Vai al contenuto

Cile

De Vichipedie, la enciclopedie libare dute in marilenghe.
(Indreçât ca di Cîl)


Icono de esbozo
Icono de esbozo
Cheste vôs al è un aboç, che al è stât juste scomençât e al conten dome pocjis informazions.
Se tu puedis, zonte alc cumò e judinus a fâle deventâ simpri miôr seguint lis convenzions de Vichipedie. Par vê une liste complete des vôs in cheste condizion, cjale la rispetive categorie. Graciis di cûr!

Il Cile al è un paîs de Americhe Meridionâl che al confine a soreli a nord cun la Bolivie e il Peru,a soreli jevât cun l’Argjentine e cun la Bolivie meridionâl. La sô capitâl e je Santiago.

Cile

Figure:Coat of arms of Chile.svg

Informazions
NomenanceRepública de Chile
Lenghe ufiziâlspagnûl
CapitâlSantiago del Cile
Politiche
Forme di guvierRepubliche
Cjâf dal stâtJosé Antonio Kast
Cjâf dal guvier 
Indipendence18 di Setembar 1810
Jentrade inte ONU24 di Otubar 1945
Gjeografie
ContinentAmeriche dal Sud
Fûs orariUTC -4
LocationChile
Superficie
Superficie Totâl2.791.810
Intal mont8°
% di aghe1,1%
Popolazion
Popolazion totâl16.928.873 ab.
Intal mont31°
Densitât19.9 ab./km2
Economie
MonedePeso cilen
Consum energjie0,24; kWh/ab.
Domini di prin nivel.cl
Prefìs tel. internazionâl+56
Plache automobilisticheCL
Imni nazionâlImni nazionâl dal Cile
Fieste nazionâl18 di Setembar
 
Atacama
Rapa Nui

Ete precolombiane:

[cambie | modifiche il codiç]

Il teritori dal Cile al jere abitât di diviers popui indigjens, tant che i Mapuche, che a àn fronteât cun estreme resistenze lis invasions di fûr. Te isule di Pasche e jere nassude invezit une culture polinesiane autore dai Moai.

Dominazion spagnule (XVI sec. - 1810)

[cambie | modifiche il codiç]

Concuistât dai spagnûi vuidâts di Pedro de Valdivia, il Cile al devente une colonie dal Imperi spagnûl integrade tal Viceream dal Perù.

Indipendence (1810 - 1818)

[cambie | modifiche il codiç]

Vuidât di figuris tant che Bernardo O'Higgins e José de San Martín, il Paîs al oten la indipendence de Spagne tal 1818.

Consolidament e disvilup (XIX sec.)

[cambie | modifiche il codiç]

Dulinvie pal XIX secul, in Cile e si forme une republiche stabil che e slargje i siei confins a nord cun la vitorie de Vuere dal Pacific (1879-1884) cuintri Perù e Bolivie, concuistant tieris bondants di nitrâts e ram.

Crisi democratiche e ditature (1970 - 1990)

[cambie | modifiche il codiç]

Tal 1970 al fo elet president il socialist Salvador Allende. Il sô guvier al fo ribaltât tal 1973 di bande di un golpe militâr vuidât dal gjenerâl Augusto Pinochet, che al tacà une feroce ditature che larà indenant fin al 1990. Dulinvie par chest periodi a saran frecuents tal Paîs i cjâs di violazions griviis dai dirits umans. In cjamp economic Pinochet puartà indenant diviers riformis di stamp liberist.

Ete contemporanie

[cambie | modifiche il codiç]

Dal 1990 il Cile al è tornât ae democrazie, deventant une des economiis plui stabii de sô regjon. Dut câs il Paîs al à di fronteâ fuarts tensions sociâi pes disparitâts economichis (tant che lis protestis dal 2019).

Il Cile al à 15 regjons

Numar Regjon Capitâle Superficie Popolazion (2006)
XV Arica y Parinacota Arica 16.873,3 km² 189.692
I Tarapacá Iquique 42.225,8 km² 286.105
II Antofagasta Antofagasta 126.049,1 km² 547.933
III Atacama Copiapó 75.176,2 km² 272.402
IV Coquimbo La Serena 40.579,9 km² 677.300
V Valparaíso Valparaíso 16.396,1 km² 1.682.005
RM Metropolitana de Santiago Santiago 15.403,2 km² 6.607.805
VI Libertador General Bernardo O'Higgins Rancagua 16.387,0 km² 849.120
VII Maule Talca 30.269,1 km² 975.244
XVI Ñuble Chillan 13 178,5 km² 480 609
VIII Biobío Concepción 23 890,2 km² 1 557 414
IX La Araucanía Temuco 31.842,3 km² 937.259
XIV Los Ríos Valdivia 18.429,5 km² 373.712
X Los Lagos Puerto Montt 48.583,6 km² 794.529
XI Aisén del General Carlos Ibáñez del Campo Coihaique 108.494,4 km² 100.417
XII Magallanes y de la Antártica Chilena[1] Punta Arenas 132.033,5 km² 156.502

Tal balon il Cile al à vinçût par dôs voltis la Copa America (2015 e 2016) e al è rivât tierç te Cope dal Mont dal 1962 che e à organizât in cjase e tal torneu di balon des Olimpiadis di Sydney dal 2000.

Tal Polo il Cile al à vinçût par dôs voltis la cope dal mont (2008 e 2015) che e à ancje ospitât par antantis dôs voltis (1992 e 2015)

Tal tenis diviers sportîfs cilens a àn spicât. Nicolas Massú e Fernando González a àn vinçût l’aur tal dopli aes Olimpiadis di Atene dal 2004.

  1. ↑ Cjapant dentri il Teritori Cilen Antartic, la sô superficie e je di 1.382.291,1 km²