Məzmuna keç

Tomas Yunq

Vikipediya, azad ensiklopediya
Tomas Yunq
ing. Thomas Young
Doğum tarixi 13 iyun 1773(1773-06-13)[1][2][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 10 may 1829(1829-05-10)[1][5][…] (55 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
  • St Giles Kilsəsi[d]
Vətəndaşlığı Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
Milliyyəti İngilis
Elm sahələri fizika, mexanika, dilçilik, materialşünaslıq
Elmi dərəcəsi
İş yerləri
Təhsili
Tanınır İşığın dalğa nəzəriyyəsi, Çift yarıq təcrübəsi, Yunq-Helmholtz nəzəriyyəsi, Yunq əmsalı
Üzvlüyü
İmza
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Tomas Yunq (ing. Thomas Young; 13 iyun 1773 – 10 may 1829) — ingilis polymat (çoxşaxəli alim), həkim, fizikçi, oftalmoloq, dilçi və egyptoloq. O, işıq interferensiyası nəzəriyyəsini irəli sürmüş, gözdə astiqmatizm konsepsiyasını göstərmiş və Rosetta Daşı üzərində iş aparmışdır.[7][8][9]

Erkən həyat və təhsil

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tomas Yunq 13 iyun 1773-cü ildə Milverton, Somerset, İngiltərədə doğulmuşdur. O, on uşaqlı Quaker ailəsində ən kiçik uşaq idi.[10][11] Uşaqlıqda o, klassik dillər — yunan, latın, fransız və başqa dilləri öyrənmiş, elmi maraqları erkən yaşlarda yaranmışdır.[12][13]

Tibb təhsili üçün o əvvəlcə London və Edinburq universitetlərinə daxil olmuş, daha sonra 1795-ci ildə Göttingen Universitetində elmi dissertasiya müdafiə etmişdir.[14][15]

Elmi fəaliyyətləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Görmə və oftalmologiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yunq gözdə fokuslanma prosesini izah etmiş, reseptiv sistemin necə işlədiyini analiz etmişdir.[16] O, astiqmatizmin mövcudluğunu aşkar etmiş və gözdə rəng hiss edilməsinin üç reseptor teoriyasını (qırmızı, yaşıl, mavi) irəli sürmüşdür.[17][18]

Optika və işıq teoriyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yunq 1803-cü ildə Kral Cəmiyyətində təqdim etdiyi "ikili çəpər" (ing. double-slit) eksperimentini istifadə edərək işığın interferensiyasını müşahidə etmiş və bu yolla işığın dalğa xarakterini isbat etməyə çalışmışdır.[19][20][21] O, həmçinin işığın qütblənməsi və rənglərin interferensiya əsasında meydana gəlməsini dalğa nəzəriyyəsi ilə açıqlamışdır.[22]

Mexanika və materiallar elmi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yunq materialların elastik davranışını tədqiq etmiş və onun adı ilə tanınan "Yunq modulu" (Young’s modulus) ideyasını irəli sürmüşdür.[23]

Dilçilik, Egyptologiya və digər sahələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yunq dillər üzrə çoxşaxəli iş aparmış, təxminən dörd yüz dildən çox söz və kök analizləri ilə maraqlanmışdır.[24] O, "İndo-Avropa" (Indo-European) terminini təklif etmişdir.[25] 1814–1819 illər arasında Yunq Rozetta daşı üzərində işlər görmüş və demotik mətnləri tərcümə etməyə başlamışdır; bu iş Jan-Fransua Şampolyonun işlərinə zəmin yaratmışdır.[26]

Şəxsiyyəti və tanınması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yunq "The Last Man Who Knew Everything" ("Hər şeyi bilən son insan") kimi tanınır, çünki o dövrdə çoxsaylı elm sahələrində çalışmışdır.[27][28] Yunqun işləri yalnız ölümündən sonra daha geniş qiymətləndirilmişdir.[29]

Ölümü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tomas Younq 10 may 1829-cu ildə Londonda vəfat etmişdir. St Giles Kilsəsində dəfn olunmuşdur.[30]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi. (İstifadə tarixi: 22 avqust 2017).
  2. ↑ Thomas Young. // Biographies of the Entomologists of the World. Senckenberg German Entomological Institute. (İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2017).
  3. 1 2 www.accademiadellescienze.it (it.). (İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020).
  4. ↑ Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi.
  5. ↑ Thomas Young (alm.). // Brockhaus Enzyklopädie. F.A. Brockhaus.
  6. ↑ Юнг Томас (rus.). // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия. 1969—1978.
  7. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – Biography – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  8. ↑ "Thomas Young". 29 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  9. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – The Past".
  10. ↑ "Biography of Thomas Young (1773 - 1829)". 17 noyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  11. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – The Past". 5 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  12. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – The Past". 5 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  13. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  14. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – Biography – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  15. ↑ "Biography of Thomas Young (1773 - 1829)". 17 noyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  16. ↑ "Thomas Young". 29 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  17. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – The Past".
  18. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  19. ↑ "Thomas Young". 29 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  20. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – The Past". 5 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  21. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  22. ↑ "Thomas Young". 29 avqust 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  23. ↑ "Who was Thomas Young?". 1 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  24. ↑ "The Past – Thomas Young". 5 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  25. ↑ "Who was Thomas Young?". 1 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  26. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – The Past". 5 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  27. ↑ "Thomas Young – The Last Man Who Knew Everything". 22 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  28. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – Biography – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  29. ↑ "Thomas Young (1773-1829) – The Past". 5 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
  30. ↑ "Thomas Young (1773 - 1829) – Biography – University of St Andrews". 16 oktyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2025.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Tomas_Yunq&oldid=9112357"