بۆ ناوەڕۆک بازبدە

گراتس

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
گراتس
ئاڵای گراتس
گراتس is located in Styria
گراتس
گراتس
شوێن لەناو شتایەرمارک
گراتس is located in Austria
گراتس
گراتس
گراتس (Austria)
پۆتانەکان: ھەڵەی لوا لە package.lua لە ڕیزی 80:module 'Module:ISO 3166/data/AT' not found.
وڵات نەمسا
ویلایەت Styria
ناوچەشاری یاسایی
دەسەڵات
 • سەرۆکی شارەوانیئێلکی کار (KPÖ)[١]
ڕووبەر
 • سەرجەمداڕێژە:Austria population Wikidata کیلۆمەتری چوارگۆشە (ھەڵەی دەربڕین: کرداری < پێشبینی نەکراوە. میلی چوارگۆشە)
بەرزایی
٣٥٣ مەتر (١٬١٥٨ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥)[٢]
 • سەرجەم٣٠٦٬٠٦٨
سەرناوی دانیشتووگراتسەر (ئینگلیزی)
گراتسەر (نێر)
گراتسەرین (مێ) (ئەڵمانی)
ناوچەی کاتیUTC+1 (CET)
 • ھاوین (DST)UTC+2 (CEST)
کۆدی پۆستی
A-801x, A-802x, A-803x, A-804x, A-805x
کۆدی ناوچە+43 316
تابلۆی ئۆتۆمۆبێلG
وێبگەgraz.at
Official nameشاری گراتس – ناوەندی مێژوویی و شلۆس ئێگێنبێرگ
CriteriaCultural: ii, iv
Reference931
Inscription1999 (23یەم session)
Extensions2010

گراتس ([ɡraːts]) پایتەختی ویلایەتی شتایەرمارک و دووەم گەورەترین شاری نەمسایە، لە دوای ڤیێنا. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، گراتس دانیشتووانەکەی ٣٠٧،٩١٢ کەس بووە، یان ٣٤٥،٣٩١ کەس بە ھەژمارکردنی ئەو دانیشتووانانەی «نیشتەجێبوونی دووەم»یان ھەیە.[٣] لە ٢٠٢٣دا، ژمارەی دانیشتووانی «ناوچەی شاریی کارا»ی گراتس ٦٦٠،٢٣٨ کەس بووە.[٤] شارەکە ناوەندێکی گرنگی خوێندنی باڵایە، چوار زانکۆ و چوار دامەزراوەی تری خوێندنی باڵای تێدایە؛ پێکەوە، زیاتر لە ٦٣،٠٠٠ خوێندکاریان ھەبووە تا ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣.[٥] ناوەندە مێژووییەکەی («Altstadt») بە یەکێک لە باشترین ناوەندە شارییە پارێزراوەکانی ئەورووپای ناوەڕاست دادەنرێت.[٦]

کۆنترین ئاماژەی بەڵگەنامەیی بۆ گراتس دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٢یەم، کاتێک وەک نیشتەجێگەیەکی قەڵابەند لەژێر دەسەڵاتی بابێنبێرگەکان گەشەی کرد. لە سەدەکانی ناوەڕاستی کۆتاییدا، شارەکە بوو بە ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و کارگێڕی. لە سەدەی ١٤یەم بەدواوە، وەک شوێنی نیشتەجێبوونی لقی نەمسای ناوەوەی خانەوادەی ھابسبورگ خزمەتی دەکرد، ڕۆڵێک کە بەشداری کرد لە گەشەپێدانی ڕامیاری، کولتووری و تەلارسازییەکەیدا. زۆرێک لە تەلارەکانی سەردەمی ڕێنسانس و بارۆک لەم ماوەیەدا وەک بەشێک لە سیمای شارەکە ماونەتەوە. گراتس ھەروەھا گرنگییەکی سەربازیی ستراتیژیی ھەبوو وەک قەڵایەک دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، بەتایبەتی لە ڕێگەی قەڵابەندییەکانی سەر شلۆسبێرگ. لە سەدەکانی ١٩یەم و ٢٠ەمدا، پیشەسازیبوون و گەشەی شارستانی یارمەتیدەر بوون لە چەسپاندنی گراتس وەک ناوەندێکی سەرەکیی پیشەسازی، پەروەردەیی و کولتووری لە باشووری نەمسا.

لە ١٩٩٩دا، ناوەندی مێژوویی گراتس خرایە ناو پێڕستی یوونێسکۆی شوێنەوارە جیھانییەکان؛ لە ٢٠١٠دا، دەستنیشانکردنەکە فراوانکرا بۆ گرتنەوەی کۆشکی ئێگێنبێرگ (بە ئەڵمانی: Schloss Eggenberg) لە پەراوێزی ڕۆژئاوای شارەکەدا. گراتس لە ٢٠٠٣دا وەک پایتەختی کولتووری ئەورووپا دەستنیشانکرا و لە ٢٠٠٨دا بوو بە «شاری چێژە لێنراوەکانی چێشتلێنان». ھەروەھا وەک شاری دیزاین لەناو تۆڕی شارە داھێنەرەکانی یوونێسکۆدا دەناسرێت.

ڕەگناسی

[دەستکاری]

ناوی شارەکە، گراتس، کە پێشتر بە Gratz[٧] دەنووسرا و ھەروەھا پێشتر بە Grätz ناسرابوو، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە وشەی سلاڤیی gradec/gradac بە واتای «قەڵای بچووک» وەرگیراوە. ھەندێک شوێنەوارە دۆزراوەکان ئاماژە بۆ دروستکردنی قەڵایەکی بچووک لەلایەن گەلی سلاڤی ئەڵپی دەکەن،[٨] کە لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بوون دوای ئەوەی ھێرشە بەربەرییەکان کێلتە ڕەسەنەکان و ڕۆمەکانیان دەرکرد. لە زمانی سلۆڤێنیدا، gradec ھێشتا بە واتای «قەڵای بچووک» دێت، کە وەرگیراوێکی بچووککراوەی پڕۆتۆ-ڕۆژاوا-باشووری سلاڤیی *gradьcъیە، کە لە ڕێگەی گۆڕینی پیتی شلەوە لە سلاڤیی گشتی *gordьcъ و لە ڕێگەی سێیەمین مەڵاشووییبوونی سلاڤییەوە لە پڕۆتۆ-سلاڤیی *gardiku وەرگیراوە، کە لە بنەڕەتدا بە واتای «شارۆچکە، نشینگە» دێت. بەم شێوەیە ناوەکە پەیڕەوی لە شێوازی باوی باشووری سلاڤی بۆ ناونانی نشینگەکانی گڕاد دەکات. سەرەڕای ڕەگی سلاڤیی ناوەکە، بەڵام شاری گراتس لەلایەن نیشتەجێبووانی باڤارییەوە دامەزراوە کە ماوەیەکی کەم دوای سلاڤەکان گەیشتن، کە لەگەڵیان تێکەڵ بوون. ناوی شارەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١١٢٨ لە تۆمارەکاندا دەردەکەوێت؛ تۆمارێکی «Grez» لە ساڵی ١٠٩١ جێی مشتومڕە.

جوگرافیا

[دەستکاری]
وێنەیەکی ئاسمانی کە ناوەندی مێژوویی گراتس نیشان دەدات

گراتس لە ھەردوو لای ڕووباری مور لە باشووری ڕۆژھەڵاتی نەمسا ھەڵکەوتووە. نزیکەی ١٥٠ kiloمەتر (٩٣ میل) لە باشووری ڕۆژاوای ڤیێنا (Wien) دوورە. نزیکترین ناوەندی شارستانی گەورە ماریبۆر (Marburg) لە سلۆڤینیایە، کە نزیکەی ٥٠ kiloمەتر (٣١ میل) بەرەو باشوورە. گراتس پایتەختی شتایەرماک و گەورەترین شاری ئەو ویلایەتە فیدراڵییەیە، کە ناوچەیەکی سەوز و چڕ بە دارستان داپۆشراوە لە ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیاکانی ئەڵپ. لە حەوزی گراتسدا ھەڵکەوتووە و لە باکوور، ڕۆژھەڵات و ڕۆژاواوە بە چیا و گرد دەورە دراوە. ناوەندی شارەکە لە بەرزیی ٣٥٣ مەتر (١٬١٥٨ پێ)دایە، بەرزترین خاڵیش کێوی پلابووتشە بە ٧٥٤ مەتر (٢٬٤٧٤ پێ) لە سنووری ڕۆژاوا. کێوی شۆکڵ تەنھا چەند کیلۆمەترێک لە باکوورەوەیە و ١٬١٠٠ مەتر (٣٬٦٠٠ پێ) لە شارەکە بەرزترە.

کەشواھەوا

[دەستکاری]

بەپێی پۆلێنکردنی کەشواھەوای کۆپن، گراتس خاوەنی کەشواھەوای دەریایی (Cfb) یان کەشواھەوای کیشوەریی شێدار (Dfb)یە بەپێی ئایزۆتێرم و وێستگەی بەکارھاتوو.[٩] ڤلادیمیر کۆپن خۆی لە شارەکە بووە و لێکۆڵینەوەی ئەنجامداوە بۆ ئەوەی ببێنێت کە چۆن کەشواھەوای ڕابردوو کاریگەری لەسەر تیۆریی لادانی کیشوەرەکان ھەبووە.[١٠] بەھۆی پێگەکەی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەڵپ، گراتس لە بایە باوەکانی ڕۆژاوا پارێزراوە کە بەرەی کەشواھەوا لە ئەقیانووسی ئەتڵەسیی باکوورەوە بۆ باکووری ڕۆژاوا و ناوەندی ئەورووپا دەھێنن. کەشواھەوای گراتس بەم شێوەیە لەژێر کاریگەریی دەریای ناوەڕاستدایە، و لە ساڵێکدا کاتژمێرەکانی تیشکی خۆری زیاترە لە ڤیێنا یان سالزبۆرگ و ھەروەھا با و بارانی کەمتریشی ھەیە. گراتس لە حەوزێکدا ھەڵکەوتووە کە تەنھا ڕووی لە باشوور کراوەیە، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کەشواھەواکەی گەرمتر بێت لەوەی کە لەو بازنەی پانیدا چاوەڕوان دەکرێت.[١١] لە گراتسدا ئەو ڕووەکانە دەبینرێن کە بە ئاسایی لە شوێنە زۆر دوورەکانی باشوور دەڕوێن.

  • تێکڕای پلەکانی گەرما: فڕۆکەخانەی گراتس ٨.٧ سیلیزی / زانکۆی کارڵ فرانزێنس ٩.٤ سیلیزی
  • تێکڕای بارانبارین: ٨١٨ میلیمەتر بە تێکڕای ٩٢ ڕۆژ بارانبارین (زانکۆی کارڵ فرانزێنس)
  • تێکڕای کاتژمێرەکانی تیشکی خۆر: ١،٩٨٩ (زانکۆی کارڵ فرانزێنس)
زانیاریی کەشوھەوا بۆ «گراتس (زانکۆی کارڵ فرانزێنس) ١٩٩١–٢٠٢٠، ئەوپەڕی پلەکان ١٩٦١–٢٠٢٠»
مانگی زایینی ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ١٠ ١١ ١٢ ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو ٢١٫٠
(٧٠)
٢٢٫٨
(٧٣)
٢٥٫١
(٧٧)
٢٨٫٨
(٨٤)
٣٤٫١
(٩٣)
٣٧٫٢
(٩٩)
٣٨٫١
(١٠١)
٣٨٫١
(١٠١)
٣٢٫٠
(٩٠)
٢٧٫٢
(٨١)
٢٣٫٠
(٧٣)
١٩٫٢
(٦٧)
٣٨٫١
(١٠١)
نێونجی بەرزترین پلە ٣٫٩
(٣٩)
٧٫٧
(٤٦)
١١٫٦
(٥٣)
١٧٫٢
(٦٣)
٢٠٫٨
(٦٩)
٢٥٫٠
(٧٧)
٢٥٫٩
(٧٩)
٢٥٫٤
(٧٨)
٢١٫٢
(٧٠)
١٥٫٣
(٦٠)
٩٫٢
(٤٩)
٤٫٠
(٣٩)
١٥٫٦
(٦٠)
نێونجی ڕۆژانە ٠٫٦
(٣٣)
٢٫٧
(٣٧)
٦٫٨
(٤٤)
١١٫٦
(٥٣)
١٥٫٨
(٦٠)
١٩٫٤
(٦٧)
٢١٫٢
(٧٠)
٢٠٫٨
(٦٩)
١٦٫١
(٦١)
١١٫٣
(٥٢)
٦٫٠
(٤٣)
١٫١
(٣٤)
١١٫١
(٥٢)
نێونجی کەمترین پلە −٢٫٨
(٢٧)
−١٫٩
(٢٩)
١٫٧
(٣٥)
٦٫٠
(٤٣)
٩٫٩
(٥٠)
١٣٫٩
(٥٧)
١٥٫١
(٥٩)
١٤٫٨
(٥٩)
١١٫١
(٥٢)
٦٫٦
(٤٤)
٢٫٧
(٣٧)
−١٫٨
(٢٩)
٦٫٣
(٤٣)
کەمترین پلەی تۆمارکراو −١٩٫٥
(−٣)
−١٩٫٣
(−٣)
−١٧٫٢
(١)
−٥٫٥
(٢٢)
−١٫٣
(٣٠)
١٫٤
(٣٥)
٦٫٣
(٤٣)
٤٫٩
(٤١)
٠٫٨
(٣٣)
−٦٫٤
(٢٠)
−١٠٫٨
(١٣)
−١٨٫٣
(−١)
−١٩٫٥
(−٣)
نێونجی بارین میلیمەتر ١٩٫٨
(٠٫٧٨)
٢٨٫٩
(١٫١٤)
٣٤٫٦
(١٫٣٦)
٥١٫٦
(٢٫٠٣)
٩٣٫٢
(٣٫٦٧)
١٢١٫٣
(٤٫٧٨)
١٢٤٫١
(٤٫٨٩)
١٢٨٫٧
(٥٫٠٧)
٩٣٫٨
(٣٫٦٩)
٦٣٫٨
(٢٫٥١)
٥٤٫٤
(٢٫١٤)
٤٠٫٠
(١٫٥٧)
٨٥٤٫٢
(٣٣٫٦٣)
نێونجی بەفر بارین سانتیمەتر ٩٫١
(٣٫٦)
١٢٫٤
(٤٫٩)
٥٫٢
(٢)
٠٫٥
(٠٫٢)
٠٫٠
(٠)
٠٫٠
(٠)
٠٫٠
(٠)
٠٫٠
(٠)
٠٫٠
(٠)
٠٫٣
(٠٫١)
٤٫٧
(١٫٩)
١٣٫١
(٥٫٢)
٤٥٫٣
(١٧٫٨)
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) ٤٫٣ ٤٫٤ ٥٫٦ ٧٫٧ ١٠٫٦ ١١٫٥ ١٠٫٦ ٩٫٩ ٨٫٧ ٧٫٣ ٧٫٠ ٥٫٣ ٩٢٫٩
نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان (≥ ١.٠ cm) ١١٫٥ ٧٫٨ ٣٫٥ ٠٫٣ ٠٫٠ ٠٫٠ ٠٫٠ ٠٫٠ ٠٫٠ ٠٫١ ١٫٦ ٧٫٥ ٣٢٫٣
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) (at 14:00) ٦٨٫٧ ٥٩٫١ ٥٣٫٠ ٤٩٫٦ ٥٣٫٠ ٥٤٫٥ ٥٣٫٤ ٥٥٫٢ ٥٨٫١ ٦٣٫٠ ٧٠٫٨ ٧٣٫١ ٥٩٫٣
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون ١٠٢٫١ ١٢٨٫٦ ١٦٩٫٢ ١٩٣٫١ ٢٢٧٫٠ ٢٣٨٫١ ٢٥٣٫٤ ٢٤٢٫٨ ١٨٨٫٠ ١٤٩٫٧ ٨٩٫١ ٨٧٫٣ ٢٬٠٦٨٫٤
ڕێژەی سەدیی ئەگەری ھەتاوی بوون ٤٠٫٣ ٤٩٫٢ ٤٨٫٣ ٥٠٫٠ ٥٠٫٩ ٥٢٫٥ ٥٥٫٥ ٥٨٫٥ ٥٢٫٧ ٤٨٫٧ ٣٥٫١ ٣٥٫٨ ٤٨٫١
سەرچاوە: ئینستیتیوتی ناوەندی بۆ کەشناسی و جیۆدینامیک[١٢][١٣]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Arora، Steffen (١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «KPÖ-geführte Linkskoalition stellt ihr 'Programm für Graz' vor». Der Standard (بە Austrian German). لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  2. ↑ «Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie». لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  3. ↑ «Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie - Stadtportal der Landeshauptstadt Graz».
  4. ↑ «Population on 1 January by five year age group, sex and metropolitan regions». Eurostat. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  5. ↑ «Numbers and facts: population, districts, economy, geography (Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie)» (بە ئەڵمانی). Graz municipality. لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  6. ↑ «City of Graz/Stadt Graz». Interreg CENTRAL EUROPE (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  7. ↑ داڕێژە:Cite EB9
  8. ↑ Fichtner، Paula Sutter (١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩). Historical Dictionary of Austria (بە ئینگلیزی). Scarecrow Press. ژپنک ٩٧٨٠٨١٠٨٦٣١٠١.
  9. ↑ «Graz, Austria Köppen Climate Classification (Weatherbase)». Weatherbase. لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
  10. ↑ Saha، Pijushkanti (٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢). Modern Climatology (بە ئینگلیزی). Allied Publishers. ژپنک ٩٧٨٨١٨٤٢٤٧٥٦٥.
  11. ↑ Graz-Universität Klimadaten
  12. 1 2 «Klimamittelwerte 1991-2020» (بە ئەڵمانی). Central Institute for Meteorology and Geodynamics. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  13. ↑ «Klimanormalwerte Österreich 1961–1990» (بە ئەڵمانی). Central Institute for Meteorology and Geodynamics. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  14. ↑ «Klimadaten von Österreich 1971–2000–Graz-Flughafen» (بە ئەڵمانی). Central Institute for Meteorology and Geodynamics. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  15. ↑ «Graz - Thalerhof Climaate Normals for 1961-1990». ncei.noaa.gov. National Oceanic and Atmosoheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ ھێنراوە. WMO Station Number:11240