America
| Pahi la | North America |
|---|---|
| Di pilli ni | 12 Silimin gɔli May 1784 |
| Yu'maŋli | the United States of America |
| Yu'ŋmaa | USA, U.S. |
| Yɛtɔɣa sabbu gahinda | ʉːɛˈsɑː, ˈmeɪɹ.ɹɪkə |
| Balli | White Americans, African Americans, Asian Americans, Indigenous peoples of the United States in North America |
| Siɣili-lana yuli | Americas |
| Yɛltɔɣa din nyɛ tuma ni dini | Hawaiian, Spanish, Samoan, Chamorro, Carolinian |
| Tiŋgbani silima | The Star-Spangled Banner |
| Kali | culture of the United States |
| Taachi | In God We Trust, E pluribus unum |
| Taachi sabbu | In God We Trust |
| Dunia yaɣili | North America |
| Tiŋa | America |
| Tinzuɣu | Washington, D.C. |
| Be ni bee n pa kodoosheei zuɣu | Arctic Ocean, Pacific Ocean, Atlantic Ocean |
| Tiŋgbaŋ yaɣili calinli | 39°49′41″N 98°34′46″W |
| Coordinates of geographic center | 44°58′2″N 103°46′18″W |
| Coordinates of easternmost point | 44°48′55″N 66°57′0″W |
| Coordinates of northernmost point | 71°22′48″N 156°28′48″W |
| Coordinates of southernmost point | 24°32′39″N 81°48′18″W |
| Coordinates of westernmost point | 52°55′16″N 172°26′13″E |
| Highest point | Denali |
| Lowest point | Badwater Basin |
| Din nyɛ gɔmnanti nyolini | constitutional republic, democratic republic |
| Office held by head of state | President of the United States |
| Tiŋgban zuɣ'lana | Donald Trump |
| Office held by the head of government | President of the United States |
| Tiŋgbani zuɣ'lana | Donald Trump |
| Has cabinet | United States Cabinet |
| Kpamba yaɣili | Federal Government of the United States |
| Loo zalibu yaɣa | United States Congress |
| Saliya dibu kpamba ban be tooni | Supreme Court of the United States |
| Central bank | Federal Reserve System |
| Tingbani liɣiri | United States dollar |
| Di tarisi ni | Mexico, Canada |
| Foundational text | United States Declaration of Independence |
| Duhubu yaɣili | right |
| Niɣilim buɣum polo puloku balishɛli | NEMA 1-15, NEMA 5-15 |
| Taɣi | United Colonies, Confederate States of America |
| Bal' tɔɣasira | Silmiinsili |
| M-be tuma ni | The City on the Edge of Forever |
| Ŋun bɔhim ŋa nyɛ | American studies |
| Official blog URL | https://blog.usa.gov/ |
| Privacy policy URL | https://www.usa.gov/privacy-security |
| URL buɣisibu | https://www.newworldencyclopedia.org/entry/United_States, https://baike.sogou.com/v48184.htm |
| External data available at URL | https://www.data.gov/ |
| Top-level Internet domain | .us |
| Zal'kpana sabiri kpani | United States Constitution |
| Tuuta | flag of the United States |
| Coat of arms | Great Seal of the United States of America |
| Has seal, badge, or sigil | Great Seal of the United States of America |
| Official symbol | Haliaeetus leucocephalus |
| Geography of topic | geography of the United States |
| Nahingbaŋ | free country |
| Taarihi bachikpani dalinli | history of the United States |
| most populous urban area | New York |
| Ziligi naba trafiki yaɣili | right |
| Open data portal | data.gov |
| Economy of topic | economy of the United States |
| Demographics of topic | demographics of the United States |
| Contains the statistical territorial entity | United States Minor Outlying Islands |
| Grammatical number | bɔbigu |
| Gregorian calendar start date | 15 Silimin gɔli October 1582, 20 Silimin gɔli December 1582, 14 Silimin gɔli September 1752, 18 Silimin gɔli October 1867 |
| WordLift URL | http://data.thenextweb.com/tnw/entity/united_states_of_america |
| Toki Pona headnoun | L220703 |
| Tiŋgbani boligu zalikpana | +1 |
| Zuɣusaa zuɣusaa tangalimia lamba | 911 |
| GS1 tiŋgbani code | 000-139 |
| Lansisi plati koodi | USA |
| Maritime lamba kalinli | 338, 366, 367, 368, 369 |
| Stack Exchange tag | https://travel.stackexchange.com/tags/usa, https://matheducators.stackexchange.com/tags/usa |
| Unicode bachinima | 🇺🇸 |
| Category for honorary citizens of entity | Category:Honorary citizens of the United States |
| Category for maps or plans | Category:Maps of the United States |

America nyɛla gbaŋpiɛla tingbani.
United States of America (USA) nyɛla bɛ lahi booni shɛli United States (U.S.) bee America gba. Di nyɛla tiŋgbani shɛli din be North America. Di nyɛla federal republic din mali states 50 mini tiŋzuɣu district Washington, D.C. States 48 din laɣim be la Canada north polo mini Mexico south polo sunsuuni, Alaska be north-west polo ka Hawaii be Pacific Ocean ni. U.S. lahi mali islands anu Oceania mini Caribbean. Di nyɛla megadiverse country - dunia tiŋgbani din pahiri anahi galisim polo, ka niriba kalinli pahiri ata - gari 341 million.
Taarihi
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Paleo-Indians daa yila North Asia na North America kamani yuun 15,000 nyaaŋa, ka me civilizations balibu. Yuuni 1607, British daa piligi Thirteen Colonies. 18th century American Enlightenment daa wuligi republicanism mini liberalism. Bɛ zaba ni British Crown tax zuɣu ka daa ti tahi American Revolution. Bɛ daa mɔli maŋsulinsi 2 July 1776 Lee Resolution ni, pɔi ka Declaration of Independence kana 4 July. Bɛ daa di nasara Revolutionary War 1775-1783.
U.S. daa yɛligi west polo - bɛ daa da tiŋgbani, ka ʒini ni, ka tuhi indigenous nima. States pam ni daa pahi Union ni, slavery yɛla daa wɔligi north mini south. Southern states 11 daa yihi bɛ maŋa ka booni bɛ maŋa Confederate States of America, ka zaba Civil War 1861-1865. Union daa di nasara, bɛ daa naai dabba. Yuuni 1900, U.S. daa lebi great power. Di daa pahi World War I, ka di daa ti kpaŋsi li. Japan ni daa ŋmɛ Pearl Harbor 1941, di daa pahi World War II Allies. War nyaaŋa, U.S. mini Soviet Union daa lebi superpowers ayi, ka zaba Cold War. Soviet Union yiɣisibu yuuni 1991 daa che ka U.S. lebi dunia sole superpower, hali ni China naan yi ti yihi di zuɣu 2020s.
Government mini Siyaasa
U.S. federal government nyɛla republic Constitution ni gbaai. Di mali yaɣa ata: legislative, executive, judicial. Executive authority be president nuu ni, Congress nyɛla bicameral - House of Representatives (niriba kalinli zuɣu) mini Senate (state kam yim). Federalism tiri states 50 maŋsulinsi pam.
Di nyɛla developed country - economic competitiveness, innovation, higher education zuɣu du. Di economy nyɛla dunia zaa GDP pirigili pishi ni anahi zuɣu, ka nyɛ din galisi gari di zaa zaŋ gbaai 1890. U.S. nyɛla ariziki tiŋgbani - disposable income du OECD puuni, amaa ariziki waligibu bi chani viɛnyɛla. Di culture nyɛla balibu pam immigration zuɣu. Di lahi mali soojakparigu din yɛlim gari tiŋgbani kam - military spending pirigili buta zuɣu.
Yu'upalli maa yila shɛli
"United States of America" yɛltɔɣa maa tuuli sabbu daa nyɛla 2 January 1776 - Stephen Moylan, Continental Army aide n-ti George Washington n-daa sabi li. Tuuli public usage daa nyɛla Virginia Gazette newspaper 6 April 1776. Thomas Jefferson daa sabi li Declaration of Independence draft puuni.
"America" yila Americus Vesputius yuli ni na - Latinized yuli n-ti Italian explorer Amerigo Vespucci (1454-1512). German cartographers Martin Waldseemüller mini Matthias Ringmann n-daa tuui zaŋ li n-ti tiŋgbani yuli yuuni 1507.
Indigenous Nima
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Tuuli niriba daa yila Siberia na kamani yuun 15,000 nyaaŋa, Bering land bridge zuɣu. Clovis culture daa nyɛla tuuli widespread culture 11,000 BCE. Mississippian culture daa mali pukparigu, architecture. Zuŋɔ 2024, niriba 3.43 million U.S. ni boli bɛ maŋa American Indian bee Alaska Native.
European Gɔrim mini Colonization (1513-1765)
Christopher Columbus daa piligi Caribbean gɔrim Spain zuɣu 1492. Spanish colony tuuli continental U.S. ni nyɛ Spanish Florida 1513. Permanent town tuuli nyɛ Saint Augustine 1565. France daa me settlements 1562 - Fort Caroline, Fort Detroit 1701, St. Louis 1764, New Orleans 1718. Dutch colony New Netherland (New York) 1626, Swedish colony New Sweden (Delaware) 1638. British colonization East Coast daa piligi Virginia Colony 1607 mini Plymouth Colony 1620.
Mayflower Compact mini Fundamental Orders of Connecticut daa nyɛla self-governance piligu. European settlers daa zaba ni Native Americans, amaa bɛ daa lahi dara. Colonial authorities daa tiri Native Americans European bɛhigu - Christianity. East coast, settlers daa da Afrikanima Atlantic slave trade ni.
Thirteen Colonies maa daa nyɛla British Empire sulinsi ni - Crown-appointed governors. Local government daa piiri niriba - white male property owners. Niriba daa galisi yomyom Maine hali ni Georgia, ka daa gari Native American kalinli. 1770s, pam daa nyɛla bɛ ni dɔɣi shɛba America maŋa.
American Revolution (1765-1800)
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Britain ni daa di French and Indian War nyaaŋa, bɛ daa bɔri ni bɛ mali yaa pam Thirteen Colonies zuɣu. Colonists daa yɛli ni bɛ bi tiri ba rights as Englishmen - representation. First Continental Congress daa laɣim 1774 n-mɔŋ British binyara. British ni daa bɔri ni bɛ deei bɛ marafa, Battles of Lexington mini Concord daa pili 1775. Second Continental Congress daa piigi George Washington Commander-in-Chief, ka piigi Thomas Jefferson ni o sabi Declaration of Independence. Articles of Confederation daa nyɛla decentralized government hali ni 1789. British daa ti ti U.S. maŋsulinsi Treaty of Paris 1783.
U.S. Constitution daa sabi 1787 Constitutional Convention ni, ka pili tuma 1789 - federal republic ni checks and balances. George Washington daa lebi tuuli president, Bill of Rights daa kana 1791. Washington daa chihi tuma ka bi lahi bɔri third term - di daa lebi civil authority zuɣusaa piligu.
Westward Expansion mini Civil War
Settlers daa yɛligi west - manifest destiny. Louisiana Purchase 1803 France sani daa ti pahi U.S. tarisi buyi zuɣu. War of 1812 Britain ni daa nyɛla draw. Spain daa ti Florida 1819. Missouri Compromise 1820 - Missouri slave state, Maine free state, slavery ku tooi niŋ 36°30′ north.
Federal government daa yihi Native Americans - Indian Removal Act 1830 President Andrew Jackson. Trail of Tears 1830-1850 - Native Americans 60,000 bɛ daa yihi ba Mississippi east polo, 13,200 hali ni 16,700 daa kpi soya ni.
Slavery daa nyɛla legal Thirteen colonies zaa. 1770, Southern Colonies economy daa zala dabba zuɣu. Abolitionist movement 1830s daa tahi north states ni bɛ mɔŋ slavery, amaa south daa kpaŋsi li cotton gin 1793 zuɣu. U.S. daa fami Republic of Texas 1845, Oregon Treaty 1846. Mexican-American War 1846-1848 nyaaŋa, Mexico daa ti Texas, New Mexico, California. California gold rush 1848-1849 daa tahi white settlers pam, ka zaba ni Native Americans du - California genocide.
1850s, Fugitive Slave Act 1850, Kansas-Nebraska Act 1854, Dred Scott decision 1857 daa ti du zaba. South Carolina daa tuui yihi maŋa 1860-1861, states 11 daa laɣim Confederate States. Civil War daa pili April 1861 Fort Sumter. Emancipation Proclamation 1 January 1863 nyaaŋa, dabba pam daa pahi Union army. 1865, Confederates daa ti maŋa Appomattox.
Reconstruction, Gilded Age
Reconstruction Amendments ata - naai dabba, equal protection, voting rights zaŋ ti race zaa. Transcontinental telegraph mini railroads daa kpaŋsi frontier. Homestead Acts - 10% of U.S. tiŋgbani bɛ daa ti li free homesteaders 1.6 million. 1865-1917, immigrants 24.4 million daa kana Europe - New York City daa paai Jewish, Irish, Italian pam. Alaska bɛ daa da li Russia sani 1867.
Compromise of 1877 daa naai Reconstruction. Redeemers daa yihi Carpetbaggers ka labi white supremacy. African Americans daa nya racism pam - nadir of American race relations. Supreme Court Plessy v. Ferguson daa che ka Jim Crow laws beni, sundown towns, redlining.
Gilded Age - technological advancement mini immigrant labor - tycoons railroad, petroleum, steel - trusts mini monopolies. Economic inequality, slums, labor unions, socialist movements. Progressive Era daa tahi reforms. Hawaii bɛ daa fami li 1898, Puerto Rico, Philippines, Guam Spain sani Spanish-American War nyaaŋa. Philippines daa deei maŋsulinsi 1946. American Samoa 1900, U.S. Virgin Islands bɛ daa da li Denmark sani 1917.
World Wars
U.S. daa pahi World War I 1917 Allies. 1920, paɣaba daa nya voting rights. Radio mini TV daa taɣi communication. Wall Street Crash 1929 daa tahi Great Depression - President Franklin D. Roosevelt New Deal. Dust storms 1930s daa yihi pukpariba pam Great Plains.
World War II piligu, U.S. daa nyɛla neutral, amaa daa tiri Allies binyara 1941. Japan ni daa ŋmɛ Pearl Harbor December, bɛ daa pahi war ni. Bɛ daa mali Europe first policy. U.S. daa mali tuuli nuclear weapons ka ŋmɛ Hiroshima mini Nagasaki August 1945. U.S. daa nyɛla Four Policemen puuni yini - UK, Soviet Union, China - ban daa mali post-war world plan.
Cold War (1945-1991)
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]World War II nyaaŋa, U.S. mini Soviet Union daa lebi superpowers, ka zaba Cold War. Nuclear arms race, containment policy, Space Race - Moon landing 1969. Domestic, economic growth, urbanization du. Civil rights movement - Martin Luther King Jr. 1960s. Great Society President Lyndon B. Johnson - laws against institutional racism. Counterculture movement - drug use, sexuality, draft defiance - conscription daa naai 1973, Vietnam war daa naai 1975. Paɣaba tuma daa du 1970s.
1989-1991, Communism luhi mini Soviet Union wurim daa naai Cold War, U.S. daa lebi sole superpower - American Century.
Zuŋɔ (1991-zuŋɔ)
1990s - economic expansion waɣinli, crime baligi, technology - World Wide Web, Pentium, lithium-ion batteries, gene therapy, cloning, Human Genome Project. Nasdaq daa lebi tuuli stock market din dara online. Gulf War 1991 - American-led coalition daa yihi Iraq Kuwait ni. September 11 attacks 2001 al-Qaeda sani daa tahi war on terror - Afghanistan mini Iraq. Housing bubble 2007 daa tahi Great Recession.
2020s, China economic du daa ti zaba U.S. sole superpower.
Geography
U.S. nyɛla tiŋgbani din pahiri anahi galisim polo (Russia, Canada, China nyaaŋa). 2021, di mali 8% of dunia meadows mini pastures, 10% cropland. East polo, coastal plain, inland forests, Piedmont plateau. Appalachian Mountains mini Adirondack Massif wɔli East Coast ni Great Lakes mini Midwest grasslands. Mississippi River System - dunia mogili din pahiri anahi waɣilim. Great Plains nyɛla fertile prairie. Rocky Mountains west - 14,000 feet Colorado. Yellowstone Caldera - supervolcano. Great Basin mini Chihuahuan, Sonoran, Mojave deserts. Grand Canyon Arizona - Colorado River ni ŋmɛ li. Cascade mini Sierra Nevada zoya Pacific coast. Lowest mini highest points contiguous U.S. be California - 84 miles sunsuuni.
Alaska - semi-exclave, Denali (Mount McKinley) 20,310 feet - continent zuɣusaa. Volcanoes pam Alaska mini Hawaii - Kilauea mini Mauna Loa. Hawaii nyɛla volcanic islands, Polynesia yaɣili. Marine exclusive economic zone - 4.5 million square miles.
Weather
U.S. mali weather balibu pam. 100th meridian east polo - humid continental north, humid subtropical south. Great Plains western - semi-arid. Western zoya - alpine. Southwest - arid, coastal California - Mediterranean, Oregon/Washington/Alaska - oceanic. Alaska pam - subarctic bee polar. Hawaii, Florida south tip - tropical. U.S. nya extreme weather pam gari tiŋgbani kam - hurricanes Gulf of Mexico, tornadoes Tornado Alley. Climate change zuɣu, heat waves triple 1960s nyaaŋa. Southwest droughts du 1990s nyaaŋa.
Binniɛma
U.S. nyɛla 17 megadiverse countries puuni yini - vascular plants 17,000 contiguous U.S. mini Alaska, flowering plants 1,800 Hawaii, mammal species 428, birds 784, reptiles 311, amphibians 295, insects 91,000. National parks 63, monuments pam. 28% of tiŋgbani nyɛla public owned, federal management - western states. Environmental issues: non-renewable resources, nuclear energy, pollution, biodiversity, logging, climate change. EPA nyɛla federal agency. Wilderness Act 1964, Endangered Species Act 1973. 2024, U.S. daa dɔni 35th 180 countries puuni Environmental Performance Index.
Government mini Siyaasa Zuŋɔ
U.S. nyɛla federal republic - states 50 mini Washington D.C. Di mali territories anu. Di nyɛla dunia oldest surviving federation. Constitution nyɛla supreme legal document. Dunia liberal democracy tuuli, amaa democratic backsliding beni - scholars boli li hybrid regime. Gerrymandering yɛla. 2025, Brian Klaas boli li competitive authoritarian system. Scholars shɛba yɛli ni di chani oligarchy polo.