لیڤەرپوول

لیڤەرپوول
شار
Liverpool
وێنەی چەند شوێنی شاری لیڤەرپوول
ئاڵا
نەخشەی شاری لیڤەرپوول
وڵات	ئینگلتەرا
ڕووبەر
• شاری	١١١.٨٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٣٫١٨ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠٢٤)
• شار	٥٠٨،٩٦١
وێبگە	http://liverpool.gov.uk/

لیڤەرپوول بەندەر، شار، و شارۆچکەیەکی میترۆپۆلیتەنە لە مێرسیسایدی ئینگلتەرا. دەکەوێتە لای ڕۆژھەڵاتی ڕووباری مێرزی، لە نزیک دەریای ئیرلەند، ١٧٨ میل (٢٨٦ km) لە باکووری ڕۆژاوای لەندەن دوورە. دانیشتووانەکەی ٥٠٨،٩٦١ کەسە. شارەکە لە ناوچەیەکی گەورەتردایە بە ناوی ھەرێمی شاری لیڤەرپوول، کە ناوچەیەکی دەسەڵاتی یەکگرتووە و ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ١.٥ ملیۆن کەسە.

لە ساڵی ١٢٠٧ وەک شارۆچکەیەکی ناو لانکاشایر دامەزرا، لیڤەرپوول لە کۆتاییی سەدەی ١٧ھەمدا بوو بە شارێکی گرنگ کاتێک بەندەری لیڤەرپوول بە چڕی بەشداری لە بازرگانیی کۆیلەی ئەتڵەسیدا کرد. ھەروەھا بەندەرەکە لۆکەی بۆ کارگەکانی ڕستن و چنینی لانکاشایر ھاوردە دەکرد، و بوو بە خاڵێکی سەرەکیی بەڕێکەوتنی کۆچبەرانی ئینگلیزی و ئیرلەندی بۆ ئەمریکای باکوور. لیڤەرپوول لە پێشەنگی شۆڕشی پیشەسازیدا لە سەدەی ١٩ھەمدا بۆ گرنگییەکی ئابووریی جیھانی بەرزبووەوە و ناوەندی یەکەم ھێڵی ئاسنی نێوان شارەکان، یەکەم سیستمى کۆگای نەسوتاو (لنگەرگەی ڕۆیاڵ ئەلبێرت)، و ھێڵێکی ئاسنی کارەباییی بەرزبووەوەی پێشەنگ بوو؛ پلەی شاری لە ساڵی ١٨٨٠ پێبەخشرا و لە لانکاشایرەوە گواسترایەوە بۆ پارێزگای تازە دروستکراوی مێرسیساید لە ١٩٧٤. لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٠ھەمدا کەوتە ناو قۆناغێکی پاشەکشە، کە تا ڕادەیەکی زۆر پێچەوانە بووەوە دوای ئەوەی یەکێتیی ئەورووپا وەک پایتەختی ڕۆشنبیریی ئەورووپا بۆ ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵیبژارد، کە بەپێی ڕاپۆرتەکان لە ماوەی ساڵێکدا پتر لە ٨٠٠ ملیۆن پاوەند بۆ ئابووریی ناوخۆیی بەرھەم ھێنا.

ئابووریی لیڤەرپوول جۆراوجۆرە و کەرتەکانی گەشتیاری، ڕۆشنبیری، دەریایی، میوانداری، چاودێریی تەندروستی، زانستەکانی ژیان، پیشەسازیی پێشکەوتوو، داھێنەر و دیجیتاڵ دەگرێتەوە. شارەکە دووەم زۆرترین ژمارەی پێشانگاکانی ھونەر، مۆزەخانە نیشتمانییەکان، بینا تۆمارکراوەکان، و پارک و شوێنە کراوەکان لەسەر ئاستی شانشینی یەکگرتووی لێیە، کە تەنھا لە دوای لەندەنەوە دێت. زۆرجار وەک شوێنێکی وێنەگرتنی فیلم بەکاردێت بەھۆی تەلارسازییەکەیەوە و پێنجەم پڕسەردانترین شاری شانشینی یەکگرتوو بوو لەلایەن گەشتیارە بیانییەکانەوە لە ساڵی ٢٠٢٢. شارەکە چەندین مۆسیقاژەنی بەرھەم ھێناوە، کە دیارترینیان «بیتڵزە»، و ھونەرمەندانی تۆمارکردنی شارەکە پتر لە ھەر شوێنێکی تری جیھان گۆرانیی تاکی ژمارە ١یان لە شانشینی یەکگرتوو ھەبووە. ھەروەھا چەندین ئەکادیمی، ڕۆڵگێڕ، ھونەرمەند، کۆمیدیان، فیلمساز، شاعیر، زانا، وەرزشوان، و نووسەری بەرھەم ھێناوە. شارەکە شوێنی یانەکانی تۆپی پێی پرێمەرلیگی ئێڤەرتۆن و لیڤەرپوولە. کۆنیترین وێستگەی ھێڵی ئاسنی سەرەکیی جیھان کە تا ئێستاش کاردەکات، لیڤەرپوول لایم ستریت، لە ناوەندی شارەکەدایە؛ ھەروەھا لەلایەن تۆڕی ژێرزەویی مێرزی ڕەیڵ خزمەتگوزاریی پێ دەدرێت. بەندەری شارەکە چوارەم گەورەترین بەندەر بووە لە شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ٢٠٢٣، کە چەندین ھێڵی کەشتیوانی و بارھەڵگر بارەگا و نووسینگەیان لەوێ ھەیە.

دانیشتووانی لیڤەرپوول بە فەرمی بە لیڤەرپوودڵییەکان ناسراون بەڵام زۆرتر پێیان دەوترێت سکاوسەرز وەک ئاماژەیەک بۆ سکاوس، کە شڵەیەکی ناوخۆیییە و لەلایەن دەریاوانەکانەوە ناوبانگی دەرکردووە. زاراوەی ناوخۆییی جیاوازی شارەکەش بە پلەی یەکەم بە سکاوس ناسراوە. فرەچەشنیی کولتووری و نەتەوەیییەکەی ئەنجامی ڕاکێشانی کۆچبەرانە لە ناوچە جیاوازەکانەوە، بەتایبەتی ئیرلەندا، سکاندیناڤیا، و وێڵز؛ ھەروەھا شوێنی کۆنیترین کۆمەڵگەی ڕەشپێستی شانشینی یەکگرتوو و کۆنیترین کۆمەڵگەی چینی لە ئەورووپایە، لەگەڵ یەکەم مزگەوت لە ئینگلتەرا.

ڕەگناسیی ناو

ناوەکە لە ئینگلیزیی کۆنی liferەوە ھاتووە، کە بە واتای ئاوی خەست یان قوڕاوی دێت، و pōl، کە بە واتای حەوز یان چەم دێت، و بۆ یەکەمجار لە دەوروبەری ١١٩٠دا وەک «Liuerpul» تۆمار کراوە. بەپێی «فەرھەنگی کامبریج بۆ ناوە شوێنە ئینگلیزییەکان»، «ئاماژە ڕەسەنەکە بۆ حەوزێک یان چەمێکی ھەڵکشاو و داکشاو بووە کە ئێستا پڕ کراوەتەوە و دوو جۆگەی تێدا ڕژاوە». سەرچاوەی تری ناوەکە پێشنیار کراون، لەوانە «elverpool»، کە ئاماژەیە بۆ ژمارەیەکی زۆر لە ماسیی مارماسی لە مێرزای. ئاوەڵناوی «Liverpudlian» بۆ یەکەمجار لە ١٨٣٣دا تۆمار کراوە.

وێنەی مانگی دەستکرد کە کەنداوی لیڤەرپوول، لیڤەرپوول و ناوچە فراوانەکەی مێرزیساید نیشان دەدات

لیڤەرپوول وەک خاوەنی «ناوازەترین شوێنی ھەر شارێکی ئینگلیزی» وەسف کراوە. لە 53°24′0″N 2°59′0″W باکووری ڕۆژاوای لەندەن، کەوتووەتە سەر کەنداوی لیڤەرپوول لە دەریای ئیرلەندا، لیڤەرپوول لەسەر ڕیزە گردێکی بەردەلم دروست کراوە کە بەرز دەبنەوە بۆ نزیکەی ٢٣٠ پێ (٧٠ m) لەسەر ئاستی دەریا لە گردی ئێڤەرتۆن، کە سنووری باشووری دەشتی کەناراوەکانی ڕۆژاوای لانکاشایر پێکدەھێنێت.

دەمی ڕووباری مێرزای لیڤەرپوول لە نیمچەدوورگەی وێراڵ جیا دەکاتەوە. سنوورەکانی شارەکە ھاوسنوورن لەگەڵ بۆتڵ، کرۆسبی و ماگھێڵ لە باشوور سێفتۆن لە باکوور، کێرکبی، ھایتۆن، پرێسکۆت و ھەیل وود لە نۆسلی لە ڕۆژھەڵات.

کەشوھەوا

Liverpool
Climate chart (explanation)
J F M A M J J A S O N D     69     8 3     57     8 3     53     10 4     50     13 6     53     16 8     64     18 11     66     20 14     72     20 14     77     18 11     90     14 9     82     11 6     92     8 3 Average max. and min. temperatures in °C Precipitation totals in mm Source: Met Office
Imperial conversion J F M A M J J A S O N D     2.7     46 37     2.2     46 37     2.1     50 39     2     55 43     2.1     61 46     2.5     64 52     2.6     68 57     2.8     68 57     3     64 52     3.5     57 48     3.2     52 43     3.6     46 37 Average max. and min. temperatures in °F Precipitation totals in inches

لیڤەرپوول خاوەنی کەشێکی مامناوەند و کەشی دەریایییە (کوپێن: «Cfb»)، وەک زۆربەی دوورگەکانی بەریتانیا، بە ھاوینێکی تا ڕادەیەک فێنک، زستانی فێنک و بارانبارین کە بە درێژاییی ساڵەکە بە شێوەیەکی یەکسان دابەش بووە. تۆمارەکانی بارانبارین و پلەی گەرمی لە گردی بیدستۆن لە ساڵی ١٨٦٧ەوە پارێزراون، بەڵام تۆمارەکانی پەستانی بەرگەھەوا بۆ ساڵی ١٨٤٦ دەگەڕێنەوە. بیدستۆن لە ساڵی ٢٠٠٢دا داخرا بەڵام دەزگای کەشناسی ھەروەھا وێستگەیەکی کەشە لە کرۆسبی ھەیە. لەوەتەی تۆمارەکان لە ١٨٦٧دا دەستیان پێ کردووە، پلەکانی گەرمی لە نێوان −١٧٫٦ degrees Celsius (٠٫٣ پلەی فارەنھایت) لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ بۆ ٣٤٫٥ degrees Celsius (٩٤٫١ پلەی فارەنھایت) لە ٢ی ئابی ١٩٩٠ بوون، ھەرچەندە فڕۆکەخانەی لیڤەرپوول پلەی گەرمیی ٣٥٫٠ degrees Celsius (٩٥٫٠ پلەی فارەنھایت)ی لە ١٩ی تەممووزی ٢٠٠٦دا تۆمار کردووە.

کەمترین بڕی تیشکی خۆر تۆمار کراوە ١٦.٥ کاتژمێر بووە لە کانوونی یەکەمی ١٩٢٧دا، لەکاتێکدا زۆرترینی ٣١٤.٥ کاتژمێر بووە لە تەممووزی ٢٠١٣دا.

چالاکیی گەردەلوول یان دروستبوونی ھەوری قوونی لە ناوچەی لیڤەرپوول و دەوروبەری زۆر دەگمەنە و ئەو گەردەلوولانەی کە دروست دەبن بەزۆری لاوازن. گەردەلوول یان ھەوری قوونی ئەم دواییانە لە مێرزیساید لە ١٩٩٨ و ٢٠١٤دا بینراون.

لە ماوەی ١٩٨١–٢٠١٠دا، کرۆسبی تێکڕای ٣٢.٨ ڕۆژ لە سەھۆڵبەندان (شەختە)ی لە ساڵێکدا تۆمار کردووە، کە بۆ شانشینی یەکگرتوو کەمە. بەفر لە زستاندا تا ڕادەیەک باوە ھەرچەندە بەفری قورس دەگمەنە. بەفر بە گشتی لە نێوان تشرینی دووەم و ئازاردا دەبارێت بەڵام جاروبار دەکرێت زووتر یان درەنگتر ببارێت. لەم کاتانەی دواییدا، زووترین بەفربارین لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨دا بوو لەکاتێکدا دواین بەفربارین لە ١٥ی ئایاری ٢٠١٢دا ڕووی دا. ئەگەرچی لە ڕووی مێژوویییەوە، زووترین بەفربارین لە ١٠ی ئەیلوولی ١٩٠٨دا ڕووی داوە و دواین بەفربارین لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٧٥دا بووە.

بارانبارین، ئەگەرچی کەمە، بەڵام ڕووداوێکی زۆر باوە لە لیڤەرپوول، بەجۆرێک تەڕترین مانگ کە تۆمار کرابێت ئابی ١٩٥٦ بووە، کە ٢٢١٫٢ milliمەتر (٨٫٧١ in) بارانی تێدا تۆمار کراوە و وشکترین مانگ شوباتی ١٩٣٢ بووە، بە ٠٫٩ milliمەتر (٠٫٠٣٥ in). وشکترین ساڵ کە تۆمار کرابێت ١٩٩١ بووە، بە ٤٨٠٫٥ milliمەتر (١٨٫٩٢ in) بارانبارین و تەڕترین ساڵ ١٨٧٢ بووە، بە ١٬١٥٩٫٩ milliمەتر (٤٥٫٦٧ in).

ناوی نیشتەجێبووان

سکاوسەر

لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٠ەمەوە، سکاوسەر بووەتە ناوی نیشتەجێبووانی باوی دانیشتووانی لیڤەرپوول، و بە توندی بەستراوەتەوە بە شێوەزار و شێوەقسەکردنی سکاوسی شارەکە. شێوەزاری سکاوس وەک دوورکەوتنەوەیەکی بەرەبەرە لە شێوەزاری لانکاستری لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا وەسف دەکرێت.

ڕەگناسیی سکاوسەر لە خواردنێکی تەقلیدیی سکاوس وەرگیراوە کە لەلایەن ئەو دەریاوانانەی بە بەندەری لیڤەرپوولدا گەشتیان دەکرد ھێنراوەتە ناوچەکە.

ناوی نیشتەجێبووانی پێشوو

زاراوە پێشووەکان کە بۆ ئاماژەکردن بە دانیشتووانی لیڤەرپوول بەکار دەھاتن بریتین لە:

• لیڤەرپۆڵدن (سەدەی ١٧ەم)
• لییرپۆڵتۆنیان (سەدەی ١٧ەم)
• لیڤەرپۆڵیتان (سەدەی ١٩ەم)
• لیڤەرپۆدلیان (سەدەی ١٩ەم تا ئێستا)

پرۆفیسۆر تۆنی کراولی دەنووسێت کە تا ١٩٥٠یەکان، دانیشتووانی لیڤەرپوول بە گشتی بە چەندین ناوی نیشتەجێبوون ئاماژەیان پێ دەدرا، لەوانە، لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٠ەمدا، زاراوە ڕکابەرەکانی «لیڤەرپۆڵیتان» و «لیڤەرپۆدلیان». مشتومڕ لە دەوری فەرھەنگناسیی ئەم زاراوانە و واتا ئاماژەپێکراوەکانی چینی کۆمەڵایەتی ھەبوو.

پرۆفیسۆر جۆن بێڵچێم پێشنیازی ئەوە دەکات کە کۆمەڵێک نازناوی تری وەک «دیک لیڤەر»، «دیکی سام» و «واکەر» بەکار دەھاتن، بەڵام بەرەبەرە لە بەکارھێنان کەوتن. بێڵچێم و فیلیپ بۆڵاند پێشنیازی ئەوە دەکەن کە پێشکەشکارانی کۆمیدیی ڕادیۆ و کاتبەسەربرەرەکان ناسنامەی لیڤەرپوولیان بۆ بینەرانی نیشتمانی ھێنا، کە ئەویش لە بەرامبەردا ھانی ناوخۆیییەکانی دا کە بەرەبەرە زیاتر وەک «سکاوسەرەکان» بناسرێن. تا ئەو کاتەی کە «لیڤەرپوولی من، ئاھەنگگێڕانێک بۆ «شارۆچکەی سکاوسەرەکان»ی فرانک شۆ لە ساڵی ١٩٧١دا بڵاو کرایەوە، بێڵچێم مشتومڕی ئەوە دەکات، «سکاوسەر» بە تەواوی بووبووە ناوی نیشتەجێبوونی باو.