene Keninkryk en de Feriene Steaten.

De autentikaasjeside fan in offisjele kopy fan it Noard-Atlantysk Ferdrach út 1949.

It ferdrach bestiet út fjirtjin kêsten en de oarspronklike tekst is sûnt 1949 net feroare. Yn de preämbule en de kêsten fan it ferdrach ferbine de lidsteaten har oan de doelen en prinsipes fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes. Foar it rjocht op kollektive selsferdigening ferwiist it ferdrach nei kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.

Kêst 5 fan it ferdrach bepaalt dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten. De oare lidsteaten moatte yn sa'n gefal bystân jaan troch yndividueel en yn gearwurking mei de oare bûnsgenoaten de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle. It ferdrach ferplichtet de lidsteaten dus net om yn alle gefallen deselde militêre maatregels te nimmen.

De earste gearkomste fan de Noard-Atlantyske Ried waard op 17 septimber 1949 yn Washington holden. By dy gearkomste waarden ûnder oare in Defence Committee, Military Committee, Military Standing Group en fiif regionale planninggroepen oprjochte.

De NATO hie by de oprjochting noch net de yntegrearre militêre kommandostruktuer dy't letter in wichtich ûnderdiel fan de organisaasje wurde soe. De Koreaanske Oarloch, dy't yn juny 1950 begûn, fersterke de soargen dat ek yn Jeropa in grut militêr konflikt ûntstean koe en joech in ympuls oan de foarming fan in yntegrearre militêre kommandostruktuer.

Op 19 desimber 1950 waard de Amerikaanske generaal Dwight D. Eisenhower beneamd ta de earste Supreme Allied Commander Europe (SACEUR). Op 2 april 1951 waarden Allied Command Europe en it Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) formeel aktivearre.

Dwight D. Eisenhower by de earste NATO-flagge yn 1951.

Earste útwreidings en konsolidaasje

Grikelân en Turkije waarden op 18 febrewaris 1952 lid fan de NATO. Dat wie de earste útwreiding fan it bûn sûnt de oprjochting yn 1949.

De Bûnsrepublyk Dútslân waard op 6 maaie 1955 lid en waard dêrmei de fyftjinde lidsteat fan de NATO. De tatreding fan West-Dútslân foel yn deselde moanne as de oprjochting fan it Warsjaupakt troch de Sovjet-Uny en ferskate East-Jeropeeske steaten. De NATO omskriuwt yn syn eigen skiednisoersjoch de oprjochting fan it Warsjaupakt as in reaksje op it West-Dútske NATO-lidmaatskip.

Yn de fyftiger jierren krigen kearnwapens in dúdliker plak yn de militêre strategy fan de NATO. Yn it militêre dokumint MC 48 fan 1954 waard it brûken fan kearnwapens as ûnderdiel fan de ferdigening fan it bûn opnommen en waard it begryp massive retaliation brûkt. Yn maaie 1957 waard MC 14/2 goedkard, dêr't massive retaliation in sintraal plak yn de strategy yn krige. It konsept liet lykwols ek romte foar konvinsjonele reaksjes op beheinde foarmen fan agresje.

De Suezkrisis fan 1956 late binnen it bûn ta diskusje oer de politike gearwurking tusken de lidsteaten. Nei de krisis stelden de ministers fan Bûtenlânske Saken fan Kanada, Itaalje en Noarwegen, dy't bekend waarden as de Three Wise Men, in rapport op oer net-militêre gearwurking binnen de NATO. Dêryn waard ûnder oare oanret om it politike oerlis tusken de bûnsgenoaten te fersterkjen.

Frankryk en in feroarjende strategy yn de jierren sechtich

Yn 1966 besleat de Frânske presidint Charles de Gaulle Frankryk werom te lûken út de yntegrearre militêre kommandostruktuer fan de NATO. Frankryk ferliet de NATO sels lykwols net en bleau partij by it Noard-Atlantysk Ferdrach.

Troch it Frânske beslút waarden ferskate NATO-ynstellingen út Frankryk wei ferpleatst. It politike haadkertier fan de NATO ferhuze yn 1967 nei Brussel, wylst SHAPE nei Belgje ferpleatst waard. Frankryk kearde yn 2009 folslein werom yn de yntegrearre militêre kommandostruktuer.

It NATO-haadkertier yn Brussel.

Yn desimber 1967 waard de strategy fan massive retaliation ferfongen troch flexible response. Dy strategy moast de NATO mear mooglikheden jaan om op in militêre oanfal te reagearjen, mei konvinsjonele ferdigening, kontrolearre eskalaasje en, as lêste mooglikheid, in algemiene nukleêre reaksje.

Yn datselde jier waard it Harmelrapport, formeel it Report of the Council on the Future Tasks of the Alliance, goedkard. It rapport wie opsteld op inisjatyf fan de Belgyske minister fan Bûtenlânske Saken Pierre Harmel en waard op 14 desimber 1967 troch de Noard-Atlantyske Ried goedkard. Dêryn waarden twa spoaren neist inoar set: oan de iene kant foldwaande militêre ôfskrikking en ferdigening, en oan de oare kant politike ûntspanning en dialooch mei de lannen fan it Eastblok.

De jierren santich en tachtich

Nei de krisis om Syprus yn 1974 loek Grikelân him werom út de yntegrearre militêre struktuer fan de NATO. Grikelân bleau lid fan it bûn en kearde yn 1980 werom yn de yntegrearre militêre struktuer.

Spanje waard op 30 maaie 1982 lid fan de NATO. By in referindum op 12 maart 1986 stimde in mearderheid fan de Spaanske kiezers foar it fuortsetten fan it NATO-lidmaatskip ûnder in tal betingsten, dêr't it net meidwaan oan de yntegrearre militêre struktuer by hearde. Yn 1996 joech it Spaanske parlemint tastimming foar folsleine dielname oan de yntegrearre militêre kommandostruktuer.

Op 12 desimber 1979 naam de NATO it saneamde NATO-dûbelspoarbeslút oan. It beslút kombinearre ûnderhannelingen mei de Sovjet-Uny oer wapenkontrôle mei de modernisearring fan Westerske middelbere-ôfstânswapens. It militêre part fan it beslút gie út fan de pleatsing yn Jeropa fan 108 Pershing II-lansearynstallaasjes en 464 fan de grûn ôf lansearre krúsraketten.

De plande en letter útfierde pleatsing fan nije kearnwapens late yn ferskate West-Jeropeeske lidsteaten ta grutte protesten tsjin kearnwapens.

Op 8 desimber 1987 tekenen de Feriene Steaten en de Sovjet-Uny it INF-ferdrach. It ferdrach ferbea beide lannen om fan de grûn ôf lansearre ballistyske raketten en krúsraketten mei in berik tusken 500 en 5.500 kilometer te besittten, te produsearjen of te testen. Tsjin 1 juny 1991 wiene ûnder it ferdrach yn totaal 2.692 Amerikaanske en Sovjet-raketten ferneatige.

De NATO stelde yn in kommunikee út 1987 dat de solidariteit en fêsthâldendheid fan it bûn bydroegen hiene oan it ta stân kommen fan it INF-ferdrach. Dat is de eigen beoardieling fan de NATO fan de faktoaren dy't ta it ferdrach laat hawwe.

Ein fan de Kâlde Oarloch

De politike omkear yn Midden- en East-Jeropa oan de ein fan de jierren tachtich feroare de strategyske omstannichheden dêr't de NATO yn operearre. Op de NATO-top yn Londen yn july 1990 sette it bûn in yngripende werbesinning op de militêre strategy útein. Op 3 oktober 1990 waard Dútslân weriene. De dielsteaten fan de eardere Dútske Demokratyske Republyk waarden dêrmei ûnderdiel fan de Bûnsrepublyk Dútslân en fan it NATO-ferdrachsgebiet.

Yn novimber 1991 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan. Kollektive ferdigening bleau dêryn in sintrale taak, mar der kaam ek mear klam te lizzen op dialooch, gearwurking, krisisbehear en it foarkommen fan konflikten. Yn desimber 1991 waard de North Atlantic Cooperation Council (NACC) oprjochte as oerlisforum foar de NATO-lannen en ûnder oare de eardere lidsteaten fan it Warsjaupakt. De earste gearkomste fan it orgaan waard op 20 desimber 1991 holden.

Yn jannewaris 1994 waard it Partnership for Peace lansearre. It programma makke praktyske militêre en feilichheidsgearwurking mooglik tusken de NATO en lannen dy't gjin lid fan it bûn wiene. Yn 1997 waard de NACC ferfongen troch de Euro-Atlantic Partnership Council.

Yn de wittenskiplike literatuer binne ferskillende ferklearringen jûn foar it feit dat de NATO nei it ferdwinen fan de Sovjet-Uny en it Warsjaupakt bestean bleau. Robert McCalla stelt dat it fuortbestean fan de NATO net foldwaande ferklearre wurde kin troch allinnich nei in mienskiplike eksterne fijân te sjen en leit de klam op de bredere politike en ynstitúsjonele relaasjes tusken de lidsteaten. Celeste Wallander leit benammen de klam op it fermogen fan de besteande NATO-ynstellingen, regels en prosedueres om har oan nije omstannichheden oan te passen.

De útwreiding fan de NATO yn Jeropa fan 1949 oant 2024.

Bosnje en Herzegovina

Yn de jierren njoggentich rekke de NATO foar it earst streekrjocht belutsen by militêre operaasjes yn de oarloggen yn it eardere Joegoslaavje.

Yn april 1993 begûn de NATO yn it ramt fan Operation Deny Flight mei it ôftwingen fan de troch de Feriene Naasjes ynstelde no-flyzone boppe Bosnje en Herzegovina. Op 28 febrewaris 1994 skeaten NATO-fleantugen fjouwer Bosnysk-Servyske militêre tastellen del dy't de no-flyzone skeinden. De NATO omskriuwt dy aksje as de earste militêre fjochtsaksje yn de skiednis fan it bûn.

Yn augustus en septimber 1995 fierde de NATO Operation Deliberate Force út tsjin Bosnysk-Servyske militêre posysjes. De NATO stelt yn syn eigen skiednisoersjoch dat dy loftoperaasje bydroech oan it fredesproses dat útrûn op it Dayton-akkoart.

De gebieten fan ferantwurdlikens fan de Implementation Force (IFOR) yn Bosnje en Herzegovina nei it Dayton-akkoart.

Relaasjes mei Ruslân en útwreiding nei it easten

Op 27 maaie 1997 tekenen de NATO en de Russyske Federaasje de Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation. Yn dy akte ferklearren de NATO en Ruslân dat se inoar net as tsjinstanners beskôgen.

Yn 2002 waard de NATO-Russia Council oprjochte. It orgaan wie bedoeld foar oerlis en gearwurking tusken de yndividuele NATO-lidsteaten en Ruslân oer saken fan mienskiplik belang.

Yn de jierren nei de Kâlde Oarloch wreide de NATO him ferskate kearen út nei Midden- en East-Jeropa. Tsjechje, Hongarije en Poalen waarden op 12 maart 1999 lid. Bulgarije, Estlân, Letlân, Litouwen, Roemeenje, Slowakije en Sloveenje folgen op 29 maart 2004. Albaanje en Kroaasje waarden op 1 april 2009 lid. Montenegro folge op 5 juny 2017 en Noard-Masedoanje op 27 maart 2020.

Debat oer tasizzings yn 1990

De fraach oft Westerske lieders yn 1990 tasein hawwe dat de NATO him net nei it easten útwreidzje soe, is ûnderwerp fan historiografysk debat.

Deklassifisearre gespreksferslaggen litte sjen dat de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken James Baker yn febrewaris 1990 yn petearen mei Sovjet-lieder Michail Gorbatsjov de formulearring brûkte dat de NATO-jurisdiksje net one inch eastward opskowe soe. De petearen fûnen plak yn it ramt fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening.

Der kaam lykwols gjin algemien formeel ferdrach dat de NATO ferbea om yn de takomst oare Midden- of East-Jeropeeske lannen as lid ta te litten. Gorbatsjov ferklearre letter dat de fraach nei in algemiene útwreiding fan de NATO nei oare East-Jeropeeske lannen yn 1990 net besprutsen wie.

Joshua Shifrinson konkludearret út de deklassifisearre dokuminten dat Westerske lieders wol politike garânsjes joegen dy't in bredere net-útwreiding suggerearren en dat Moskou dêrom letter reden hie om him mislaat te fielen. Mark Kramer bestridt dy ynterpretaasje en stelt dat der gjin tasizzing bestie dat de NATO nea lannen bûten it grûngebiet fan de eardere DDR as lid oannimme soe. Mary Elise Sarotte beskriuwt Bakers formulearring as ûnderdiel fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening en stelt dat dy net late ta in algemien binend akkoart oer it net útwreidzjen fan de NATO.

Kosovo

Op 24 maart 1999 begûn de NATO mei Operation Allied Force, in loftkampanje tsjin de Federale Republyk Joegoslaavje yn ferbân mei it konflikt yn Kosovo. De kampanje duorre 78 dagen en waard op 10 juny 1999 beëinige. Yn de operaasje waarden mear as 38.000 operaasjeflechten útfierd.

Op 10 juny 1999 akseptearre de Federale Republyk Joegoslaavje de weromlûking fan syn militêre, plysje- en paramilitêre troepen út Kosovo en de komst fan in ynternasjonale boargerlike oanwêzigens en in ynternasjonale feilichheidsmacht. Dêrnei waard de troch de NATO laat KFOR-missy yn Kosovo ynset op grûn fan ûnder oare Resolúsje 1244 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes en it militêr-technyske akkoart. KFOR wie yn 2026 noch yn Kosovo oanwêzich.

De juridyske grûnslach fan de NATO-bombardeminten yn 1999 is yn de juridyske literatuer omstriden. Bruno Simma stelde dat it brûken of driigjen mei geweld sûnder eksplisite tastimming fan de Feilichheidsried juridysk problematysk wie yn it ljocht fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes. Daniel Joyner konkludearre ek dat de NATO-aksje neffens it doe jildende ynternasjonale rjocht net rjochtmjittich wie. De Independent International Commission on Kosovo makke dêrfoaroer ûnderskie tusken juridyske legaliteit en humanitêre legitimiteit en stelde dat de yntervinsje as legitimearre beskôge wurde koe, nettsjinsteande de juridyske problemen.

Strategysk Konsept fan 1999

Op de top fan Washington yn april 1999 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan. Kollektive ferdigening bleau dêryn in kearntaak, mar der waard ek eksplisyt romte jûn oan krisisoperaasjes dy't net ûnder kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach foelen. It dokumint lei dêrneist klam op partnerskip, gearwurking en krisisbehear.

De oanslaggen fan 11 septimber en Afganistan

Nei de terroristyske oanslaggen yn de Feriene Steaten fan 11 septimber 2001 waard foar it earst yn de skiednis fan de NATO in berop dien op kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach. Oant 2026 bleau dat de iennige kear dat formeel in berop op kêst 5 dien waard.

De Noard-Atlantyske Ried naam dat beslút op 12 septimber 2001 ûnder de betingst dat fêststeld wurde soe dat de oanslaggen fan bûten de Feriene Steaten wei kamen.

De International Security Assistance Force (ISAF) waard yn 2001 foar Afganistan oprjochte ûnder in mandaat fan de Feriene Naasjes. Op 11 augustus 2003 naam de NATO it strategysk kommando en de koördinaasje fan ISAF oer.

In Britske ISAF-militêr yn de provinsje Helmand yn Afganistan yn 2008.

ISAF waard yn desimber 2014 beëinige. Op 1 jannewaris 2015 begûn de net-fjochtsjende Resolute Support Mission, dy't rjochte wie op it trainen, advisearjen en stypjen fan de Afgaanske feiligheidstroepen. Dy missy einige yn 2021 nei it weromlûken fan de ynternasjonale troepen út Afganistan.

Strategysk Konsept fan 2010

Yn novimber 2010 naam de NATO it Strategysk Konsept Active Engagement, Modern Defence oan. It dokumint formulearre trije kearntaken foar it bûn: kollektive ferdigening, krisisbehear en koöperative feiligens.

Lybje

Yn 2011 rekke de NATO militêr belutsen by de Libyske Boargeroarloch. Resolúsje 1973 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes joech tastimming foar maatregels om boargers yn Lybje te beskermjen en stelde in no-flyzone yn.

Op 31 maart 2011 naam de NATO it folsleine kommando oer de ynternasjonale militêre operaasje oer. Operation Unified Protector bestie út it hanthavenjen fan in wapenembargo en in no-flyzone en út militêre aksjes dy't neffens it mandaat bedoeld wiene om boargers te beskermjen. De operaasje waard op 31 oktober 2011 beëinige.

Oer de fraach oft alle NATO-aksjes binnen it mandaat fan de Feilichheidsried bleaune, bestiet juridysk debat. Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen stelle dat militêre aksjes dy't streekrjocht ta de beskerming fan boargers tsjinnen binnen it mandaat falle koene, mar dat aksjes dy't rjochte wiene op it ôfsetten fan Muammar Gaddafi dat mandaat te bûten gean soene.

Ruslân, Krim en in sterkere klam op territoriale ferdigening

Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 sette de NATO op 1 april 2014 alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil. De politike kommunikaasjekanalen bleaune lykwols iepen.

Op de top yn Wales yn septimber 2014 naam de NATO it Readiness Action Plan oan. It plan wie bedoeld om de paraatheid en it ferdigeningsfermogen fan it bûn te fergrutsjen. It omfieme ûnder oare in fersterking fan de NATO Response Force, de oprjochting fan in Very High Readiness Joint Task Force en de oprjochting fan NATO Force Integration Units yn ferskate Midden- en East-Jeropeeske lidsteaten.

Op de top yn Warsjau yn 2016 waard besletten ta in enhanced Forward Presence yn Estlân, Letlân, Litouwen en Poalen. Yn 2017 wiene yn dy fjouwer lannen multynasjonale gefjochtsgroepen operasjoneel.

De Russyske ynvaazje fan Oekraïne en nije útwreiding

Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 kaam de NATO-Russia Council net mear byinoar. Op de top yn Madrid yn juny 2022 stelden de NATO-lidsteaten dat se Ruslân net langer as partner beskôgen.

Op 29 juny 2022 waard in nij Strategysk Konsept oannommen. Yn dat dokumint omskriuwt de NATO Ruslân as de wichtichste en meast direkte bedriging foar de feiligens fan de bûnsgenoaten. Dat is de offisjele strategyske beoardieling fan it bûn. Sina waard yn it Strategysk Konsept fan 2022 foar it earst behannele. It dokumint behâlde trije kearntaken: ôfskrikking en ferdigening, krisisprevinsje en -behear en koöperative feiligens.

Finlân en Sweden dienen op 18 maaie 2022 tagelyk in fersyk om lid fan de NATO te wurden. Finlân waard op 4 april 2023 de 31e lidsteat. Sweden waard op 7 maart 2024 de 32e lidsteat.

In flaggeseremoanje op 4 april 2023 nei de tatreding fan Finlân ta de NATO.

De toppen fan De Haach en Ankara

Op de NATO-top yn De Haach fan 24 en 25 juny 2025 sprieken de lidsteaten ôf om yn 2035 jierliks 5 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt te besteegjen oan kearnferdigening en breder definiearre ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften. De ôfspraak bestiet út op syn minst 3,5 prosint foar kearnferdigeningsútjeften en oant 1,5 prosint foar bredere ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.

Op 7 en 8 july 2026 waard yn Ankara in NATO-top holden. De lidsteaten befêstigen dêr op 'e nij harren ferbûnens oan kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach en oan de eardere ôfspraken oer ferdigeningsútjeften. Yn de topferklearring taseinen de Europeeske bûnsgenoaten en Kanada foar 2026 €70 miljard oan militêre apparatuer, bystân en training foar Oekraïne.

Historiografyske debatten

Oer ferskate aspekten fan de skiednis fan de NATO besteane yn de wittenskiplike literatuer ferskillende ynterpretaasjes.

By ferklearringen foar de oprjochting fan de NATO wurdt yn sawol offisjele Amerikaanske boarnen as in grut part fan de histoaryske literatuer de Sovjet-Uny as in wichtige faktor neamd. Yn de literatuer wurde lykwols ek oare motiven neamd, lykas it permanint ferbinen fan de Feriene Steaten oan de feiligens fan West-Jeropa en it ûnderbringen fan West-Dútske militêre macht yn in multilateraal systeem.

Oer de útwreiding fan de NATO nei Midden- en East-Jeropa bestiet ek debat oer de politike en strategyske gefolgen. Guon analyses lizze de klam op de stabilisearjende en ynstitúsjonele betsjutting fan de útwreiding foar de Midden- en East-Jeropeeske steaten, wylst oare auteurs beklamje dat de útwreiding bydroegen hat oan de ferslechtering fan de relaasjes mei Ruslân. Oer de fraach hoe grut de ynfloed fan de NATO-útwreiding op it lettere Russyske bûtenlânsk belied west hat, bestiet gjin ienriedige wittenskiplike konklúzje.

Ek de militêre operaasjes yn Kosovo en Lybje hawwe ta juridyske en historiografyske diskusjes laat. By Kosovo giet it benammen om de fraach nei de legaliteit en legitimiteit fan in militêre yntervinsje sûnder eksplisite foarôfgeande tastimming fan de FN-Feilichheidsried. By Lybje giet it debat ûnder oare oer de fraach yn hoefier't de militêre útfiering fan it mandaat ta beskerming fan boargers gearfoel mei, of fierder gie as, it doel om it rezjym fan Gaddafi ôf te setten.

List fan NATO operaasjes

• Kosovo Force (KFOR)
• NATO Mission Iraq
• Operation Sea Guardian
• NATO-aktiviteit yn de Egeyske See

Sjoch ek

• Feriene Naasjes
• International Security Assistance Force
• Siktaris-Generaal fan de NATO

Keppelings om utens

• Webstee fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje

Boarnen, noaten en/as referinsjes: