Перайсці да зместу

Цэлібат

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Каталіцкая святая Катэры Тэкаквіта, міранка індзейскага паходжання (алганкіны-магаўкі), якая дала прыватны зарок вечнай бясшлюбнасці.
«Ян Хрысціцель у пустыні» (праца Рафаэля, каля 1517 года). Ян Хрысціцель лічыцца папярэднікам Хрыста, які вёў цэлібатнае жыццё самаадрачэння і пакаяння.

Цэліба́т (ад лац.: caelibatus, лац.: caelebs — нежанаты[1], халасты) або бясшлю́бнасць — стан добраахвотнай адмовы ад шлюбу, палавога жыцця (поўнага палавога ўстрымання) або і таго, і іншага разам. У грамадзянскім і кананічным праве гэты тэрмін азначае халастое жыццё па-за шлюбам[2]. У вузкім сэнсе тэрмін прымяняецца толькі да тых, для каго халасты стан з’яўляецца вынікам свяшчэннага зароку, акта самаадрачэння або рэлігійнага пераканання[3][4], і часта асацыюецца з роляй рэлігійнага дзеяча. У больш шырокім сэнсе ён звычайна разумеецца толькі як устрыманне ад любой палавой актыўнасці[5]. Цэлібат з’яўляецца адным з абавязковых атрыбутаў манаства[6].

У Праваслаўнай царкве цэлібат абавязковы для дыяканаў і святароў пасля рукапалажэння (пасвячэння), калі да прыняцця сану яны не ўступілі ў шлюб, а для епіскапаў — як перад, так і пасля рукапалажэння. У Рымска-каталіцкай царкве цэлібат абавязковы для дыяканаў пасля пасвячэння (калі яны не былі жанатыя раней), а для святароў і епіскапаў — ва ўсіх выпадках[7]. Ва Усходнекаталіцкіх цэрквах захоўваецца права мець жанатае духавенства. Большасць пратэстанцкіх цэркваў, а таксама іўдаізм і іслам, увогуле адмаўляюць цэлібат, бо лічаць шлюб і сямейнае жыццё неабходнымі[8], аднак гістарычна існавалі асобныя секты і рухі, якія яго практыкавалі.

Этымалогія і тэрміналогія

[правіць | правіць зыходнік]

Беларускае слова цэлібат, паходзіць ад лацінскага caelibatus («стан быць нежанатым»), якое ўтварылася ад лацінскага caelebs («нежанаты»). Гэтае слова паходзіць ад двух протаіндаеўрапейскіх каранёў: *kaiwelo- («адзін») і *lib(h)s- («жыць»)[9].

Словы «ўстрыманне» і «цэлібат» часта выкарыстоўваюцца як сінонімы, але яны не абавязкова азначаюць адно і тое ж. Палавое ўстрыманне (кантыненцыя) — гэта адмова ад некаторых або ўсіх аспектаў палавой актыўнасці, часта на пэўны абмежаваны перыяд часу[10], у той час як цэлібат вызначаецца як добраахвотны рэлігійны абет не браць шлюб або не ўступаць у палавыя сувязі наогул[11]. Асексуальнасць таксама часта змешваецца з цэлібатам і ўстрыманнем, але лічыцца асобнай з’явай, паколькі цэлібат і ўстрыманне з’яўляюцца паводзінамі, матываванымі асабістымі або рэлігійнымі перакананнямі, а асексуальнасць звязана з унутранай адсутнасцю палавой цягі[12].

Амерыканскі даследчык А. У. Рычард Сайп адзначаў, што нават у адносна аднародным асяроддзі каталіцкіх святароў «проста няма дакладнага аперацыйнага вызначэння цэлібату»[13]. Элізабэт Эбат у сваёй кнізе «Гісторыя цэлібату» (2001) пісала, што яна склала вызначэнне, якое адкідае жорстка педантычныя і бескарысныя адрозненні паміж цэлібатам, цнатлівасцю і дзявоцтвам. Канцэпцыя «новага цэлібату» была ўведзена Габрыэль Браўн у яе кнізе 1980 года, дзе яна сцвярджае, што ўстрыманне — гэта «водгук звонку», а цэлібат — «водгук знутры»[14]. Згодна з яе вызначэннем, цэлібат (нават кароткатэрміновы, які практыкуецца па нерэлігійных прычынах) — гэта значна больш, чым проста адсутнасць сексу; яго мэта складаецца ў асобасным росце і пашырэнні магчымасцей. Гэтую перспектыву падзяляюць і іншыя аўтары, такія як Вэндзі Келер і Вэндзі Шаліт[15].

У хрысціянстве

[правіць | правіць зыходнік]

Біблійныя асновы і ранняе хрысціянства

[правіць | правіць зыходнік]

У Новым Запавеце няма прамой запаведзі аб тым, што вучні Ісуса Хрыста павінны жыць у цэлібаце[16]. Згодна з тэкстамі, апостал Пётр меў цешчу, якую вылечыў Ісус (Мк. 1:29-34), а апостал ад сямідзесяці Філіп быў жанаты (Дз. 21:9). Філосаф і багаслоў II стагоддзя Клімент Александрыйскі таксама пісаў, што ў Пятра і Філіпа былі дзеці, і што Філіп выдаў сваіх дачок замуж[17]. Адносна наяўнасці жонкі ў апостала Паўла існуюць розныя версіі. Клімент Александрыйскі, грунтуючыся на фразе з Першага паслання да Карынфян (1Кар. 9:5) пра права мець «спадарожніцай сястру-жонку», рабіў выснову, што апостал таксама быў жанаты. Тым не менш, меркаванне пра бясшлюбнасць Паўла грунтуецца на яго словах у 1Кар. 7:1-9, дзе ён раіць «не дакранацца да жанчыны» і жадае, каб усе людзі былі, як і ён. Апостал Павел падкрэсліваў важнасць пераадолення жаданняў плоці і лічыў стан цэлібату вышэйшым за шлюб, праводзячы паралелі паміж адносінамі сужэнцаў і адносінамі Хрыста з Царквой (Эф. 5:25-28)[18]. Ён пісаў:

" Нежанаты клапоціцца пра Гасподняе, як дагадзіць Госпаду; а жанаты клапоціцца пра мірское, як дагадзіць жонцы... Калі ж хто лічыць непрыстойным для сваёй дзяўчыны тое, каб яна, будучы ў сталым узросце, заставалася так, той няхай робіць, як хоча: не зграшыць; няхай такія выходзяць замуж. Але хто непахісна цвёрды ў сэрцы сваім і, не будучы абмежаваны патрэбай, але маючы ўладу ў сваёй волі, вырашыў у сэрцы сваім захоўваць сваю дзяўчыну, той добра робіць. (Эф. 7:32, Эф. 7:36-37) "

Сам Хрыстос, калі яго вучні выказалі здагадку, што «лепш не жаніцца», заявіў: «Не ўсе ўмяшчаюць слова гэтае, а каму дадзена. Бо ёсць скапцы, якія з улоння маці нарадзіліся так; і ёсць скапцы, якія аскопленыя людзьмі; і ёсць скапцы, якія самі сябе аскапілі дзеля Валадарства Нябеснага. Хто можа ўмясціць, няхай умясціць» (Мц. 19:10-12). Нягледзячы на тое, што гістарычна еўнухі (скапцы) не абавязкова былі цэлібатнымі, на працягу наступных стагоддзяў гэтае сцвярджэнне стала інтэрпрэтавацца як спасылка на неабходнасць цэлібату для духавенства[19]. Сам Хрыстос у хрысціянскай традыцыі разглядаецца як узор ідэальнай цнатлівасці («Кароль нявіннікаў»)[20]. Разуменне цэлібату ў раннім хрысціянстве таксама падмацоўвалася верай у хуткі канец свету, з-за чаго планаванне новых сем’яў губляла сэнс.

У ранняй Царкве жанатыя мужчыны маглі быць надзелены любым свяшчэнным санам. Апостал Павел пісаў: «Епіскап павінен быць беззаганны, адной жонкі муж» (1Цім. 3:2), аднак да канца IV стагоддзя жанатыя епіскапы сустракаліся ўжо як выключэнне. Даўжэй за ўсё яны захоўваліся ў цэрквах Афрыкі і Лівіі, што пазней было асуджана VI Усяленскім саборам[21]. З V стагоддзя на Усходзе запанавала практыка недапушчэння жанатых мужчын да епіскапскага рукапалажэння. У той жа час на Захадзе аформілася традыцыя не дапускаць жанатых да ўсіх чыноў святарства, пачынаючы з іпадыяканата. У пачатку III стагоддзя Каноны Апостальскіх пастаноў вызначалі, што толькі ніжэйшыя клірыкі могуць браць шлюб пасля пасвячэння, але шлюбы епіскапаў, святароў і дыяканаў не дазваляліся. Пры гэтым Сінод у Гангры (345 год) асудзіў фальшывы аскетызм вернікаў, якія байкатавалі набажэнствы, што праводзіліся жанатым духавенствам.

«Святы Макарый і Херувім», фрэска з манастыра Святой Кацярыны на Сінаі. Айцы Пустыні адыгралі значную ролю ў развіцці хрысціянскага аскетызму і цэлібату.

Упершыню патрабаванне поўнага ўстрымання ў шлюбе для ўсяго духавенства было вылучана на Эльвірскім саборы ў Іспаніі каля 305—306 гадоў. 33-і канон абвяшчаў: «Епіскапы, прэсвітары, дыяканы і іншыя асобы з ліку духавенства павінны цалкам устрымлівацца ад палавых зносін са сваімі жонкамі і ад нараджэння дзяцей. Калі хтосьці не падпарадкоўваецца, ён павінен быць адхілены ад духоўнай пасады»[22][23]. Пры гэтым Сінод у Анкіры (314 год) у 10-м каноне пастанавіў, што дыяканы, якія падчас пасвячэння заявілі аб сваім жаданні ажаніцца, могуць гэта зрабіць з дазволу епіскапа і працягваць служэнне, але тыя, хто не зрабіў такой заявы, павінны быць адхіленыя ў выпадку жаніцьбы. Першы Усяленскі Нікейскі сабор у 325 годзе (канон 3) забараніў епіскапам, прэсвітарам і дыяканам жыць з жанчынамі, акрамя маці, сястры ці цёткі (гэты канон быў накіраваны галоўным чынам супраць канкубінату, а не законнага шлюбу). Карфагенскі сінод 390 года таксама заклікаў да «дасканалага ўстрымання», спасылаючыся на тое, што «гэтаму вучылі апосталы і гэта захоўвалася ў старажытныя часы». Знакаміты ліст Сінезія Кірэнскага (каля 414 года) сведчыць пра тое, што асабісты выбар у гэтым пытанні тады яшчэ паважаўся, і для святароў і дыяканаў шлюбы заставаліся папулярнымі.

Значны ўплыў на развіццё цэлібату аказалі так званыя Айцы Пустыні — хрысціянскія пустэльнікі. Павел Фівейскі часта лічыцца першым пустэльнікам (анахарэтам), але менавіта Антоній Вялікі стаў пачынальнікам руху. Каля 270 года ён прадаў сваю маёмасць і сышоў глыбока ў пустыню дзеля поўнай адзіноты і надзвычайнага аскетызму, адмаўляючыся ад усіх цялесных задавальненняў. З часам да яго далучыліся тысячы мужчын і жанчын, якія жылі ў цэлібаце.

Згодна са святым Еранімам (каля 347—420), цэлібат з’яўляецца маральнай цнотай, якая заключаецца ў тым, каб «жыць у плоці, але па-за плоццю», і не паддавацца распусным думкам і жаданням. Еранім таксама сцвярджаў, што Пётр і іншыя апосталы былі жанатыя да свайго паклікання, але пасля адмовіліся ад шлюбных адносін.

Погляды Аўрэлія Аўгусціна

[правіць | правіць зыходнік]

У ранняй Царкве вышэйшыя клірыкі жылі ў шлюбах. Аўрэлій Аўгусцін вучыў, што першародны грэх Адама і Евы быў актам неразважлівасці, за якім рушылі ўслед гонар і непаслушэнства Богу. Дрэва пазнання дабра і зла было сімвалам парадку стварэння, і эгацэнтрызм прымусіў Адама і Еву з’есці плод з яго, не праявіўшы павагі да свету, створанага Богам. На думку Аўгусціна, яны не ўпалі б у грэх, калі б Сатана не пасеяў у іх пачуццях «корань зла». Іх прырода была параненая пахацінствам або лібіда, якое паўплывала на чалавечы інтэлект, волю, аффекты і жаданні, уключаючы сексуальную жаду. Ужо ў сваіх працах Аўгусцін вучыў, што першародны грэх перадаецца менавіта праз пахацінства, якое ён разглядаў як запал душы і цела, што робіць чалавецтва «масай пагібелі» (асуджаным натоўпам) і аслабляе свабоду волі. Гэтыя погляды на сексуальнасць аказалі велізарны ўплыў на фарміраванне царкоўнай дактрыны аб неабходнасці цэлібату для святарскага служэння.

У Каталіцкай царкве

[правіць | правіць зыходнік]
Манах-францысканец, 2012 год. Традыцыя цэлібату моцна ўкаранілася сярод манаскіх ордэнаў Заходняй Царквы.

У VIII стагоддзі цэлібат стаў агульным правілам на Захадзе, але санкцыянаваны як адзіная форма духоўнага жыцця ён быў толькі ў XI стагоддзі падчас так званай Грыгарыянскай рэформы. Скліканы папам Грыгорыем VII сабор у Рыме ў 1075 годзе пастанавіў разглядаць шлюб свяшчэннаслужыцеляў як блудадзейства.

Цэлібат як кананічную норму для субдыяканату і вышэйшых санаў канчаткова замацаваў Другі Латэранскі сабор у 1139 годзе, які пастанавіў: «мы таксама пастанаўляем, што тыя, хто ў субдыяканаце і вышэйшых санах уступілі ў шлюб або маюць наложніц, былі пазбаўлены сваёй пасады і царкоўнага прыходу. Бо, паколькі яны павінны быць і называцца храмам Божым, пасудзінай Госпада, мясцінай Святога Духа, непрыстойна, каб яны аддаваліся шлюбу і нечыстотам». Сабор таксама забараніў наведваць імшы тых, у каго ёсць жонкі або наложніцы, і пастанавіў скасоўваць іх шлюбы, бо такі саюз, заключаны ў парушэнне царкоўнага закона, не з’яўляецца сапраўдным шлюбам[24]. У некаторых месцах прымус і нават заняволенне жонак і дзяцей святароў выкарыстоўваліся для выканання закона. Напрыклад, Сінод у Павіі (1018) пастанавіў абвяшчаць дзяцей клірыкаў рабамі, а Сінод у Мельфі (1189, канон 12) прымяняў падобныя санкцыі да жонак і наложніц, якія маглі быць захопленыя феадаламі. Да канца Сярэднявечча ў Еўропе каля 25 % святароў усё яшчэ жылі ў канкубінаце. Гэты недахоп дысцыпліны быў звязаны з адсутнасцю вучэння аб аскезе і стаўленнем да працы святара больш як да функцыянера, чым як да душпастыра.

Патрабаванне аб цэлібаце было пацверджана на 24-й сесіі Трыдэнцкага сабора (1563). Канон IX абвяшчаў: «Калі хтосьці скажа, што клірыкі, якія атрымалі пасвячэнні, або асобы, якія ўрачыста прысягнулі захоўваць цнатлівасць, могуць браць шлюб […] няхай будзе выключаны з супольнасці вернікаў». Канон X дадаваў, што «калі хто скажа, што стан шлюбны павінен ставіцца вышэй за стан дзявоцтва або цэлібату… няхай будзе выкляты». Нягледзячы на гэта, нават у XVI стагоддзі існавала мноства свяшчэннаслужыцеляў, якія жылі ў шлюбе і лічылі яго кананічнай справай[23].

Другі Ватыканскі сабор (1962—1965) прысвяціў бясшлюбнасці духавенства 16-ы пункт дэкрэта «Presbyterorum ordinis». Ён пацвердзіў неабходнасць цэлібату:

" Дасканалае і пастаяннае ўстрыманне дзеля Валадарства Нябеснага, прапанаванае Хрыстом Госпадам, на працягу стагоддзяў і нават у нашы дні добраахвотна прыманае і пахвальна выконваемае немалой колькасцю верных Хрысту, Царква заўсёды лічыла асабліва важным для святарскага жыцця. Яно з'яўляецца знакам пастырскай любові і ў той жа час заахвочваннем да яе, асаблівай крыніцай духоўнай плённасці ў свеце... Захоўваючы дзявоцтва або бясшлюбнасць дзеля Валадарства Нябеснага, Прэсвітары прысвячаюць сябе Хрысту ў новай і ўзвышанай якасці, лягчэй з непадзельным сэрцам ідуць за Ім... Гэтымі меркаваннямі, заснаванымі на таямніцы Хрыста і Яго пасланніцтва, бясшлюбнасць, якая раней толькі рэкамендавалася святарам, была пасля ў Лацінскай Царкве прадпісана законам усім, каго ўзводзяць у свяшчэнны сан...[25] "

У 1967 годзе Папа Павел VI у энцыкліцы «Sacerdotalis caelibatus» пацвердзіў ранейшае права Царквы і прывёў хрысталагічныя, эклезіялагічныя і эсхаталагічныя абгрунтаванні цэлібату. Гэтыя ж матывы Папа Ян Павел II падрабязна апісаў у сваёй кнізе «Устаньце, хадзем!». Яго хрысталагічная матывацыя заключалася ў тым, што Хрыстос заставаўся нежанатым, каб цалкам прысвяціць сябе Богу і людзям. Эклезіялагічная матывацыя сцвярджала, што святар пераймае дзявочую любоў Хрыста да Царквы. Эсхаталагічная матывацыя падкрэслівала, што цэлібат прадвяшчае надыход апошніх часоў збаўлення.

У сучасным праве Каталіцкай царквы толькі нежанатыя мужчыны могуць быць пасвечаны ў святары лацінскага абраду (каноны 1037 і 1031). Аднак жанатыя мужчыны могуць стаць пастаяннымі дыяканамі. Таксама былыя пратэстанцкія або англіканскія святары, якія пераходзяць у каталіцтва і ўжо знаходзяцца ў шлюбе, могуць быць пасвечаны ў каталіцкія святары без прыняцця зароку цэлібату, але не могуць ажаніцца паўторна ў выпадку смерці жонкі. Цэлібат не з’яўляецца нязменным дагматам Царквы, а хутчэй пытаннем дысцыпліны, як выкарыстанне мясцовай мовы падчас імшы. Аднак абавязак захоўваецца да таго часу, пакуль не адбудзецца афіцыйных змяненняў[26]. У Каталіцкай царквы існуюць таксама свецкія цэлібатарыі, напрыклад, нумерарыі і далучаныя члены Прэлатуры Opus Dei.

У 1971 годзе ў Рыме было даследавана выкананне цэлібату, і справаздача паказала, што псіхасексуальная нясталасць часта выяўлялася ў гетэрасексуальнай і гомасексуальнай актыўнасці святароў. У 2002 годзе польскі сексолаг Збігнеў Леў-Старовіч у сваёй справаздачы адзначыў, што цэлібат выклікае ахоўныя механізмы і кампенсаторныя паводзіны: ідэалізацыя або абясцэньванне жанчын, імкненне да ўлады і багацця, аддаленасць ад паўсядзённага жыцця, развіццё тэалогіі граху і антысексуальных дакучлівых ідэй, выпадкі педафіліі. Нягледзячы на дыскусіі і заклікі да рэформ, Папа Ян Павел II рашуча выступаў супраць адмены інстытута бясшлюбнасці духавенства[27]. У Ірландыі гісторыі некаторых святароў, якія сталі бацькамі дзяцей, напрыклад, епіскап Эаман Кейсі і Майкл Кліры, выклікалі вялікі рэзананс.

Гісторык і філосаф Уіл Дзюрант, разглядаючы духавенства як ідэальных ахоўнікаў дзяржавы Платона, пісаў, што цэлібат стаў часткай псіхалагічнай структуры ўлады клірыкаў: яны былі свабодныя ад эгаізму сям’і, а іх уяўная перавага над целам выклікала трапятанне ў свецкіх грэшнікаў[28]. Сучасны даследчык Рычард П. О'Браен (1995) адзначаў, што лепшае разуменне чалавечай псіхалогіі прымусіла задацца пытаннем аб уплыве цэлібату на развіццё духавенства, асабліва ўлічваючы негатыўнае стаўленне да бясшлюбнасці ў многіх нееўрапейскіх краінах[29].

У Польшчы і на Русі

[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя цэлібату на тэрыторыі Польшчы і Кіеўскай Русі мела свае асаблівасці. Да канца XII стагоддзя ў Польшчы практыкавалася пасвячэнне жанатых мужчын. Бясшлюбнасць патрабавалася ад епіскапаў, але былі выключэнні: напрыклад, епіскап Улацлаўскі Огер меў жонку Бурну і сына Агеровіча, які адыгрываў значную ролю ў Вялікай Польшчы[30]. Рэформа царквы ў XI—XII стагоддзях сутыкалася з цяжкасцямі: кіраўнікі прызначалі на пасады сваіх прыхільнікаў, квітнелі сіманія і непатызм. Паступова цэлібат пачаў зацвярджацца праз дзейнасць легатаў і сінодаў, напрыклад, легата Гвалона ў 1103 годзе, які пазбавіў пасады кракаўскага епіскапа Чэслава, верагодна, за шлюб. Пры Папе Інакенціі III у Польшчу прыбылі легаты, якія рэанімавалі правілы аб бясшлюбнасці, у прыватнасці, П'етра Капуана ў 1197 годзе. Архіепіскап Генрык Кетліч зрабіў цэлібат абавязковым правам. Шлюбы святароў былі прызнаны незаконнымі, а іх дзеці — «з незаконнага ложка», што мела на мэце прадухіліць перадачу царкоўнай маёмасці ў спадчыну. Сын святара мог стаць клірыкам толькі праз папскую дыспенсацыю, напрыклад, дакумент Папы Ганорыя III. Аднак нават у XIII стагоддзі цэлібат не заўсёды выконваўся; хронікі згадваюць кракаўскага кантара Траяна, які памёр у 1269 годзе ў асяроддзі шматлікіх дзяцей і ўнукаў[30]. У перыяд Рэфармацыі пытанне аб адмене цэлібату ставілася польскім каралём перад Папам, але прапанова была адхілена, а Трыдэнцкі сабор дапамог канчаткова замацаваць бясшлюбнасць у Польшчы.

У Праваслаўнай і Усходнекаталіцкіх цэрквах

[правіць | правіць зыходнік]
Праваслаўны святар у Іерусаліме. Большасць праваслаўных святароў жанатыя.

У праваслаўі — як і ва ўсходнекаталіцкіх цэрквах — шлюб дапускаецца, калі яго заключэнне папярэднічае пасвячэнню ў дыяканскі і святарскі сан. Праваслаўе кіруецца, перш за ўсё, 13-м правілам Трульскага сабору (691—692 гады), якое абвяшчае:

" Таму, хто з'явіцца годным рукапалажэння ў іпадыякана, або ў дыякана, або ў прэсвітэра, таму зусім не павінна быць перашкодай да ўзвядзення на такую ступень сужыццё з законнай жонкай; і ад яго падчас пастаўлення не павінна патрабавацца абавязацельства ў тым, што ён утрымаецца ад законных зносін з жонкай сваёй; каб мы не былі прымушаныя такім чынам абразіць Богам устаноўлены шлюб... Хто пажадае разарваць шлюб святара і яго жонкі, будзе адлучаны ад царквы. "

Сабор у Труле таксама зацвердзіў нормы для епіскапаў: яны могуць быць нежанатымі або ўдаўцамі, а калі жанатыя, павінны назаўжды разлучыцца са сваёй жонкай.

У Рускай праваслаўнай царкве ў епіскапы рукапалагаюць выключна з ліку архімандрытаў (вышэйшы сан манаствуючых прэсвітараў), але ніяк не з ліку бясшлюбнага або жанатага белага духавенства. Практыка рукапалажэння бясшлюбнага духавенства, якое не прымала манаства, мае ў расійскай гісторыі пачатак у асобе Аляксандра Горскага, якога на гэты крок падштурхнуў мітрапаліт Філарэт (Драздоў). У 2011 годзе РПЦ прыняла дакумент, згодна з якім рукапалажэнне ў святары бясшлюбных асоб павінна разглядацца як выключная практыка і здзяйсняцца не раней за дасягненне 30-гадовага ўзросту і атрымання вышэйшай багаслоўскай адукацыі[31].

Калі пасля Берасцейскай уніі 1596 года ўкраінскія і беларускія іерархіі злучыліся з Рымскай царквой, яны дабіліся адабрэння жанатага духавенства ад Папы Клімента VIII у буле «Magnus Dominus». Спроба сінода ў Львове ў 1891 годзе ўстанавіць абавязковы цэлібат не мела поспеху. Аднак пазней епіскапы Рыгор Хамішын (1929) і Іасафат Кацылоўскі (1924) адмовіліся пасвячаць жанатых кандыдатаў. Складаная сітуацыя развілася ў дыяспары. Цыркуляр ад 1 кастрычніка 1890 года забараняў жанатым святарам быць душпастырамі ў Амерыцы. Апазіцыя Рыма да жанатага духавенства ў ЗША прывяла да таго, што шмат святароў і вернікаў, напрыклад, каля 100 000 чалавек у Пітсбургу на чале з Арэстам Чорнакам, аддзяліліся і перайшлі ў Праваслаўе.

У пратэстантызме

[правіць | правіць зыходнік]

Пратэстанцкая Рэфармацыя адкінула цэлібатнае жыццё і сексуальнае ўстрыманне для прапаведнікаў. Рэфарматары лічылі, што наяўнасць сям’і ў святара карысная для царкоўнай суполкі. Аднак пратэстанцкія цэлібатныя супольнасці, у тым ліку манаскія ордэны, усё яшчэ існуюць у лютэранскім і англіканскім асяроддзі, напрыклад, ордэн «Дочкі Марыі» ў лютэранстве. Некаторыя дробныя хрысціянскія рухі, такія як шэйкеры (Shakers), Таварыства Гармоніі і Кляштар Эфрата, прапагандавалі цэлібат як лепшы лад жыцця для ўсіх сваіх членаў, лічачы шлюб грахоўным і аддаючы перавагу ўсынаўленню.

Многія евангельскія хрысціяне аддаюць перавагу тэрміну «ўстрыманне» замест «цэлібату», засяроджваючыся на адмове ад дашлюбнага сексу. Аднак некаторыя адзінокія людзі імкнуцца да новага разумення цэлібату, сфакусаванага на Богу, а не як на абавязковым царкоўным абеце. У пяцідзясятніцкіх цэрквах, напрыклад, Pentecostal Mission, таксама існуе цэлібатнае служэнне для штатных святароў.

Некаторыя хрысціяне-гомасексуалы выбіраюць цэлібат у адпаведнасці з вучэннем сваіх дэнамінацый аб гомасексуальнасці. У 2014 годзе Амерыканская асацыяцыя хрысціянскіх кансультантаў выключыла са свайго этычнага кодэкса заахвочванне канверсійнай тэрапіі і замест гэтага заклікала гомасексуалаў да цэлібату.

У іншых хрысціянскіх рухах

[правіць | правіць зыходнік]

Сведкі Іеговы не прымаюць канцэпцыю абавязковага жыцця ў цэлібаце, лічачы яе супярэчнай Свяшчэннаму Пісанню. Яны вучаць, што бясшлюбнасць можа прыносіць пэўныя перавагі, але яна павінна быць выключна асабістым выбарам. Мармоны катэгарычна адмаўляюць цэлібат і падкрэсліваюць важнасць манагамнага шлюбу (хаця гістарычна практыкавалі палігінію).

У іншых рэлігіях і культурах

[правіць | правіць зыходнік]

Старажытная Грэцыя і Рым

[правіць | правіць зыходнік]
Садху каля Ганга ў Варанасі, 2008 год.

У Спарце і многіх грэчаскіх гарадах адмова ад шлюбу была падставай для пазбаўлення грамадзянства і магла пераследвацца як злачынства. У Старажытным Рыме цэлібат лічыўся адхіленнем і караўся фінансава. Выключэннем былі вясталкі — служыцелькі культу багіні Весты, якія давалі зарок бясшлюбнасці на 30 гадоў. Парушальніц зароку закопвалі ў зямлю жыўцом. Піфагарэізм, філасофскі рух заснаваны Піфагорам, уключаў не толькі вегетарыянства, але і сексуальнае ўстрыманне, лічачы, што цэлібат спрыяе духоўнай адарванасці і раўнавазе.

Індуізм

[правіць | правіць зыходнік]

У індуізме лічыцца, што сексуальная актыўнасць адцягвае ад навучання і дасягнення выратавання. Таму палавое ўстрыманне неабходна выконваць на першым этапе жыцця — брахмачар’я (да 24 гадоў), а таксама на апошнім — санньяса (75—100 гадоў). Цэлібат практыкуюць садху (святыя аскеты) і ёгі, якія пакідаюць звычайны лад жыцця дзеля вызвалення (мокшы) і медытацыі. Таксама лічыцца, што цэлібат дапамагае развіць звышнатуральныя сілы (сідхі). У манаскім ордэне Веданты, заснаваным Рамакрышнам у XIX стагоддзі, цэлібат патрабаваўся для захавання энергіі і яднання духу з Брахманам[32]. У руху Брахма Кумарыс цэлібат спрыяе міру і перамозе над пахацінствам.

Будызм і джайнізм

[правіць | правіць зыходнік]

У джайнізме прапаведуецца поўны цэлібат нават для маладых манахаў, ён лічыцца істотным для дасягнення мокшы. У будызме тхеравады нежанаты манах, які адрокся ад свету і яго жаданняў, лічыцца бліжэйшым да вызвалення. Сам Гаўтама Буда адрокся ад сваёй жонкі Ясахары і сына Рахулы дзеля аскетычнага жыцця. Будызм махаяны менш патрабавальны да цэлібату і вучыць, што свецкія людзі таксама могуць дасягнуць прасвятлення. У Японіі гістарычна склалася традыцыя жанатага будысцкага духавенства, а рэстаўрацыя Мэйдзі ў 1872 годзе легалізавала шлюбы для клірыкаў, напрыклад, знакаміты прынц Хігасіфусімі Куніхідэ быў манахам і бацькам.

Іўдаізм

[правіць | правіць зыходнік]

У іўдаізме адмоўнае стаўленне да бясшлюбнасці грунтуецца на прамым біблейскім прадпісанні «пладзіцеся і размнажайцеся» (Быц. 1:28). Нежанаты мужчына разглядаўся толькі як палова чалавечай істоты. Іўдаізм не бачыць у цэлібаце сродку для святасці і лічыць яго перашкодай асабістаму ўдасканаленню. Гэта ілюструецца тэрмінам «кідушын» («асвячэнне»), які азначае заручыны, а таксама тым фактам, што першасвятар павінен быў быць жанатым (). Нежанатыя не дапускаліся да некаторых грамадскіх і рэлігійных пасад, напрыклад, суддзяў па крымінальных справах. Ідэя, што ў шлюбе ёсць нешта амаральнае, была абвергнута Нахманідам у XIII стагоддзі. Традыцыйны погляд выказаны ў Шулхан аруху: «усякі, хто не ўдзельнічае ў працягу роду, нібыта пралівае кроў, прымяншае Божы вобраз і прымушае Шхіну пакідаць Ізраіль». У мінулым рэлігійны суд нават меў права прымушаць да жаніцьбы мужчыну пасля 20 гадоў. Аднак есеі ў часы Другога Храма практыкавалі цэлібат.

Іслам

[правіць | правіць зыходнік]

У ісламе большасць навукоўцаў лічаць бясшлюбнасць забароненай. Іслам жорстка асуджае пазашлюбныя сувязі, але вельмі заахвочвае шлюб. Хадысы прарока Мухамада абвяшчаюць, што «шлюб — гэта палова рэлігіі», і што кожны, хто здольны ажаніцца, павінен зрабіць гэта. Каран (57:27) гаворыць аб манастве хрысціян: «Манаства, якое яны самі вынайшлі, Мы не прадпісвалі ім». Аднак некаторыя суфійскія аскеты практыкавалі цэлібат як форму самадысцыпліны і містычнага шляху, напрыклад, у ордэне Кадырыя ў Кітаі, дзе лідары традыцыйна нежанатыя, як шэйх Ян Шыцзюнь, і сярод дэрвішаў Хайдарыі.

Зараастрызм

[правіць | правіць зыходнік]

Зараастрыйскі тэкст «Відэўдад» (4:47) усхваляе жанатага мужчыну: «чалавек, у якога ёсць жонка, значна вышэйшы за таго, хто жыве ва ўстрыманні»[33].

У іншых культурах

[правіць | правіць зыходнік]

Традыцыя «клятвенных нявінніц» на Балканах развілася з кодэкса Лека Дукаджыні (албанскі канун). Жанчыны давалі зарок цэлібату і атрымлівалі права браць на сябе сацыяльную ролю мужчын (атрымліваць у спадчыну зямлю, насіць мужчынскае адзенне). Падчас Руху 4 мая ў Кітаі абяцанні цэлібату выкарыстоўваліся як сродак барацьбы супраць традыцыйных шлюбаў. Таксама цікава, што да канца XIX стагоддзя цэлібат быў абавязковым для прафесараў Оксфардскага і Кембрыджскага ўніверсітэтаў.

Духоўны настаўнік Мехер Баба сцвярджаў: «для духоўнага шукальніка жыццё ў строгім цэлібаце пераважнейшае за сямейнае жыццё, калі ўстрыманне даецца яму лёгка… Але для звычайных людзей сямейнае жыццё, несумненна, пажаданае… шукальнік павінен пазбягаць таннага кампрамісу паміж імі: распуснасць прывядзе яго ў хаос некіруемай юрлівасці»[34].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ цэліба́т // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы : у 5 т. / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа; пад агульнай рэдакцыяй К. К. Атраховіча (К. Крапівы). — Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977―1984.
  2. ↑ Целибат // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
  3. ↑ O'Brien, Jodi (2009). Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1(англ.). SAGE. pp. 118–119. ISBN 978-1412909167.
  4. ↑ Bryan Garner (28 ліпеня 2009). Garner's Modern American Usage(англ.). Oxford University Press. p. 145. ISBN 978-0-19-988877-1.
  5. ↑ Celibate (англ.)(недаступная спасылка). Oxford University Press. Архівавана з першакрыніцы 2 сакавіка 2013. Праверана 11 студзеня 2014.
  6. ↑ Хвойка — Шервинский. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2017. — 799 с. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-372-9.
  7. ↑ Целибат // Католическая энциклопедия. Т.5. ― М.: 2013. ― ст. 131—134
  8. ↑ Безбрачие // Электронная еврейская энциклопедия — eleven.co.il
  9. ↑ Online Etymology Dictionary, Celibacy. Праверана 11 жніўня 2009.
  10. ↑ Palazzini, Pietro, рэд. (1962). Abstinence and Continence. Dictionary of Moral Theology(англ.). London: Burns & Oates.
  11. ↑ Johannes P. Schadé (2006). Encyclopedia of World Religions(англ.). Foreign Media Group. p. 180. ISBN 978-1-60136-000-7.
  12. ↑ DePaulo, Bella (23 снежня 2009). ASEXUALS: Who Are They and Why Are They Important?: We have so much more to learn about asexuality. Psychology Today(англ.). Праверана 12 кастрычніка 2016.
  13. ↑ A.W. Richard Sipe (1990). A Secret World: Sexuality and the Search For Celibacy(англ.). Routledge. p. 52. ISBN 1-134-85134-0.
  14. ↑ Brown, Gabrielle (1989). The New Celibacy: A Journey to Love, Intimacy, and Good Health in a New Age(англ.) (Rev ed.). New York: McGraw-Hill. ISBN 9780070084391.
  15. ↑ Abbott, Elizabeth. A History of Celibacy. Cambridge, Massachusetts: DaCapo, 1999; Keller, Wendy. The Cult of the Born-Again Virgin: How Single Women Can Reclaim Their Sexual Power. Deerfield Beach, Florida: Health Communications, 1999; Shalit, Wendy. A Return to Modesty: Discovering the Lost Virtue. New York: Touchstone, 2000.
  16. ↑ Henry Chadwick, The Early Church, ISBN 978-0140231991
  17. ↑ Евсевий Кесарийский (Памфил). Церковная история. Книга 3. Глава 30 (руск.). Архівавана з першакрыніцы 13 студзеня 2021. Праверана 28 ліпеня 2021.
  18. ↑ Robert Crooks; Karla Baur (2010). Our Sexuality(англ.) (11th ed.). Cengage Learning. p. 11. ISBN 978-0-495-81294-4.
  19. ↑ Hester, J. David (Sep 2005). Eunuchs and the Postgender Jesus: Matthew 19.12 and Transgressive Sexualities. Journal for the Study of the New Testament(англ.). 28 (1): 13–40. doi:10.1177/0142064X05057772. S2CID 145724743.
  20. ↑ Parsch, Pius (1953). The Church's Year of Grace(англ.). Liturgical Press. LCCN 53003963. OCLC 1822896.
  21. ↑ Марков Н. Ф. Безбрачие. Архівавана 19 красавіка 2014.. Православная Богословская Энциклопедия.
  22. ↑ The Council of Elvira, ca. 306. Canon 33.
  23. 1 2 Толкование епископа Никодима (Милоша) на 13-го правило Шестого Вселенского Собора, Трулльского иначе Пято-Шестого Собора. (руск.). Архівавана з першакрыніцы 12 снежня 2016. Праверана 29 ліпеня 2021.
  24. ↑ Second Lateran Council. The Tenth General Council (1139). Canon 6, 7.
  25. ↑ Presbyterorum ordinis (руск.). Архівавана з першакрыніцы 4 ліпеня 2015. Праверана 18 чэрвеня 2015.
  26. ↑ Celibacy and the Priesthood (англ.). Архівавана з першакрыніцы 5 снежня 2008.
  27. ↑ Целибат Архівавана 29 ліпеня 2021.. Энциклопедия Кольера.
  28. ↑ Durant, Will (2005). Story of Philosophy(англ.). Simon & Schuster. ISBN 978-0-671-69500-2.
  29. ↑ The HarperCollins Encyclopedia of Catholicism, 1995, ed. O’Brien, Richard, NY: Harper Collins Publishers, p. 291
  30. 1 2 Jan Ptaśnik: Kultura wieków średnich. Życie religijne i społeczne. Warszawa: PWN, 1959. 
  31. ↑ О хиротонии безбрачных лиц, не состоящих в монашестве. Архівавана 30 ліпеня 2021., 3.02.2011.
  32. ↑ Maura O’Neill. Encyclopedia of Sex and Gender: Culture Society History (англ.). Архівавана з першакрыніцы 20 кастрычніка 2021. Праверана 2 жніўня 2021.
  33. ↑ AVESTA: VENDIDAD (English): Fargard 4. Contracts and offenses. (англ.). www.avesta.org. Праверана 5 снежня 2024.
  34. ↑ Baba, Meher (1967). Discourses. 1. San Francisco: Sufism Reoriented. pp. 144-46. ISBN 978-1-880619-09-4.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Аникьев И. И. Целибат(руск.) // Большая российская энциклопедия. — Т. 34. Архівавана з першакрыніцы 28 верасня 2022.
  • Целибат(руск.) // Католическая энциклопедия. — М.: 2013. — Т. 5. — С. 131—134.
  • Heid Stefan. Celibacy in the Early Church: The Beginnings of a Discipline of Obligatory Continence for Clerics in East and West. — San Francisco: Ignatius Press, 2000. — 376 с. — ISBN 0-89870-800-1.
  • Безбрачие (Целибат)(руск.) // Православная Богословская Энциклопедия. — Петраград: 1901. — Т. 2.
  • Brown Gabrielle. The New Celibacy: Why More Men and Women Are Abstaining from Sex—and Enjoying It. — New York: McGraw-Hill Education, 1980. — ISBN 0-07-008430-0.
  • Kumor Bolesław, Obertyński Zdzisław. Historia Kościoła w Polsce. — Poznań – Warszawa: Pallotinum, 1974. — Т. I.
  • Філоненко М. В. Безшлюбність(укр.) // Юридична енцыклапедыя. — Т. 1. Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2016.
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Цэлібат&oldid=5169854"