Luenguas bereberis
| Bereber | |||
|---|---|---|---|
| Región | Norti d'África | ||
| Paísis |
| ||
| Hablantis | Más de 25 millonis[1] | ||
| Familia | Afroasiáticu
| ||
| Protoluenga | Protobereber | ||
| Subdivisionis | Setentrional Ocidentalis Oriental Tuareg ? Líbicu-númida † ? Guanchis † | ||
| ISO 639-2 | ber | ||
Las zonas de colol, nel norti d'África d'ogañu, señalan las áreas aondi las pobracionis de habla bereber son mayoría.
| |||
Las luenguas bereberis o luenguas amazigh (Tamaziɣt o Tamazight; Neotifinagh: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, Tifinag tuareg: ⵜⵎⵣⵗⵜ, pronunciau [tæmæˈzɪɣt], [θæmæˈzɪɣθ]), tamién denominás bereber, tamazigt[2][3] o tamazijt[4][5][6] constituyin una rama dela familia delas luengas afroasiáticas integrá por diversas luenguas estrechamenti emparentás entri sí, palrás tradicionalmenti polos puebrus amazigh del norti d’África. El su ámbitu geográficu s’estiendi dendi la costa atlántica ata Egitu i dendi el mari Mediterráneu ata el Sahel. Con pocas escecionis, estas luengas forman un continu dialectal, polo que con frecuencia son denominás coletivamenti comu una sola luenga. Tienin más de 25 millonis de pressonas que las palran, concentrás principalmenti en Marruecu i Argelia, anque tamién se palran en Libia, Túnis, Malí, Níger, Burkina Faso, Mauritania i el oasis de Siwa, n’Egitu.[7][8] Entri las variedais más palrás se topan el cabiliu, el tashelhit, el tarifit, el tamazight del Atlas Central i el tamasheq.
Estóricamenti s’escribun por meyu dela escritura líbicu-bereber, documentá arqueológicamenti al menus dendi el sigru III a. C. i conservá ogañu ena forma del tifinag.[9] Esti sistema fue gastau tradicionalmenti polos tuaregs i tien síu reintroducíu ena época contemporánea por institucionis colturalis i organizacionis amazigh, comu el Congresu Mundial Amazigh. Tamién se gastan el alfabetu bereber latinu, especialmenti n’Argelia, i l’alfabetu árabi en destintas regionis del norti d’África. En Marruecu, el tifinag fue adotau oficialmenti pala enseñança del amazigh.
Tamién formaban parti delas luenguas bereberis las distintas variedais guanchis palrás enas islas Canarias dantis dela conquista castellana del archipiélagu.
Distribución geográfica
[adital | adital cóigu]
Dantis dela espansión islámica nel Prantilla:Siglo, las diversas variantis de bereber eran la luengua principal del norti d’África, dendi las islas Canarias ata el valli del Nilu (n’esti últimu la luengua principal era el coptu, anque al oesti del Valli s’abríe palrau la varianti tasiwit del bereber). La posterior arabización que siguió ala espansión del islam produjo una situación de sustitución lingüística en favor del árabi. Nostanti, en muchas áreas, particularmenti en Marruecu i Argelia, quedan entavía ogañu importantíssimas minorías que palran bereber.
Marruecu
[adital | adital cóigu]No dessisti consensu sobri el númiru esatu de pressonas que palran luenguas bereberis en Marruecu, ya que las estimacionis varían sigún las fuentis i la metodología gastá. Marruecu es el país con mayol númiru de pressonas que palran luenguas bereberis.[10] Sigún las estimacionis d’Ethnologue basás en datus de 2016 i 2017, alreol de 13,8 millonis de pressonas palraban anguna luenga bereber nel país.[11]
Los census marroquinis tienin registrau porcentagis variablis de palrantis. El censu de 2004 indicó que el 28,2 % dela puebración palraba anguna delas tres prencipalis luenguas bereberis del país; el de 2014 registró un 26 %, mientris qu’el de 2024 assitió esta cifra nel 24,8 %.
L’amazigh es una delas luengas oficialis de Marruecu junta col árabi.[12] El su reconocimientu institucional se reforçó cola reforma constitucional de 2011 i dendi entoncis s’á ampliau progressivamenti la su presencia ena enseñança i ena administración púbrica.
Las principalis luengas bereberis palrás en Marruecu son:
- Tashelhit (o chleuh).
- Tarifit (o rifeñu), palrau principalmenti ena región del Rif i tamién puna parti dela puebración de Melilla.
- Tamazight del Atlas Central.
Amás, dessistin otras variedais de menol estensión, entri ellas el iznasen, el sanhaya de Srair i el ghomari.
Argelia
[adital | adital cóigu]Endispués dela independencia de Francia en 1962, Argelia adotó una política d’arabización que, especialmenti a partir dela Circular de juliu de 1976, s’estendió ala educación, l’administración púbrica, la señalización, las publicacionis i el sistema judicial. Anque estas midías estaban dirigías principalmenti a reducil el gastu del francés, tamién afetarun alas luengas bereberis, lo que provocó protestas i movilizacionis en angunas regionis de palra amazigh, especialmenti en Cabilia, ondi se concentra una parti significativa delas pressonas que las palran.
S’estima qu’entri el 25 % i el 30 % dela puebración argelina tien comu luenga materna anguna varianti bereber.[11]
Endispués del boicot escolar de 1994–1995 en Cabilia, el tamazight fue reconocíu por primera ves comu luenga nacional. En 2002, endispués delos disturbios conocíus comu la Primavera Negra, volvió a sel reconocíu comu luenga nacional, anque sin condición de luenga oficial. En 2005 s’introdujo la su enseñança nel sistema educativu, cuna carga aproximá de tres oras semanalis enos primerus añus dela educación secundaria. Finalmenti, en 2016 el tamazight fue reconocíu comu luenga nacional i oficial ena Constitución argelina.
Las principalis variedais bereberis palrás n’Argelia son:
- Cabiliu (taqbaylit), palrau principalmenti ena región de Cabilia.
- Chaoui (tacawit), nel noresti del país.
- Shenwa (chenoua), ena región del monti Chenoua, al oesti d’Argel.
- Mozabita (tumzabt), nel valli del M'zab, nel centru del país.
Túnez
[adital | adital cóigu]En Túnez las luengas bereberis están representás solu por relictos localis, comu el dela isla de Djerba, ena que se palra djerbi,[13] o la localidá de Matmata, ondi se palra bereber de Matmata.
El sened es una luenga bereber que se palró ata prencepius delos añus 1970 ena ciá de Sened. En 1911 toa la puebración desta ciá palraba la luenga; alreol de 1968, solu angunus viejus.
Libia
[adital | adital cóigu]En Libia se palran entavía quatro luengas habitualmenti classificás dientru delas luengas bereberis orientalis:
- El idioma nafusi o tanfusit, palrau polos nafusa, el mayol grupu bereber de Libia, nel Yebel Nefusa (puebrus de Jadu, Nalut (Lalut), Yefren) i ena ciá costera de Zuara nel noroesti (Tripolitania).
- El idioma sawknah o sokna tenía unus 5000 palrantis repartíus en dos localidais, en Tripolitania i Fezzan.
- El idioma awjila tien unus 3000 palrantis en Cirenaica, muchas dellas mugeris monolingüis.
- El idioma ghadamés es palrau punas 4000 pressonas cerca dela raya con Túnez i Argelia.
Sáhara (tuaregs)
[adital | adital cóigu]Tantu nel Sáhara comu en Nigeria, Senegal i Burkina Faso á pressonas que palran luengas tuareg. Estas luengas constituyin una rama diferenti del bereber setentrional; entri las variedais de tuareg están:
- Tamahaq (Argelia)
- Tamashek (Argelia)
- Tamajeq de Air (Níger)
- Tawallammat (Níger)
Mauritania
[adital | adital cóigu]El idioma zenaga es la luenga tradicional delos zenagas de Mauritania; ogañu la luenga tien solu unus 200 palrantis.
Egitu
[adital | adital cóigu]N’Egitu dessisti una pequeña comunidá de palrantis, formá punus 30 000 abitantis del oasis de Siwa i aldeas cercanas, assitiau nel desiertu de Libia, cerca dela raya con Libia. Siwa constitúi l’enclavi berberófonu más oriental, i ena conservación dela su luenga (llamá tasiwit —sīwī en árabi—) probablimenti inflúi el largu aislamientu del puebru, assitiau a más de 300 km dela puebración más cercana i duranti añus cerrau alos visitantis debíu al control militar dela çona pola su condición rayana. El tasiwit no tien dengún reconocimientu oficial, i tapocu pareci que dessistan movimientus reivindicativus al respeutu. La Ilesia copta gasta ena liturgia el coptu, varianti derivá delas luengas del antiguu Egitu.
Canarias (luengas preispánicas)
[adital | adital cóigu]Prantilla:Artículo principal Nel tiempu dela conquista uropea delas islas Canarias, nel Prantilla:Siglo, las islas estaban ocupás por grupus étnicus d’origen bereber, organizaos en menceyatus, guanartematus o cantonis. La luenga de ca isla era mui semelhanti, i se gastaban nativus dunas islas comu intérpretis ena conquista delas siguiientis; á abondu documentación sobri estus hechus. Los abitantis d’angunas islas vivían relativamenti aislaus unus d’otrus, sin contatu cotidianu. Por essa razón la luenga guanchi se tien que consideral un compleju dialectal formau por diversas variantis parcialmenti intelgiblis entri sí.
El procesu d’aculturación que tuvo lugal endispués dela conquista (Prantilla:Siglo) llevó ala desaparición delas palras amazigh del archipiélagu nel Prantilla:Siglo, quedandu angunas palabras relacionás cola atividá ganaera, la flora, etnónimus i numerosus topónimus. Á mui pocu testimonios escritus destas luengas recoyíus duranti el Prantilla:Siglo, i no dessisti denguna compilación sistemática ni gramática dellas. Los términus que ogañu se conservan dessa palra antiga, assina comu los recoyíus polos cronistas, permitin la identificación dessas luengas col bereber. Muchus delos topónimus canarius son reconociblis i interpretabilis en bereber; por ejemplu, la marca de femeninu típica en t- ... (-t) apareci en numerosus topónimus.
Una frasi en guanchi podría sel: Tanaga guayoch archimenseu nahaya dir hanido sahet chunga pelut, que significa: «El valerosu pairi dela patria murió i dexó los naturalis güérfanus». Prantilla:Cr
Classificación
[adital | adital cóigu]Las luengas amazigh son una rama dela familia afroasiática. Tradicionalmenti se classificó comu una luenga camítica, anque ogañu s’á abandonau dicha classificación al comprobal-si que las luengas camíticas no constituyin una división filogenética válida dientru delas luengas camíticu-semíticas. De hechu, la propia noción original de familia camíticu-semítica tien síu reclasificá comu familia afroasiática, introduziendu cambius importantis enos grupus que se consideran parti della.
Classificación interna
[adital | adital cóigu]No dessisti consensu total sobri la classificación interna delas luengas bereberis. Tradicionalmenti s’identifican los siguiientis grupus i subgrupus:
- luengas guanchis
- luengas bereberis orientalis
- A. Egitu: Idioma siwi.
- B. Libia: Idioma awjila, idioma sawknah, idioma nafusi, idioma ghadamés.
- luengas bereberis setentrionalis
- luengas tuareg.
- Tuareg setentrional (Argelia): Tamahaq.
- Tuareg meridional (Malí): Tamashek, Tamajeq de Air, Tawallammat (Níger).
- luengas bereberis ocidentalis
- luenga zenaga (Mauritania).
- luenga tetserret (Níger).
Los últimus dos grupus son unidais filogenéticas universalmenti reconocías por tolos autoris, concentrándo-si las discrepancias ena classificación delas luengas bereberis setentrionalis i orientalis. Pa angunus autoris la división oriental es un subgrupu del grupu setentrional. Angunus autoris consideran qu’angunas luengas incluías nel grupu zenati debin sel assignás al grupu Atlas (ghomara). Pa otrus, el grupu oriental i el grupu zenati forman una rama del bereber. El projetu comparativu ASJP[14], basau ena cercanía léxica midía pola distancia de Levenshtein, constrúi un arvu ondi el grupu zenati i l’oriental aparecin entremesturaus. Una classificación que corrigi angunus puntus dela classificación tradicional:
El bereber i las luengas afroasiáticas
[adital | adital cóigu]
Las luengas bereberis forman parti dela macrofamilia afroasiática. Esta macrofamilia se dividi habitualmenti enos siguiientis grupus:
- Las luengas bereberis.
- Las luengas semíticas, que incluyin el árabi i el ebreu comu biembrus más conocíus.
- Las luengas egicias, que incluyin l’egiciu antiguu enas sus diversas variedais i el coptu.
- Las luengas cusitas, geográficamenti assitiás alreol del llamau Cuernu d’África, i que incluyin el somalí comu luenga más conocía.
- Las luengas chádicas del Sudán oriental i África subsahariana, col hausa comu luenga principal.
- Las luengas omóticas del suresti d’Etiopía.
La relación esata destas familias es materia de controversia. Angunus autoris consideran qu’el bereber estaría más cerca del semíticu i del egiciu, mientris qu’otrus lo acercan al chádicu. Angunus rasgus típicus delas luengas semíticas i otras luengas afroasiáticas se topan tamién enas luengas bereberis:
- Fonéticamenti, dambas dos tienin consonantis enfáticas.
- Los lexemas son essencialmenti consonánticus i las vocalis s’infijan nellus.
- Los elementus pronominalis se parecín alos del semíticu, especialmenti alos del acadiu.
- La conjugación del verbu es semelhanti.
- El femeninu del nombri se forma añadiendu una -t.
- Entri los númirus del 1 al 10, 6 tienin semelhanzas.
- Un centenal de palabras son comunis entri el bereber i el semíticu, asin (Djerba) 'dienti': sinn; isen 'nombri': ism etc.
Características comunis
[adital | adital cóigu]Fonología
[adital | adital cóigu]Las luengas bereberis se caracterizan por tenel una estrutura fonológica que no requieri núcleu silábicu. En quantu al inventariu consonánticu, dependi dela varianti i no dessisti consensu completu entri los diferentis autoris. Ouakrim proponi, basándo-si en midicionis empíricas delas cualidais fonéticas de varius soníus, el siguiienti inventariu:[15]
| Labial | Dental | Alveolar | Pst. Alv | Palatal | Velar | Uvular | Faringal | Glotal | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| oclusivas | - / b | t / d | k / g | q / - | |||||
| coarticulás | tˁ / dˁ . |
sˁ / zˁ |
- / ʒˁ |
kʷ / gʷ xʷ / - |
qʷ / - - / ʁʷ |
||||
| fricativas | - / f | s / z | ʃ / ʒ | x / - | - / ʁ | ħ / ʕ | - / ɦ | ||
| nasalis | m | n | |||||||
| sonorantis | l, ɾ | j | w | ||||||
Enas consonantis coarticulás el signu /ʷ/ denota consonantis labializás, mientris qu’el signu /ˁ/ denota las consonantis laringalizás. Amás delos contrastis anterioris, una consonanti pue tenel una articulación «tensa» i una «laxa» (tradicionalmenti las tensas s’escribin comu consonantis doblis o «geminás»).
Morfología
[adital | adital cóigu]Las raígis en bereber, comu n’otras luengas afroasiáticas, están formás pun «esqueletu» consonánticu fixu, nel qual s’infijan las vocalis, gracias a lo qual se puein obtenel formas flexivas diferentis, tantu nel nombri comu nel verbu. Esti procedimientu morfológicu dela infijación, raru n’otras familias de luengas, se complementa abundantimenti cola sufijación i la prefijación. La mayoría delas raígis tienin 2 o 3 consonantis, anque tamién dessistin raígis de 1 i 4 consonantis. Morfológicamenti tamién es común el debilitamientu de consonantis o el su reforçamientu comu procedimientu morfológicu, i se recurri con frecuencia ala infijación comu procedimientu morfológicu. Esta última característica es abondu típica delas luengas afroasiáticas.
Nel nombri se distinguin génerus gramaticalis con dos valoris possiblis: masculinu i femeninu. Los nombris masculinus frecuentementi encetan por vocal, mientris qu’el géneru femeninu se marca por meyu del sufiju -t o el prefiju t- i, ocasionalmenti, el circunfiju t-...-t, derivau del protoafroasiáticu *t. Los verbus, a diferencia delas luengas indouropeas, tienin marcas qu’indican tamién el géneru del sujetu.[16]
Inflexión nominal
[adital | adital cóigu]Las luengas bereberis tienin géneru gramatical marcau tantu por afijus comu por alteración delas vocalis, i númiru gramatical marcau por procedimientus semelhantis. La siguiienti tabla muestra las formas típicas dela inflexión de géneru i númiru:
| GLOSA | masculinu singular | masculinu plural | femeninu singular | femeninu plural |
|---|---|---|---|---|
| 'amarillu' | awaraɣ | iwaraɣen | tawaraɣt | tiwaraɣin |
| 'grandi' | ameqqran | imeqqranen | tameqqrant | timeqqranin |
| 'pequeñu' | amezˁyan | imezˁyanen | tamezˁyant | timezˁyanin |
| 'largu' | azegral | izegralen | tazegralt | tizegralin |
| 'fríu' | asˁemmadˁ | isˁemmadˁen | tasˁemmadˁt | tisˁemmadˁin |
Nesta tabla s’aprecia otra delas características típicas delas luengas afroasiáticas: las marcas t- / -t comu marcas de femeninu.
Pronombris
[adital | adital cóigu]Inflexión verbal
[adital | adital cóigu]-k comu marca de segunda pressona, oposición nel paradigma verbal de conjugación prefijá frenti a otra sufijá o pluralis internus por meyu de patronis vocálicus.
Sintasis
[adital | adital cóigu]Las luengas bereberis tienin un orden de constituyentis VSO, anque tamién se pue topal SVO. La luenga gasta predominantimenti el marcaje del complementu o del adjuntu con preferencia al marcaje de núcleu. La luenga tien preposicionis. Un hechu interessanti es que dessisti una forma morfológica especial duna partícula o «estau d’anexión» pa indical que la palabra está regía por otra palabra. Estu se fai evidenti, por ejemplu, quandu el sujetu sigui al verbu:
- (1a) War teqqar twessart ca i ḥad
- No dizil vieja algu a arguién
- 'La vieja no diz ná a dengún'
- (1b) Tawessart war teqqar ca i ḥad
- vieja no dizil algu a arguién
- 'La vieja no diz ná a dengún'
Enas dos oracionis anterioris del tarifit s’aprecia que la palabra pa «vieja» toma una forma diferenti sigún se topi o no n’estau d’anexión, estandu regulau el tipu de forma pola posición relativa al verbu.
Comparación léxica
[adital | adital cóigu]Los numeralis del 1 al 10 reconstruíus pa diferentis grupus de luengas bereberis son:
GLOSA bereber
canariubereber
setentr.bereber
tuaregbereber
zenagabereber
ghadamésPROTO-
bereber'1' *wən *iggən *iyːən (nʌy)yu n yuːn *iwan '2' *siːn-/
*ɬin-*siːn *əsːin ʃin(ʌn) sən *sin-
(<*θin-?)'3' *amiat *qrɑdˤ *kɐrɑdˤ ka a- kaːrəd *karadˁ '4' *akod *kuzˤ *əkːuzˤ akku- aqquz *(h)akkuzˤ '5' *sɨmus- *səmːus *səmːus ʃʌmmuʃ semːəs *səmːus '6' *sed *sdˤis *sədˤis ʃuiʃ suz *sədˤis '7' *sa *sa *əsːa iʃʃʌh saː *(his)-sa:h '8' *tam(a) *tˤam *ətːɑm ittʌm taːm *i-ta:m '9' *aldamɑraw *tzˤa *təzˤa tuah təsuː *tizzˤaː '10' *mɑraw(a) *maraw *mǎrɑw mʌrʌɡ maraw *maraːw
Bibliografía
[adital | adital cóigu]- Omar Ouakrim (1995). Fonética y Fonología del Bereber, ed. UAB, Barcelona, ISBN 84-490-0280-X.
- Chía Giráldez Tinoco & Mohamed Sarhan (2011). Debajo de tu luenga (único poemario en castellano traducido al Bereber), ed. 4Águas.
Referéncias
[adital | adital cóigu]- ↑ Omar Ouakrim (1995), p. 16.
- ↑ https://books.google.fr/books?id=jLk9AQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjDnoLtuqyKAxVwVqQEHW6lMu4Q6AF6BAgGEAM#%22tamazigt%22%20%22luenga%22
- ↑ https://books.google.fr/books?id=eI9PAQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj5tISCu6yKAxVvTaQEHRGdG2U4ChDoAXoECAoQAw#%22tamazigt%22%20%22luenga%22
- ↑ «Archive copy». Archivado desde el original el 1 de octubre de 2026. Consultado el 20 de septiembre de 2026.
- ↑ https://rachidraha.com/PDF/Amazigh-Tamazight%20debate%20abierto.pdf
- ↑ https://fr.scribd.com/document/435336235/REVISTA-19-pdf
- ↑ Omar Ouakrim (1995), p. 16
- ↑ « Langue et littérature berbères » Prantilla:Wayback, artículo en francés de Salem Chaker, profesor de bereber en el Inalco y director del Centre de Recherche Berbère. Consultado el 24 de septiembre de 2011.
- ↑ Prantilla:Cite journal
- ↑ Prantilla:Cite book
- 1 2 « Langue et littérature berbères » Prantilla:Wayback, artículo de Salem Chaker, profesor de bereber en el Inalco de París, y director del Centro de investigación bereber (Centre de recherche berbère).
- ↑ Véase la Constitución del Estado marroquí (en francés).
- ↑ Lugan, Bernard (2009). Histoire de l'Afrique des origines à nos jours, Editeur Ellipses Marketing. ISBN 2729842683
- ↑ ASJP offical page
- ↑ Omar Ouakrim (1995): Fonética y Fonología del Bereber, ed. UAB, Barcelona, ISBN 84-490-0280-X
- ↑ Bereber común(Linguae imperii)
Atijus esternus
[adital | adital cóigu]
En Commons ai conteníu multimedia sobre la luenga bereber.- Lingvæ•imperiienPrantilla:Wayback
- Tifinagh en Proel.org
- Gramática, testus i grabacionis en luenga bereber
- Bereber en LDC Language Resource Wiki