بۆ ناوەڕۆک بازبدە

حیزبی بەعس

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
حیزبی بەعس
ناوی عەرەبیحزب البعث العربي الاشتراكي
دروشم"یەکێتی، لیبراڵیەت، سۆشیالیزم"
دامەزراندن٧ی نیسانی ١٩٤٧ (7ی نیسانی 1947)
جیابوونەوە٢٣ی شووباتی ١٩٦٦ (23ی شووباتی 1966)
پێشینەبەعسی عەرەبی و بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی (١٩٤٧)
بزووتنەوەی سۆشیالیستی عەرەبی (١٩٥٢)
پاشینەجیابۆتەوە بۆ دوو بەش: حیزبی بەعسی عێراق و حیزبی بەعسی سووریا
ڕۆژنامەڕۆژنامەی ئەلبەعس
ئایدۆلۆژیابەعسیزم
شوێنی سیاسیباڵی چەپ
ڕەنگەکانڕەش، سوور، سپی، سەوز (ڕەنگەکانی یەکێتیی عەرەب)

حیزبی سۆسیالیستیی ھەڵسانەوەی عەرەب یاخود حیزبی بەعس، حیزبێکیی عەرەبی سۆسیالیستی کە لە ٧ی نیسانی ساڵی ١٩٤٧ لە لایەن میشیل عەفلەقەوە دامەزراوە و دوو باڵی سەرەکی عێراق و سووریای ھەبوو و لە عێراقدا لە ٨ شوباتی ١٩٦٨ لە رێگەی کودەتای سەربازییەوە بۆ یەکەمجار حوکمی گرتۆتە دەست و لە ساڵی ١٩٦٨ دووبارە دەستەی دووەمی بەعسیەکان لە رێگەی کودەتاوە حوکمیان گرتەوە دەست.

دروشمەکانی بەعس دروشمی شۆڤینیین و لە ماوەی حوکمڕانیدا بە ئاگر و ئاسن لە ھەوڵی سڕینەوە و پاکتاو کردنی ناسنامە و نەژادی نەتەوەکانی دیکە بەتایبەتی کوردی داوە.

حیزبەکە بە تێکەڵکردنی بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی بە سەرۆکایەتی میشیل عەفلەق و سەلاح ئەلبیتار و بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی بە سەرۆکایەتی ئەلئەرسووزی لە ٧ی نیسانی ١٩٤٧ لەژێر ناوی حیزبی بەعسی عەرەبی دامەزرا. بە خێرایی لقەکانی لە وڵاتانی دیکەی عەرەبیدا دامەزراند، بەڵام تەنھا لە عێراق و سووریا دەسەڵاتی بەدەستھێنا. حیزبی بەعسی عەرەبی لە ساڵی ١٩٥٢ لەگەڵ حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بە سەرۆکایەتی ئەکرەم حورانی یەکگرت و حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی پێکھێنا. ئەو حیزبە نوێیە تاڕادەیەک سەرکەوتوو بوو، بەعس بوو بە دووەم گەورەترین حیزبی لە پەرلەمانی سووریا لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی سووریا لە ساڵی ١٩٥٤ ئەمەش لەگەڵ پەرەسەندنی دەسەڵاتی حیزبی شیووعیی سووریا، بووە ھۆی دروستبوونی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی، یەکێتییەک بوو لە نێوان میسر و سووریا. بەڵام یەکێتییەکە سەرکەوتوو نەبوو و لە ساڵی ١٩٦١ بە کودەتایەکی سووریا ھەڵوەشایەوە.

دوای ھەڵوەشاندنەوەی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی، حیزبی بەعس دووبارە پێکھێنرایەوە. بەڵام لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆماری عەرەبیدا، چالاکانی سەربازی لیژنەیەکی سەربازییان دامەزراند بۆ کۆنترۆڵکردنی حیزبی بەعس لە دەستی مەدەنیدا. ھاوکات لقی عێراقی حیزبی بەعس بە ڕێکخستن و سەرکردایەتیکردنی شۆڕشی ڕەمەزان دەسەڵاتیان لە عێراقدا گرت، بەڵام دوای چەند مانگێک دەسەڵاتیان لەدەستدا، پێش ئەوەی لە کودەتاکەی ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨دا جارێکی دیکە دەستیان بکەوێتەوە، و حیزبەکە لە کودەتای ٨ی ئازاری ١٩٦٣ دەسەڵاتی لە سووریادا کۆنترۆڵ کرد.

ھەر زوو ململانێی دەسەڵات لەنێوان فراکسیۆنی مەدەنی بە سەرۆکایەتی عەفلەق و ئەلبیتار و موونیف ڕەزاز و لیژنەی سەربازی بە سەرۆکایەتی سەلاح جەدید و حافز ئەسەد سەریھەڵدا. لەگەڵ تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو لایەنە، لیژنەی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٦دا کودەتایەکی ڕێکخست، کە سەرکردایەتی نیشتمانی بە سەرۆکایەتی ڕەزاز و عەفلەق و لایەنگرانی ڕووخاند. کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٦ حیزبی بەعسی لە نێوان حیزبی بەعسی عێراق و سووریا دابەش کرد.

دوای رووخاندنی رژێمی بەعس لە ٢٠٠٣ بە بڕیاری دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان ھەموو جۆرە کار و کردەوەیەکی ئاشکرای حیزبی بەعس لە عێراق قەدەغەکرا.

مێژوو

[دەستکاری]

پارتەکە لە ٧ی نیسانی ١٩٤٧ [١] وەک حیزبی بەعسی عەرەبی لەلایەن میشێل عەفلەق (ئۆرسۆدۆکسی ئەنتاکی مەسیحی لە پاتریارکاتی یۆنانی ئۆرسۆدۆکسی ئەنتاکیا), سەلاحەددین بیتار (سوننە موسڵمان)، و شوێنکەوتووانی زەکی ئەرسووزی (عەلەوییەک کە دواتر بوو بە بێدین) لە دیمەشق، سووریا دامەزرا، کە بووە ھۆی دامەزراندنی لقی ھەرێمی سووریا.[٢] لقە ھەرێمییەکانی دیکە لە سەرانسەری جیھانی عەرەبیدا لە کۆتایییەکانی ١٩٤٠کان و سەرەتای ١٩٥٠کان دامەزران، لە نێوانوانی دیکەدا لە عێراق،[٣] یەمەن و ئوردن.[٤] لە درێژەی تەمەنیدا، سەرکردایەتی نەتەوەیی (ئەو دەستەیەی بەرپرسیار بوو لە کاروباری ھەموو عەرەب) زۆرترین گرنگیی بە کاروباری سووریا دەدا.[٢] دووەمین کۆنگرەی نەتەوەیی لە حوزەیرانی ١٩٥٤ کۆبووەوە و سەرکردایەتییەکی نەتەوەیی حەوت کەسیی ھەڵبژارد؛ عەفلەق، بیتار و ئەکرەم حەورانی ھەڵبژێردران و نوێنەرایەتی لقی ھەرێمی سووریایان دەکرد،[٥] لە کاتێکدا عەبدوڵڵا ڕێماوی و عەبدوڵڵا نەعواس بۆ نوێنەرایەتی لقی ئوردن ھەڵبژێردران.[٦] کۆنگرەی ١٩٥٤ بەوە ناسراوە کە ڕەزامەندیی لەسەر یەکگرتنی بزووتنەوەی سۆسیالیستی عەرەبی و حیزبی بەعس دا، کە گوایە لە کانوونی دووەمی ١٩٥٣ ڕوویدا، پارتە نوێیە یەکگرتووەکە دوای ٨ی نیسانی ١٩٥٤ بە ناوی حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی دەستی بە بڵاوکردنەوە کردەوە.[٧][٨]

لقی ھەرێمی سووریا لە ١٩٤٠کان و ١٩٥٠کاندا ناوبانگی دەرکرد؛ لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ١٩٥٤ لقی ھەرێمی سووریا ٢٢ کورسی پەرلەمانی بەدەست ھێنا، و بوو بە دووەم گەورەترین پارت لە وڵاتەکەدا.[٩] ٩٠ لەسەدی ئەندامانی حیزبی بەعس کە کاندید بوون بۆ ھەڵبژاردن، بۆ پەرلەمان ھەڵبژێردران.[٩] شکستی پارتە نەریتییەکان، کە لەلایەن پارتی گەل و پارتی نیشتمانی نوێنەرایەتی دەکران، پێگەی جەماوەریی حیزبی بەعسی بەھێزتر کرد.[١٠] لە ڕێگەی ئەم پێگەیەوە، پارتەکە توانی دوو ئەندامی خۆی بخاتە ناو ئەنجومەنی وەزیرانەوە؛ بیتار وەک وەزیری دەرەوە دەستنیشان کرا و خەلیل کەلاس بوو بە وەزیری ئابووری.[١١] پێگە نوێ و بەھێزکراوەکەی بە سەرکەوتوویی بۆ بەدەستھێنانی پشتگیری بۆ یەکگرتنی سووریا لەگەڵ میسری جەمال عەبدولناسر بەکارھێنرا، کە بووە ھۆی دامەزراندنی کۆماری عەرەبیی یەکگرتوو (UAR) لە ١٩٥٨.[١٢]

میشێل عەفلەق (چەپ) و سەلاحەددین بیتار (ڕاست) لەگەڵ سەرۆکی میسر جەمال عەبدولناسر (ناوەڕاست) لە ١٩٥٨. ھەر سێ سەرکردەکە داکۆکیکاری سەرەکی بوون بۆ یەکێتیی عەرەبی

لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٥٩، فوئاد ڕیکابی، سکرتێری ھەرێمیی لقی ھەرێمی عێراق، سەرکردایەتی نەتەوەیی بە ناپاکی لە پرەنسیپە ناسیۆنالیستە عەرەبییەکان تۆمەتبار کرد بەوەی لە دژی کۆماری عەرەبیی یەکگرتوو پیلانیان گێڕاوە.[١٣] لەبەر ڕۆشنایی ئەم ڕەخنانە، بەعس سێیەمین کۆنگرەی نەتەوەیی لە ٢٧ی ئاب–١ی ئەیلوولی ١٩٥٩ گرێدا، کە لەلایەن نوێنەرانی عێراق، لوبنان، ئوردن، باشووری عەرەبستان، کەنداو، «باشووری عەرەب»، «مەغریبی عەرەبی»، فەلەستین و ڕێکخراوەکانی خوێندکاری پارت لە زانکۆ عەرەبی و ئەوانی دیکەدا ئامادە بوون.[١٤] کۆنگرەکە بەوە ناسراوە کە پەسەندی ھەڵوەشاندنەوەی لقی ھەرێمی سووریای کرد، کە لەلایەن عەفلەق و بیتارەوە بەبێ ڕاوێژی ناوخۆیی پارت لە ١٩٥٨ بڕیاری لەسەر درابوو،[١٥] و بەھۆی دەرکردنی ڕێماوی، سکرتێری ھەرێمیی لقی ھەرێمی ئوردن.[١٦] ڕێماوی کاردانەوەی بەرامبەر دەرکردنەکەی ھەبوو بە پێکھێنانی پارتی تایبەتی خۆی، پارتی بەعسی شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی عەرەبی، کە سەرکردایەتییەکی نەتەوەیی ڕکابەری دامەزراند بۆ کێبڕکێ لەگەڵ ئەسڵییەکەدا.[١٧] سەرکردایەتی نەتەوەیی وەڵامی کێشەکانی عێراقی دایەوە بە دامەزراندنی سەرکردایەتییەکی ھەرێمیی کاتی لە ٢ی شوباتی ١٩٦٠، کە تالیب شەبیبی وەک سکرتێری ھەرێمی دەستنیشان کرد،[١٣] و لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٦١ سەرکردایەتی نەتەوەیی ڕیکابی لە پارتەکە دەرکرد.[١٣]

لە عێراق، لقی ھەرێمی عێراق پشتگیری لە دەسەڵاتگرتنی عەبدولکەریم قاسم و بەدوای ئەوەشدا ھەڵوەشاندنەوەی پاشایەتیی عێراقی کردبوو.[١٨] بەعسییەکانی عێراق پشتگیری قاسمیان دەکرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە بڕوایان وابوو ئەو عێراق دەخاتە ناو کۆماری عەرەبیی یەکگرتوو، و کۆمارە ناسیۆنالیستە عەرەبییەکە گەورەتر دەکات.[١٨] بەڵام ئەمە دەرکەوت کە فێڵ بووە، و دوای گرتنەدەستی دەسەڵات، قاسم ڕامیارییەکی «سەرەتا عێراق»ی دەست پێ کرد.[١٨] وەک وەڵامێک، حیزبی بەعس لە شوباتی ١٩٥٩ ھەوڵی تیرۆرکردنی قاسمی دا، بەڵام ئۆپەراسیۆنەکە کە سەددام حوسێنێکی گەنجی تێدابوو، شکستی ھێنا.[١٩] قاسم لە شۆڕشی ڕەمەزاندا لەلایەن ئەفسەرێکی گەنجی بەعسی ئەحمەد حەسەن بەکرەوە ڕووخێنرا؛ کە مێژوویەکی درێژە گومانی پشتگیریی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی (CIA)ی ئەمریکای لێ دەکرێت،[٢٠][٢١] بەڵام بەڵگەنامە ھاوچەرخە پەیوەندیدارەکان سەبارەت بە ئۆپەراسیۆنەکانی سی ئای ئەی لە عێراق لەلایەن حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بە نھێنی ماونەتەوە،[٢٢][٢٣] ھەرچەندە بەڵگەنامەکان نیشانی دەدەن کە بەعسییەکانی عێراق پەیوەندیی پاڵپشتییان لەگەڵ بەرپرسانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پێش کودەتاکە و لە کاتی و دوای کودەتاکەدا پاراستووە.[٢٤][٢٥] لقی ھەرێمی عێراق کاتێک دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەوەندە بەھۆی فراکسیۆنچێتییەوە دابەش بوو کە ھاوپەیمانە بانگەشەکراوەکانی کودەتایەکی پێچەوانەیان ئەنجام دا و لە تشرینی دووەمی ١٩٦٣ لە دەسەڵاتیان دەرکردن.[٢٦]

٤ەمین کۆنگرەی نەتەوەیی، کە لە ئابی ١٩٦٠ بەڕێوە چوو، ڕەخنەی لە سەرکردایەتی عەفلەق و بیتار گرت، داوای دووبارە دامەزراندنەوەی لقی ھەرێمی سووریای کرد و پابەندیی پارتەکەی بە ناسیۆنالیزمی عەرەبی کەم کردەوە لە کاتێکدا زیاتر جەختی لەسەر سروشتی سۆسیالیستیی پارتەکە کردەوە.[٢٧][٢٨] ساڵێک دواتر، لە کاتی نزمترین ئاستی کۆماری عەرەبیی یەکگرتوو لە سووریا، ژەنەڕاڵی سووری عەبدولکەریم نەحلاوی کودەتایەکی لە ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٦١ دەست پێ کرد، کە بووە ھۆی دووبارە دامەزراندنەوەی کۆماری عەرەبیی سووریا.[٢٩]

فەرمانڕەوایی لە سووریا، ململانێی ناوخۆیی، کودەتای ١٩٦٦ و جیابوونەوە: ١٩٦٣–١٩٦٦

[دەستکاری]

ئاڵنگارییەکانی بونیادنانی دەوڵەتێکی بەعسی بووە ھۆی گفتوگۆی ئایدۆلۆژی و ململانێی ناوخۆیی بەرچاو لەناو پارتەکەدا.[٣٠] لقی ھەرێمی عێراق تا دەھات لەلایەن عەلی ساڵح سەعدی کە خۆی وەک مارکسی دەناساند، کۆنترۆڵ دەکرایەوە.[٣٠] سەعدی لە گۆڕینی ئاراستەی ئایدۆلۆژییەکەیدا لەلایەن حەموود شووفی، سکرتێری ھەرێمیی لقی ھەرێمی سووریا؛[٣١] یاسین حافز، یەکێک لە کەمترین بیردۆزە ئایدۆلۆژییەکانی پارتەکە؛ و لەلایەن ھەندێک لە ئەندامانی لێژنەی نھێنیی سەربازییەوە پشتگیری دەکرا.[٣٢] باڵی مارکسی لە ٦ەمین کۆنگرەی نەتەوەیی (کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ بەڕێوە چوو)دا پێگەی نوێی بەدەست ھێنا، کە تێیدا لقە ھەرێمییەکانی عێراق و سووریا داوای دامەزراندنی «پلاندانانی سۆسیالیستی»،[٣٣] «کێڵگەی بەکۆمەڵ کە لەلایەن جووتیارانەوە بەڕێوە دەبرێن»، «کۆنترۆڵی دیموکراتییانەی کرێکاران بەسەر ئامرازەکانی بەرھەمھێنان»، و داواکارییەکانی دیکەیان کرد کە ڕەنگدانەوەی ھاوشێوەیەک بوو لە سۆسیالیزمی شێوازی سۆڤیەت.[٣٤] عەفلەق کە لەم گۆڕانکارییەی پارتەکەی تووڕە بوو، ڕۆڵێکی سەرکردایەتیی ناوەکیی پاراست، بەڵام سەرکردایەتی نەتەوەیی بە گشتی کەوتە ژێر کۆنترۆڵی توندڕەوەکانەوە.[٣٥]

لە ١٩٦٣، حیزبی بەعس لە سووریا دەسەڵاتی گرتە دەست، و لەو کاتەوە بەعس وەک تاکە پارتی ڕامیاریی بەفەرمی ناسراوی سووریا کاری دەکرد، بەڵام فراکسیۆنچێتی و پارچەپارچەبوون لەناو پارتەکەدا بووە ھۆی یەک لە دوای یەک ھاتنی حکوومەتە جیاوازەکان و دەستوورە نوێیەکان.[٣٦] لە ٢٣ی شوباتی ١٩٦٦، کودەتایەک بە سەرکردایەتی سەڵاح جەدید، سەرۆکی نافەرمیی لێژنەی سەربازی، ئەنجومەنی وەزیرانی عەفلەق و بیتاری ڕووخاند.[٣٧] کودەتاکە لە ئەنجامی ڕکابەریی فراکسیۆنەکان لە نێوان بەرەی «ھەرێمی» (قوتری)ی جەدید، کە برەوی بە تەماحەکانی بۆ سووریای گەورە دەدا، و فراکسیۆنی تەقلیدیی زیاتر پان-عەرەبی کە ئەوکات لە دەسەڵاتدا بوو، واتا فراکسیۆنی «نەتەوەیی» (قەومی) سەری ھەڵدا.[٣٧] لایەنگرانی جەدید بەوە دادەنران کە زیاتر لە عەفلەق و ھاوەڵەکانی چەپڕەون.[٣٨] چەندین نەیاری جەدید توانییان ھەڵبێن، و بەرەو بەیرووت، لوبنان ڕایان کرد.[٣٧] جەدید پارتەکەی بەرەو ئاراستەیەکی توندڕەوتر برد. ھەرچەندە ئەو و لایەنگرانی واژوویان لەسەر ھێڵە سەرکەوتووەکەی چەپی توندڕەو لە ٦ەمین کۆنگرەی پارتەکەدا نەکردبوو، بەڵام ئێستا گۆڕابوون بۆ وەرگرتنی پێگەکانی.[٣٨] فراکسیۆنی میانڕەو، کە پێشتر لەلایەن عەفلەق و بیتارەوە سەرکردایەتی دەکرا، لە پارتەکە پاکتاو کران.[٣٨]

ھەرچەندە چەند ساڵێکی خایاند، بەڵام کودەتای ١٩٦٦ بووە ھۆی دروستبوونی دوو سەرکردایەتی نەتەوەیی ڕکابەر، یەکێکیان لەژێر دەسەڵاتی سووریا و ئەوی دیکەیان لەژێر دەسەڵاتی عێراق.[٣٥] بەڵام، چ لە عێراق و چ لە سووریا، سەرکردایەتی ھەرێمی بوو بە ناوەندی ڕاستەقینەی دەسەڵاتی پارتەکە، و ئەندامییەتی لە سەرکردایەتی نەتەوەییدا بوو بە پایەیەکی تا ڕادەیەکی زۆر فەخری، زۆرجار شوێنی ئەو کەسانە بوو کە لە سەرکردایەتی دوور دەخرانەوە.[٣٥] یەکێک لە دەرئەنجامەکانی جیابوونەوەکە ئەوە بوو کە زەکی ئەرسووزی شوێنی عەفلەقی گرتەوە وەک باوکی فەرمیی بیری بەعسی لە بزووتنەوەی بەعسی لایەنگری سووریادا، لە کاتێکدا بزووتنەوەی بەعسی لایەنگری عێراق ھێشتا عەفلەقی بە باوکی یاسایی (دی یورێ)ی بیری بەعسی دەزانی.[٣٩]

ڕێکخستن

[دەستکاری]

ھەیکەلی تەشکیلاتی حیزبی بەعس لە کۆنگرەی نەتەوەیی دووەمدا بە ھەموارکردنەوەی پەیڕەوی ناوخۆی حیزب دامەزرا، کە لە کۆنگرەی نەتەوەیی یەکەمی حیزبدا لە ساڵی ١٩٤٧ پەسەند کرا، ھەیکەلی تەشکیلاتی لە سەرەوە بۆ خوارەوە بەڕێوە دەچوو، ھەروەھا ئەندامان قەدەغە کرابوون پەیوەندی لەنێو گرووپەکاندا بکەن لە ھەمان ئاست لە ڕێکخراوەوە - ھەموو پەیوەندییەکان دەبێت بە ئاستێکی باڵاتری سەرکردایەتیدا تێپەڕن.

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ https://en.majalla.com/node/287416/documents-memoirs/day-history-ba%E2%80%99ath-party-comes-power-syria>
  2. 1 2 George 2003، لاپەڕە 66.
  3. ↑ Polk 2006، لاپەڕە 109.
  4. ↑ Seale 1990، لاپەڕە 98.
  5. ↑ Reich 1990، لاپەڕە 10.
  6. ↑ Anderson 2005، لاپەڕە 231.
  7. ↑ Kaylani 1972، لاپەڕە 13.
  8. ↑ Jaber، Kamel Abu (٢٠٢٤). The Arab Ba'th Socialist Party: History, Ideology and Organisation. Tareq Tell, Philip Khuri Hitti (چاپی 1st). London: Hesperus Press. لاپەڕە ٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٣٩١-٩٩١-٩.
  9. 1 2 Kaylani 1972، لاپەڕە 15.
  10. ↑ Kaylani 1972، لاپەڕە 16.
  11. ↑ Kaylani 1972، لاپەڕە 19.
  12. ↑ Kaylani 1972، لاپەڕەکانی ١٩–٢١.
  13. 1 2 3 Oron 1960، لاپەڕە 271.
  14. ↑ Ministry of Information 1971، لاپەڕە 33.
  15. ↑ Podeh 1999، لاپەڕە 219.
  16. ↑ Oron 1960، لاپەڕە 497.
  17. ↑ Anderson 2005، لاپەڕە 203.
  18. 1 2 3 Coughlin 2005، لاپەڕەکانی 24–25.
  19. ↑ Coughlin 2005، لاپەڕە 29.
  20. ↑ Coughlin 2005، لاپەڕە 40.
  21. ↑ Wolfe-Hunnicutt، B. (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Embracing Regime Change in Iraq: American Foreign Policy and the 1963 Coup d'etat in Baghdad». Diplomatic History (بە ئینگلیزی). ٣٩ (1): ٩٨–١٢٥. doi:١٠.١٠٩٣/dh/dht١٢١. ISSN ٠١٤٥-٢٠٩٦. While scholars and journalists have long suspected that the CIA was involved in the 1963 coup, as yet, there is very little archival analysis of the question. The most comprehensive study put forward thus far finds "mounting evidence of U.S. involvement" but ultimately runs up against the problem of available documentation.
  22. ↑ Wolfe-Hunnicutt، Brandon (٢٠٢١). The Paranoid Style in American Diplomacy: Oil and Arab Nationalism in Iraq. Stanford University Press. لاپەڕە ١١٧. ژپنک ٩٧٨-١-٥٠٣٦-١٣٨٢-٩. What really happened in Iraq in February 1963 remains shrouded behind a veil of official secrecy. Many of the most relevant documents remain classified. Others were destroyed. And still others were never created in the first place.
  23. ↑ Matthews، Weldon C. (٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١). «The Kennedy Administration, Counterinsurgency, and Iraq's First Ba'thist Regime». International Journal of Middle East Studies (بە ئینگلیزی). ٤٣ (4): ٦٣٥–٦٥٣. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٢٠٧٤٣٨١١٠٠٠٨٨٢. ISSN ١٤٧١-٦٣٨٠. S2CID ١٥٩٤٩٠٦١٢. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە. Archival sources on the U.S. relationship with this regime are highly restricted. Many records of the Central Intelligence Agency's operations and the Department of Defense from this period remain classified, and some declassified records have not been transferred to the National Archives or cataloged.
  24. ↑ Matthews، Weldon C. (٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١). «The Kennedy Administration, Counterinsurgency, and Iraq's First Ba'thist Regime». International Journal of Middle East Studies (بە ئینگلیزی). ٤٣ (4): ٦٣٥–٦٥٣. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٢٠٧٤٣٨١١٠٠٠٨٨٢. ISSN ٠٠٢٠-٧٤٣٨. S2CID ١٥٩٤٩٠٦١٢. [Kennedy] Administration officials viewed the Iraqi Ba'th Party in 1963 as an agent of counterinsurgency directed against Iraqi communists, and they cultivated supportive relationships with Ba'thist officials, police commanders, and members of the Ba'th Party militia. The American relationship with militia members and senior police commanders had begun even before the February coup, and Ba'thist police commanders involved in the coup had been trained in the United States.
  25. ↑ Wolfe-Hunnicutt، B. (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Embracing Regime Change in Iraq: American Foreign Policy and the 1963 Coup d'etat in Baghdad». Diplomatic History (بە ئینگلیزی). ٣٩ (1): ٩٨–١٢٥. doi:١٠.١٠٩٣/dh/dht١٢١. ISSN ٠١٤٥-٢٠٩٦.
  26. ↑ Coughlin 2005، لاپەڕەکانی ٤٤–٤٦.
  27. ↑ Seale 1990، لاپەڕە 66.
  28. ↑ Rabinovich 1972، لاپەڕە 24.
  29. ↑ «Background Note: Syria». وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نووسینگەی کاروباری ڕۆژھەڵاتی نزیک. ئایاری ٢٠٠٧. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  30. 1 2 DeFronzo 2009، لاپەڕە 61.
  31. ↑ Westley، F.C. (١٩٦٤). «A weekly review of politics, literature, theology, and art». سپێکتەیتەر. ٢١٢: ٤٧٣.
  32. ↑ Seale 1990، لاپەڕە 87.
  33. ↑ Ali 2004، لاپەڕە 105.
  34. ↑ Hiro 1982، لاپەڕە 143.
  35. 1 2 3 Ali 2004، لاپەڕەکانی ١٠٦–١٠٧.
  36. ↑ Federal Research Division 2004، لاپەڕە 55.
  37. 1 2 3 Federal Research Division 2004، لاپەڕە 59.
  38. 1 2 3 Federal Research Division 2004، لاپەڕە 213.
  39. ↑ Bengio 1998، لاپەڕە 218.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە حیزبی بەعس تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=حیزبی_بەعس&oldid=1609029»