Afghaanistaan

Tekst üüb Öömrang

Tekst üüb Fering

Afghaanistaan
د افغانستان اسلامي جمهوریت Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat (Paschtu) جمهوری اسلامی افغانستان Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān (Dari)
Flagge Afghanistans Wappen Afghanistans Flag Woopen
Amtelk spriak	Paschtu an Dari (Persisk)
Hoodstääd	Kaabul
Stoot (skak)	Theokraatisk Emiraat
Stoot baas an Regiarang baas	Hibatullah Achundsada
Grate	652.864 km²
Iinwenern	33,3 Mio.slompet 2016
Iinwenern per km²	49,9 Iinw./km²
BIP Totaal (Nominaal) Totaal (KKP) BIP/Iinw. (Nominaal) BIP/Iinw. (KKP)	2010 15,61 Mrd. US$ 27,36 Mrd. US$ 500 US$ 900 US$
HDI	▲ 0,398 (172.)
Münt	1 Afghani = 100 Puls 1 € = 77,77 AFN 100 AFN = 1,29 € (Stand: 4. Jan 2026)
Grünjlaanj	1747
Suwereniteet	19. August 1919
Natsionaalfeierdai	19. August
Tidjsoon	UTC+4:30
Autokääntiaken	AFG
TLD	.af
Tilefoonföörwool	+93

Afghaanistaan, amtelk Islaamsk Republik faan Afghaanistaan (Paschtu/Dari: ‏افغانستان‎ Afghānestān), as en lun tesken Madel- an Süüdaasien. Trinjam lei Iraan, Turkmeenistaan, Usbekistaan, Tadjikistaan, Schiina an Pakistaan. Trii sjuarden faan't lun san berger.

Geografii

Afghaanistaan (Afghanistan) Kabul Herat Kandahar Mazār-i Scharif Dschalalabad Kunduz Pol-e Chomri Maimana Scheberghan Taloqan Ghazni Noshak Iraan Turkmeenistaan Usbekistaan Tadjikistaan Pakistaan

Geograafisk Laag

Afghaanistaan as amanbi like grat üüs Frankrik. At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (2.670 km) faan't lun wurt mä Pakistaan an det kurtst (91 km) mä Schiina diald. At lun dialt uk en 921 km lung grens mä Iraan, en 1.357 km lung grens mä Tadjikistaan, en 804 km lung grens mä Turkmenistaan an en 144 km mä Usbekistaan.

De huuchst ponkt uun't lun as mä en hööchde faan 7.492 meetern de Noowschach (üüb Persisk/ Dari نوشاخ, DMG Nowshākh), wat uun dön Hindukusch Berger leit.

Stääden

Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

#	Stääd	Lidj (2019)
1	Kabul	4.273.200
2	Heraat	556.200
3	Kandahaar	506.800
4	Mazaar-e Schariif	469.200
5	Dschalaalaabaad	263.300
6	Kunduuz	183.300
7	Pul-e Chumrii	120.800
8	Mejmaneh	93.700
9	Scheberghaan	91.400
10	Laschkar Gaah	87.200

Kliima

Stääd	Dai-/Naachttemperatuuren uun Janewoore	Dai-/Naachttemperatuuren uun Jüüle
Herat	9 °C/-3 °C	37 °C/21 °C
Kabul	5 °C/-7 °C	32 °C/15 °C
Kandahar	12 °C/0 °C	40 °C/23 °C

Prowinsen

Laag	Prowins	Hoodstääd	Grate uun km²	Iinwenern	Ööders wat
	Badachschaan ‏بدخشان‎	Faizabad	44.059	951.000	Uun't nuurden leit Tadjikistan, uun't uasten Schiina an uun't süüduasten Pakistan.
	Badghis ‏بادغیس‎	Qala-i-Naw	20.591	496.000	Uun't nuurden leit Turkmenistan.
	Baghlān ‏بغلان‎	Pol-e Chomri	21.118	910.800
	Balch ‏بلخ‎	Masar-e Scharif	17.249	1.325.700
	Bāmiyān ‏بامیان‎	Bamiyan	14.175	447.200
	Daikondi ‏دایکندی‎ /‏دايکندي‎	Nili	18.200	424.300
	Djuuzdjaan ‏جوزجان‎	Scheberghan	11.798	540.300
	Farāh ‏فراه‎	Farah	48.471	507.400
	Fāryāb ‏فاریاب‎	Maimana	20.293	998.100
	Ghaznī ‏غزنى‎ /‏غزني‎	Ghazni	22.915	1.228.800
	Ghor ‏غور‎	Tschaghtscharan	36.479	690.300
	Helmand ‏هلمند‎	Laschkar Gah	58.584	924.700
	Herat ‏هرات‎	Herat	54.778	1.890.200
	Kabul ‏کابل‎	Kabul	4.462	4.373.000	Hoodstääd
	Kandahar ‏قندهار‎ /‏کندهار‎	Kandahar	54.022	1.226.600
	Kapisa ‏کاپيسا‎	Mahmud-e Raqi	1.842	441.000
	Chost ‏خوست‎	Chost	4.152	574.600
	Kunar ‏کنر‎ /‏کونړ‎	Asadabad	4.942	450.700
	Kunduz ‏کندوز‎	Kunduz	8.040	1.010.000
	Laghmān ‏لغمان‎	Mehtarlam	3.843	445.600
	Lugar ‏لوگر‎ /‏لوګر‎	Pul-i-Alam	3.880	392.000
	Nangahār ‏ننگرهار‎ /‏ننګرهار‎	Dschalalabad	7.727	1.517.400
	Nimrūz ‏نیمروز‎	Sarandsch	41.005	165.000	Diar wenet knaap hoker (4 iinwenern per km²)
	Nuristan ‏نورستان‎	Parun	9.225	148.000	iar: Kafiiristaan
	Paktia ‏پکتیا‎	Gardez	6.432	552.000
	Paktika ‏پکتیکا‎	Scharan	19.482	434.700
	Pandschschir ‏پنجشیر‎ /‏پنجشېر‎	Bazarak	3.610	153.500
	Parwan ‏پروان‎	Tscharikar	5.974	664.500
	Samangan ‏سمنگان‎ /‏سمنګان‎	Aybak	11.262	387.900
	Sar-i Pul ‏سرپل‎	Sar-i Pul	15.999	559.600
	Tachar ‏تخار‎	Taloqan	12.333	983.300
	Uruzgan ‏اروزگان‎ /‏روزګان‎	Tarin Kut	12.600	386.800
	Wardak ‏وردک‎ /‏وردګ‎	Maidan Schahr	8.938	596.300
	Zabul ‏زابل‎	Qalat-i-Ghilzai	17.343	304.100

Histoore

Föör 1973 wiar at lun en monarchii. Uun detdiar juar wurd de letst köning, Mohammad Saahir Schaah (köning sant 1933), amstört an en republiik grünjlaanjen. De 27. April 1978 wiar en putsch faan komunisten, an det Demokraatisk Republiik faan Afghaanistaan wurd ütjrepen. Bal jeew at welerstant faan a mudschaahidiin jin det nei regiaring, wat am halep faan't Sowjetunioon beed. Sowjetisk saldooten marschiaret de 27. Deetsember 1979 iin. Paakistaan, dön Ferianigt Stooten an öler lunen holep a welerstant jin't regiaring an't Sowjetunioon. A bedialiging faan't Sowjetunioon uun a krich wooret tu 1989 an de 14. Febrewoore ferleet dön letst sowjetisk saldooten at lun. At jeew do en bürgerkrich bit dat a mudschaahidiin Kaabul naam, an det Demokraatisk Republiik de 16. April tu aanj kaam. Do bruch de naist bürgerkrich twesken a sköölen faan a mudschaahidiin ütj. Ian faan a sköölen faan a mudschaahidiin, a Taalibaan, naam de 27. September 1996 Kaabul: Afghaanistaan wurd en islaamsk emiraat, man a bürgerkrich ging widjer.

A Taalibaan wurd frinjer faan at teroorneetwerk Al-Qaida an at hood faan't neetwerk, Osama bin Laden, wenet uun't lun. Al-Qaida greeb de 11. September 2001 a Ferianigt Stooten uun, an a Ferianigt Stooten ferlangd, dat a Taalibaan ham tu jo auertudun. Jo saad naan an det internatschunaal interwentschuun uun a krich uun't lun begand. A Taalibaan ferlus hör meecht auer't lun, an en nei regiaring wurd mä't halep faan a Ferianigt Stooten an öler lunen skeeben. A bürgerkrich ging widjer. Öler lunen begand, hör saldooten faan't lun uftutjin. A Taalibaan begand en nei ofensiif an jo naam de 16. August 2021 Kaabul.

Demografii

Religioon

Blä Masdschid, Mazaar-e Schariif uun Afghaanistaan.

Amanbi 99% faan't Afghaansk lidj san Musliimen, 90% hiar tu a Sunnitisk twiig faan a Islaam an miastendials faan`t Hanafitisk rochtskuul. 8% hiar tu a Twaalew-Imaam-twiig faan det Schiitisk rochtskuul, miastendials faan`t Hazaarah manerhaid. Amanbi 1% san Ismailiten (of Sööwen-Imaam-twiig) an lewe uun Badakhschaan.

Natuur

Snäleopard

Diarten

Uun Afghaanistaan lewe snäleopard, sibiirisk tiiger, brün beer an asiaatisk suart beer uun a huuch alpiin tundra regiuunen (liküs Badachschaan an Bamiyan). At Marko-Poolo sjep lewet bluat uun't Wakhan-Koridoor regiuun uun't nuurduast faan Afghaanistaan. Foos, wulew, euraasisk loks, wilswin, muflon, ruadhirsk, strimelhyäänen hiar tu a tetjdiarten faan Afghaanistaan. Domestisiaret slacher san sjep, siig, beest, hingst, eesel an kameel.

Luke uk diar

 Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Afghaanistaan 

 Wikimedia Atlas: Afghaanistaan – Geograafisk an histoorisk koorden

Kwelen

33.93333333333366.183333333333

Lunen uun Madelaasien

Afghaanistaan Afghaanistaan | Kasachstaan Kasachstaan | Kirgistaan Kirgistaan | Tadjikistaan Tadjikistaan | Turkmeenistaan Turkmeenistaan | Usbekistaan Usbekistaan