زمانی ئیتاڵی

زمانی ئیتاڵی
زمانی ئیتاڵی
لقی	Italo-Romance، Southern European language
ناو بە زمانی فەرمی	italiano
وڵات	ئیتاڵیا، سان مارینۆ، سویسڕا، ڤاتیکان
پۆتانی شوێن	٤٣°٠′٠″N ١٣°٠′٠″E
Linguistic typology	subject–verb–object، syllabic language، noun-adjective، pro-drop language
Has grammatical case	nominative case
Has grammatical number	singular، plural
Has grammatical gender	masculine، feminine
سیستەمی نووسین	Italian alphabet، Italian Braille
Language regulatory body	Accademia della Crusca
UNESCO language status	1 safe
Ethnologue language status	1 National
لێکۆڵینەوە لەلایەن	Italian studies
ھاشتاگ	italian
Category for music in this language	Category:Italian-language music
Has conjugation class	first conjugation in Italian، second conjugation in Italian، third conjugation in Italian
Female form of label	la langue italienne
Entry in abbreviations table	итал.
بەستەری "ستاک ئێکسچەینج"	https://italian.stackexchange.com
تاگی "ستەک ئێکسچەینج"	https://linguistics.stackexchange.com/tags/italian
کۆدی زمانی ویکیمیدیا	it
	لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

زمانی ئیتاڵی ( italiano ^{یارمەتی·زانیاری}) یەکێکە لە زمانە ھیندۆئەورووپییە ڕۆمانسییەکان و فەرمییە لە یەکێتیی ئەورووپا و یەکێتیی سویسڕا، بەڕێژەیەکی بەرچاو نزیکە لە زمانەکانی ئیسپانی و فەڕەنسی و پورتوگالی، ژمارەی قسەکەرانی نزیکەی ٦٠ ملیۆنە و وەک زمانی دووەم نزیکەی ١٢٦ ملیۆنە.

پۆلێنکردن

ئیتالی زمانێکی ڕۆمانسییە، کە نەوەیەکی لاتینیی باو (لاتینیی ئاخاوتنی باو). ئیتالیی پێوانەیی لەسەر بنەمای توسکانی بەتایبەتی شێوەزارە فلۆرەنسییەکەی دامەزراوە، و لەبەر ئەوە، زمانێکی ئیتالی-داڵماسییە، کە پۆلێنێکە زۆربەی زمانەکانی تری ناوەڕاست و باشووری ئیتالیا و زمانی لەناوچووی داڵماسی لەخۆ دەگرێت. وەک لە زۆربەی زمانە ڕۆمانسییەکاندا ھەیە، جەخت لە زمانی ئیتالیدا جیاکەرەوەیە.^[١]

بەپێی ئێتنۆلۆگ، لێکچوونی فەرھەنگی لەگەڵ زمانی فەڕەنسیدا ٨٩٪، لەگەڵ کاتالانی ٨٧٪، لەگەڵ ساردینی ٨٥٪، لەگەڵ ئیسپانی ٨٢٪، لەگەڵ پورتوگالی ٨٢٪، لەگەڵ لادین ٧٨٪، و لەگەڵ ڕۆمانی ٧٧٪ە.^[٢] ڕەنگە خەمڵاندنەکان بەپێی سەرچاوەکان جیاواز بن.^[٣]

توێژینەوەیەکی ساڵی ١٩٤٩ لەلایەن زمانەوان ماریۆ پێی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە لە نێوان حەوت زمانی ڕۆمانسیدا، فۆنۆلۆژیی بزوێنی جەخت لێکراوی زمانی ئیتالی دووەم نزیکترین بووە لە لاتینیی کلاسیکەوە (لە دوای ساردینیی لۆگودۆرییەوە).^[٤] لەگەڵ ئەوەشدا، توێژینەوەکە جەختی لەوە کردەوە کە تەنھا نوێنەرایەتیی «نیشاندانی زۆر سەرەتایی، ناتەواو و تاقیکاری» دەکات لەسەر ئەوەی چۆن ڕێگا ئامارییەکان دەتوانن گۆڕانی زمانەوانی بپێون، بەھای خاڵی «بە ئاشکرا سەرەڕۆیانە»ی بەخشی بە جۆرە جیاوازەکانی گۆڕانکاری، و زمانەکانی ناو نموونەکەی بەراورد نەکردووە سەبارەت بە ھیچ تایبەتمەندی یان شێوازێکی جیاوازیی تر جگە لە بزوێنە جەخت لێکراوەکان، لە نێو ئاگادارییەکانی تریشدا.^[٥]^[٦]

زمان و شێوەزارەکان

لە ئیتالیادا، نزیکەی تەواوی زمانەکانی تری ئاخاوتنی باو —جگە لە ئیتالیی پێوانەیی و ھەندێک زمان کە لە نێو کۆمەڵگە کۆچبەرەکاندا قسەیان پێ دەکرێت— زۆرجار بە «شێوەزارە ئیتالییەکان» ناودەبرێن، ناوێک کە دەکرێت زۆر چەواشەکارانە بێت ئەگەر وا تێبگەین کە مەبەست لێی «شێوەزارەکانی زمانی ئیتالی»یە. شێوەزارە ڕۆمانسییەکانی ئیتالیا گەشەسەندنی خۆجێیی لاتینیی ئاخاوتنین کە مێژووەکەیان بۆ پێش دامەزراندنی زمانی ئیتالی دەگەڕێتەوە، و وەک خۆیان زمانە خوشکەکانی توسکانیین کە سەرچاوە مێژووییەکەی زمانی ئیتالی بوو. دەکرێت بە تەواوی لە ئیتالی و لە یەکتریش جیاواز بن، بە جۆرێک ھەندێکیان سەر بە لقە زمانەوانییە جیاوازەکانی ڕۆمانسین. تەنھا جیاکاری لەم بابەتەدا دوازدە گرووپە کە بە «کەمینە زمانەوانییە مێژووییەکان» دادەنرێن، کە بە فەرمی لەلایەن یاساوە وەک زمانە کەمینەکانی جیاواز ناسراون. لە لایەکی ترەوە، کۆرسیکی (زمانێک کە لە دوورگەی فەڕەنسیی کۆرسیکادا قسەی پێ دەکرێت) پەیوەندییەکی نزیکی بە توسکانیی سەدەکانی ناوەڕاستەوە ھەیە، کە ئیتالیی پێوانەیی لێوە سەرچاوەی گرتووە و گەشەی کردووە.

جیاوازییەکانی گەشەسەندنی لاتینی لە ناوچە جیاوازەکانی ئیتالیادا دەکرێت بگەرێنرێتەوە بۆ ئەو گۆڕانکارییە سروشتییانەی کە ھەموو زمانە بەکارھاتووەکانی ڕۆژانە بەسەریاندا دێت، و تا ڕادەیەکیش بۆ بوونی سێ جۆری تری زمان: ژێرستراتا، سەرستراتا، و ھاوستراتا. بەربڵاوترینیان ژێرستراتا بوو (زمانی دانیشتووانی ڕەسەن)، بەو پێیەی شێوەزارە ئیتالییەکان بە ئەگەرێکی زۆرەوە تەنھا زمانی لاتینی بوون کە لەلایەن گرووپە کولتوورییە ڕەسەنەکانەوە قسەیان پێ دەکرا. سەرستراتا و ھاوستراتا ھەردووکیان گرنگییەکی کەمتریان ھەبوو. داگیرکەرانی بیانیی ئیتالیا کە لە کاتی جیاوازدا باڵادەست بوون بەسەر ناوچە جیاوازەکاندا، کاریگەرییەکی کەم یان ھیچ کاریگەرییەکیان لەسەر شێوەزارەکان بەجێ نەھێشت. کولتوورە بیانییەکانیش کە ئیتالیا پەیوەندیی ئاشتییانەی لەگەڵدا بەستبوون، وەک بازرگانی، کاریگەرییەکی بەرچاویان نەبوو.^[٨]^:19–20

لە سەرانسەری ئیتالیادا، جۆرە ھەرێمییەکانی ئیتالیی پێوانەیی، کە پێیان دەوترێت ئیتالیی ھەرێمی، قسەیان پێ دەکرێت. جیاوازییە ھەرێمییەکان بەھۆی چەند ھۆکارێکەوە دەناسرێنەوە: کراوەیی بزوێنەکان، درێژیی نەبزوێنەکان، و کاریگەریی زمانی خۆجێیی (بۆ نموونە، لە بارودۆخە نافەرمییەکاندا andà، annà و nare جێگەی ئیتالیی پێوانەیی andare دەگرنەوە لە ناوچەکانی توسکانی، ڕۆما و ڤینیسیا بە ڕێزبەندی بۆ چاوگی «ڕۆیشتن»).

ھیچ ڕێکەوتێکی دیاریکراو نییە بۆ ئەو کاتەی کە شێوازە جیاوازە ئیتالییەکانی زمانی لاتینی —لەوانەش ئەو شێوازانەی کە بەشدارییان لە ئیتالیی پێوانەیی ھاوچەرخدا کردووە— دەستیان کردبێت بەوەی بە ڕادەیەکی پێویست لە لاتینی جیاواز بن تا بە زمانێکی سەربەخۆ دابنرێن. پێوەرێک بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە دوو شێوازی زمان بە زمانی جیاواز دابنرێن نەک شێوازی یەک زمان، ئەوەیە کە بە جۆرێک گەشەیان کردووە کە چیتر بۆ یەکتر تێگەیشتوو نەبن؛ ئەم نیشانەیە کاریگەرە ئەگەر تێگەیشتنی دوولایەنە لە کەمترین ئاستدا بێت یان بوونی نەبێت (بۆ نموونە لە نێوان ڕۆمانی و پورتوگالیدا لە زمانە ڕۆمانسییەکاندا)، بەڵام لە حاڵەتەکانی وەک ئیسپانی-پورتوگالی یان ئیسپانی-ئیتالیدا سەرکەوتوو نابێت، چونکە ئاخێوەرانی ڕەسەنی خوێندەواری ھەر دووانەیەک (بەتایبەت ئیسپانی-پورتوگالی) دەتوانن بە باشی لە یەکتر تێبگەن ئەگەر خۆیان بخوازن؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ئاستی تێگەیشتن لە نێوان ئیتالی-ئیسپانیدا بە ڕوونی نزمترە، و بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزترە لە نێوان زمانە خوشکە ئیبیرییەکانی پورتوگالی-ئیسپانی. ئاخێوەرانی ئەم دووانەی کۆتایی دەتوانن بە ئاسانییەکی سەرنجڕاکێش پەیوەندی لەگەڵ یەکتردا ببەستن، ھەر یەکەیان بە زمانی دایک لەگەڵ ئەوی تردا دەدوێت، بێ بەکارھێنانی زاراوەی سەر شەقام یان زاراوەی تایبەت.

لەگەڵ ئەوەشدا، لەسەر بنەمای جیاوازییە کۆبووەوەکانی مۆرفۆلۆژی, ڕستەسازی، فۆنۆلۆژی، و تا ڕادەیەکیش فەرھەنگ، کارێکی ئەستەم نییە کە دەستنیشان بکرێت کە بۆ شێوازە ڕۆمانسییەکانی ئیتالیا، یەکەم بەڵگەی نووسراوی پشتبەستراوی ئەو زمانانەی کە چیتر بە لاتینی دانانرێن، بۆ سەدەکانی ٩ و ١٠ی زایینی دەگەڕێتەوە. ئەم سەرچاوە نووسراوانە ھەندێک تایبەتمەندیی زاراوەیی نیشان دەدەن و ھەندێکجاریش بە ڕوونی ئاماژە بە بەکارھێنانی زمانی ئاخاوتنی باو لە ئیتالیادا دەکەن.

دەرکەوتنی تەواوی وێژەیی زمانی ئاخاوتنی باو لە دەوروبەری سەدەی ١٣یەمدا لە شێوەی دەقە ئایینییە جیاوازەکان و شیعردا دەستی بە دەرکەوتن کرد.^[٨]^:21ھەرچەندە ئەمانە یەکەم تۆمارە نووسراوەکانی شێوازە ئیتالییە جیاوازەکانن لە لاتینی، بەڵام پێدەچێت زمانی ئاخاوتن زۆر پێش دەرکەوتنی یەکەم تۆماری نووسراو جیا بووبێتەوە، چونکە ئەوانەی خوێندەوار بوون بە شێوەیەکی گشتی بە زمانی لاتینی دەیاننووسی تەنانەت ئەگەر بە شێوەی کەسی بە شێوازە ڕۆمانسییەکانی تریش بدوانایە.

لە سەرانسەری سەدەکانی ١٩ و ٢٠دا، بەکارھێنانی ئیتالیی پێوانەیی بە شێوەیەکی بەرفراوان زیاد بوو و ئەمەش لە کەمبوونەوەی بەکارھێنانی شێوەزارەکاندا ڕەنگی دایەوە. زیادبوونی خوێندەواری یەکێک بوو لە ھۆکارە سەرەکییە پاڵنەرەکان (دەکرێت وادابنرێت کە تەنھا کەسانی خوێندەوار توانای فێربوونی ئیتالیی پێوانەیییان ھەبووە، لە کاتێکدا نەخوێندەوارەکان تەنھا دەستیان بە شێوەزاری دایکیی خۆیان ڕادەگەیشت). ڕێژەی خوێندەواران لە ٢٥٪ لە ساڵی ١٨٦١ بۆ ٦٠٪ لە ساڵی ١٩١١ بەرزبووەوە، و پاشان لە ساڵی ١٩٥١دا گەیشتە ٧٨٫١٪. تولیۆ دی ماورۆ، کە زمانەوانێکی ئیتالییە، جەختی لەوە کردووەتەوە کە لە ساڵی ١٨٦١دا، تەنھا ٢٫٥٪ی دانیشتووانی ئیتالیا دەیانتوانی بە ئیتالیی پێوانەیی بدوێن. ئەو ڕاپۆرت دەکات کە لە ساڵی ١٩٥١دا، ئەو ڕێژەیە بۆ ٨٧٪ بەرزبووەتەوە. توانای قسەکردن بە زمانی ئیتالی لای ھەمووان لێکدانەوەی ئەوە نەبوو کە لە بەکارھێنانی ڕۆژانەدا بێت، و زۆربەی خەڵک (٦٣٫٥٪) ھێشتا بە شێوەیەکی ئاسایی بە شێوەزاری ڕەسەنی خۆیان دەدوان. جگە لەمەش، ھۆکارەکانی تر وەک کۆچی بەکۆمەڵ، پیشەسازیبوون، شارنشینی، و کۆچی ناوخۆیی دوای جەنگی جیھانیی دووەم، بەشداربوون لە بڵاوبوونەوەی ئیتالیی پێوانەییدا. ئەو ئیتالیانەی کە لە ماوەی دیاسپۆرای ئیتالیدا کە لە ساڵی ١٨٦١ەوە دەستی پێکرد کۆچیان کرد، زۆرجار لە چینە نەخوێندەوارە نزمەکان بوون، و بەم شێوەیە کۆچکردنەکە کاریگەریی ھەبوو لەسەر زیادبوونی ڕێژەی خوێندەواران، کە زۆرجار گرنگیی ئیتالیی پێوانەیییان لە نیشتمانی خۆیان لە ئیتالیا دەزانی و تێدەگەیشتن. ڕێژەیەکی زۆری ئەو کەسانەی کۆچیان کردبوو لە کۆتاییدا گەڕانەوە بۆ ئیتالیا، کە زۆرجار خوێندەوارتر بوون لەو کاتەی کە ڕۆشتبوون.^[٨]^:35

ھەرچەندە بەکارھێنانی شێوەزارە ئیتالییەکان لە سەردەمی نوێدا کەمی کردووە، کاتێک ئیتالیا لە ژێر سایەی ئیتالیی پێوانەییدا یەکگرتوو بوو و بەردەوامیشە لەم کارە بە یارمەتیی میدیای جەماوەری لە ڕۆژنامەکانەوە تا ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن، بەڵام ھێشتا دیگلۆسیا بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئیتالیادا بەدی دەکرێت و تریگلۆسیا شتێکی نامۆ نییە لە نێو کۆمەڵگە کۆچبەرەکاندا لە نێوان ئاخێوەرە بەتەمەنەکاندا. ھەردوو بارودۆخەکە بە شێوەیەکی ئاسایی ڕادەیەک لە کۆدگۆڕین و تێکەڵکردنی کۆد لەخۆ دەگرن.^[٩]

سەرچاوەکان

↑ «Portland State Multicultural Topics in Communications Sciences & Disorders | Italian». www.pdx.edu. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی شوباتی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی ؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "e25" نەدراوە
↑ «Similar languages to Italian». ezglot.com. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ Pei، Mario (١٩٤٩). «A New Methodology for Romance Classification». WORD. ٥ (2): ١٣٥–١٤٦. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٤٣٧٩٥٦.١٩٤٩.١١٦٥٩٤٩٤.
↑ Pei، Mario (١٩٤٩). «A New Methodology for Romance Classification». WORD. ٥ (2): ١٣٥–١٤٦. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٤٣٧٩٥٦.١٩٤٩.١١٦٥٩٤٩٤. Demonstrates a comparative statistical method for determining the extent of change from the Latin for the free and checked stressed vowels of French, Spanish, Italian, Portuguese, Rumanian, Old Provençal, and Logudorese Sardinian. By assigning 3½ change points per vowel (with 2 points for diphthongization, 1 point for modification in vowel quantity, ½ point for changes due to nasalization, palatalization or umlaut, and −½ point for failure to effect a normal change), there is a maximum of 77 change points for free and checked stressed vowel sounds (11×2×3½=77). According to this system (illustrated by seven charts at the end of the article), the percentage of change is greatest in French (44%) and least in Italian (12%) and Sardinian (8%). Prof. Pei suggests that this statistical method could be extended not only to all other phonological but also to all morphological and syntactical phenomena.
↑ See Koutna et al. (1990: 294): "In the late forties and in the fifties some new proposals for classification of the Romance languages appeared. A statistical method attempting to evaluate the evidence quantitatively was developed in order to provide not only a classification but at the same time a measure of the divergence among the languages. The earliest attempt was made in 1949 by Mario Pei (1901–1978), who measured the divergence of seven modern Romance languages from Classical Latin, taking as his criterion the evolution of stressed vowels. Pei's results do not show the degree of contemporary divergence among the languages from each other but only the divergence of each one from Classical Latin. The closest language turned out to be Sardinian with 8% of change. Then followed Italian — 12%; Spanish — 20%; Romanian — 23,5%; Provençal — 25%; Portuguese — 31%; French — 44%."
↑ «Lingue di Minoranza e Scuola: Carta Generale». Minoranze-linguistiche-scuola.it. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
1 2 3 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی ؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری ":0" نەدراوە
↑ Prifti (2014).

بەستەرە دەرەکییەکان

LearnItaliano.net ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

[1] «Portland State Multicultural Topics in Communications Sciences & Disorders | Italian». www.pdx.edu. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی شوباتی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[e25-2] ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی ؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "e25" نەدراوە

[ezglot.com-3] «Similar languages to Italian». ezglot.com. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.

[4] Pei، Mario (١٩٤٩). «A New Methodology for Romance Classification». WORD. ٥ (2): ١٣٥–١٤٦. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٤٣٧٩٥٦.١٩٤٩.١١٦٥٩٤٩٤.

[5] Pei، Mario (١٩٤٩). «A New Methodology for Romance Classification». WORD. ٥ (2): ١٣٥–١٤٦. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٤٣٧٩٥٦.١٩٤٩.١١٦٥٩٤٩٤. Demonstrates a comparative statistical method for determining the extent of change from the Latin for the free and checked stressed vowels of French, Spanish, Italian, Portuguese, Rumanian, Old Provençal, and Logudorese Sardinian. By assigning 3½ change points per vowel (with 2 points for diphthongization, 1 point for modification in vowel quantity, ½ point for changes due to nasalization, palatalization or umlaut, and −½ point for failure to effect a normal change), there is a maximum of 77 change points for free and checked stressed vowel sounds (11×2×3½=77). According to this system (illustrated by seven charts at the end of the article), the percentage of change is greatest in French (44%) and least in Italian (12%) and Sardinian (8%). Prof. Pei suggests that this statistical method could be extended not only to all other phonological but also to all morphological and syntactical phenomena.

[6] See Koutna et al. (1990: 294): "In the late forties and in the fifties some new proposals for classification of the Romance languages appeared. A statistical method attempting to evaluate the evidence quantitatively was developed in order to provide not only a classification but at the same time a measure of the divergence among the languages. The earliest attempt was made in 1949 by Mario Pei (1901–1978), who measured the divergence of seven modern Romance languages from Classical Latin, taking as his criterion the evolution of stressed vowels. Pei's results do not show the degree of contemporary divergence among the languages from each other but only the divergence of each one from Classical Latin. The closest language turned out to be Sardinian with 8% of change. Then followed Italian — 12%; Spanish — 20%; Romanian — 23,5%; Provençal — 25%; Portuguese — 31%; French — 44%."

[7] «Lingue di Minoranza e Scuola: Carta Generale». Minoranze-linguistiche-scuola.it. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[:0-8] 1 2 3 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی ؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری ":0" نەدراوە

[FOOTNOTEPrifti2014-9] Prifti (2014).

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]