Məzmuna keç

Supremasizm

Vikipediya, azad ensiklopediya

Supremasizm və ya üstünlük ideologiyası — müəyyən bir irqin, növün, etnik qrupun, dinin, cinsin, inanclar sisteminin və ya mədəniyyətin digərlərindən üstün olduğu və bu qrupla eyniləşənlərə, eyniləşməyənlər üzərində hökmranlıq etmək, onlara nəzarət etmək və ya onları idarə etmək hüququ verdiyi barədə inanc.

Gender supremasizmi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bir çox antropoloqlar "kişi dominantlığı" və ya "patriarxat" olaraq da bilinən kişi supremasizminin bəşər tarixi boyu bütün mədəniyyətlərdə mövcud olduğunu müdafiə edirlər. Kişi üstünlüyü ideologiyasında kişilərə xüsusi hüquqlar və ya statuslar verilir ki, bu da "kişi imtiyazı" (ing. male privilege) kimi xarakterizə olunur. Bu cür üstünlük müxtəlif mədəniyyət, siyasət və şəxsiyyətlərarası strategiyalar vasitəsilə təmin edilir.[1] Digər tədqiqatçılar isə bu vəziyyətin tez-tez qadın təsirinin müxtəlif formaları ilə tarazlaşdırıldığını qeyd edirlər.[1] XIX əsrdən etibarən bu cür üstünlük ideologiyalarına qarşı çıxan, bütün mədəni, siyasi və şəxsiyyətlərarası münasibətlərdə qadınlar üçün bərabər hüquq və təminatlar tələb edən feminist hərəkatların sayı artmağa başlamışdır.[2][3][4] Son dövrlərdə isə kişilərin qadınlardan üstün olduğunu müdafiə edən androsentrizmə qarşı olaraq, qadınların bir çox parametrlərə görə kişilərdən daha üstün olduğunu irəli sürən ginosentrizm yanaşması meydana çıxmışdır.[5]

İrqi supremasizm

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Cənubi Amerika, Afrika, Avstraliya, Okeaniya və Asiyada Avropa kolonializmi dövründə ağ irqin üstünlüyü ideyası ("ağ supremasizmi") və "Ağ adamın yükü" ifadəsi imperialist siyasətə bəraət qazandırmaq üçün geniş şəkildə istifadə olunmuş, bu siyasət xeyirxah bir təşəbbüs kimi təqdim edilmişdir.[6][7][8]

ABŞ-də Vətəndaş müharibəsindən sonra ölkənin cənubunda Ku-Kluks-Klan adlı gizli təşkilat yaradılmışdı. Onun məqsədi Cənubun Rekonstruksiyası dövründən sonra ağların üstünlüyünü yenidən bərpa etmək idi.[9] Onlar digər irqlərlə yanaşı, yəhudilərə, katoliklərə və digər azlıqlara qarşı da üstünlük ideyasını təbliğ edirdilər. Tədqiqatçılar Ku-Kluks-Klanı ağ supremasizminin bariz formalarından biri hesab edirlər. Hazırda ABŞ-də bu qəbildən olan bir çox oxşar təşkilatlar mövcuddur.[10]

XX əsrin əvvəllərindən İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər, Şova dövrü ərzində Yaponiya imperiyasının təbliğatı köhnə Hakkō ichiu konsepsiyasından istifadə edərək yaponların Asiya və Sakit okean regionunu idarə etməyə layiq olan üstün bir irq olduğu ideyasını yayırdı. Yaponların irqi üstünlüyü iddiasını irəli sürən Kokutay, Şinmin no Miçi (Təbəələrin yolu) və yaponları mərkəzi millət kimi qəbul edən dünya siyasəti tədqiqatları kimi çoxsaylı tarixi sənədlər hifz edilib saxlanılmışdır.

1930 və 1940-cı illərdə Nasist Partiyası və Adolf Hitler Ari irqinin mövcudluğunu təbliğ edir və işğallar vasitəsilə bu konsepsiyaya müvafiq gələn ümumavropa imperiyası yaratmağa çalışırdı. Nasist Partiyası öz yapon müttəfiqləri ilə birlikdə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Ox dövlətlərinin əsas sütununu təşkil edirdi.

Afrikada, Cənubi Sudanın qaradərili əhalisi ölkədə yaşayan ərəblər tərəfindən irqçi hücumlara məruz qaldıqlarını bildirir və bu vəziyyəti tarixi "aparteid" rejimi ilə eyniləşdirirlər. Darfur münaqişəsi zamanı törədilən soyqırımı faktları da ərəb irqçiliyinin və üstünlük iddiasının bir nümunəsi kimi təsvir olunur.

Son dövrlərdə qaradərili irqinin digərlərindən üstün olduğunu müdafiə edən qara supremasizmi) ideologiyası da meydana çıxmışdır. Bu yanaşma İslam milləti və Qara Panterlər kimi bəzi radikal təşkilatların ritorikasında özünü göstərmişdir. Bu cür ideoloqların bir hissəsi melanin nəzəriyyəsi tərəfdarlarıdır. Onların fikrincə, afrikalıların dərisinə tünd rəng verən melanin piqmenti qaradərililərə xüsusi intellektual və fiziki üstünlüklər qazandırır.[11] Hətta bəzi radikal iddialara görə, ağ dəri rəngi genetik bir mutasiya (albinizmin bir növü) nəticəsində yaranmış bir anomaliyadır.[12][13]

Dini supremasizm

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bəzi alimlər və tarixçilər xristian supremasizminin (xristian üstünlüyü ideologiyası) "Müqəddəs torpaqlar"a təşkil edilən Səlib yürüşlərinin, eləcə də Avropadakı müsəlmanlara və bütpərəstlərə qarşı müharibələrin əsas hərəkətverici qüvvəsi olduğunu müdafiə edirlər.[14] Transatlantik qul ticarətinin də müəyyən mənada xristian supremasizmi ideologiyasının bir tərkib hissəsi kimi idarə olunduğuna dair elmi fikirlər mövcuddur.[15] Bundan əlavə, ABŞ-nin keçmiş prezidenti kiçik Corc Buşun Yaxın Şərq siyasətinin arxasında onun xristian fundamentalizminə əsaslanan müəyyən dini üstünlük baxışlarının dayandığı da iddia edilmişdir.[16]

Müəyyən tədqiqatçılar və müəlliflər islam supremasizminin (islam üstünlüyü ideologiyası) mövcudluğunu da qeyd edirlər. Onların fikrincə, Quran və digər islam mənbələrindəki bəzi radikal şərhlər supremasistlər tərəfindən islamın digər dinlərdən mütləq üstünlüyünü əsaslandırmaq üçün istifadə edilmişdir.[17] Bu kontekstdə bəzi qərb müəllifləri tarixdəki Şərqi Afrika qul ticarətini, XX əsrin əvvəllərində sultan II Əbdülhəmid dövründəki panislamizm siyasətini,[18] həmçinin klassik hüquq sistemindəki cizyə vergisini və bəzi müsəlman ölkələrində qeyri-müsəlmanlar üçün tətbiq edilən nikah məhdudiyyətlərini misal gətirirlər.[19] Bəzi sosioloqlar isə Avropadakı müəyyən mühacir icmaları daxilində özünü göstərən qapalı dini təcridolunma meyillərini "müdafiə xarakterli" supremasizm kimi qiymətləndirirlər.[20] Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı mənşəli bəzi fondların qərbdə islam supremasizmi iddialarını sırf islamofobik ritorika kimi qələmə vermək üçün müəyyən təsisatları maliyyələşdirdiyi də irəli sürülmüşdür.[21]

Bəzi tənqidçilər və politoloqlar İsrail dövləti və Sionizm kontekstində yəhudi supremasizminin mövcudluğundan bəhs edirlər. Tarixçi İlan Pappe qeyd edir ki, Fələstinə təşkil edilən Birinci aliya fundamental olaraq yəhudi üstünlüyü ideyasına əsaslanan bir cəmiyyət modelinin təməlini qoymuşdur.[22] Cozef Massad isə iddia edir ki, yəhudi supremasizmi həm dini, həm də dünyəvi sionizmin bəzi qollarında dominant prinsip olmuşdur.[23] Bununla belə, Diffamasiya Əleyhinə Liqa (ADL) kimi beynəlxalq hüquq-müdafiə təşkilatları Doun David Dyuk və Kevin Makdonald kimi ağ irqçi müəlliflərin "Yəhudi supremasizmi" adlı əsərlərini birbaşa antisemit xarakterli sui-qəsd nəzəriyyəsi və nifrət nitqi kimi qiymətləndirərək pisləyir.[24]

Zərdüştlük — iudaizm, xristianlıq və islama təsir göstərmiş erkən təkallahlı dinlərdən biri olub, özlərini ari adlandıran xalqlar, o cümlədən qədim farslar arasında yaranmışdır.[25] Fridrix Nitsşenin "Zərdüşt belə deyirdi" kimi fəlsəfi əsərləri sonralar alman nasistləri tərəfindən təhrif edilərək ari fövqəlinsan (alm. Übermensch‎) və ağ irqin üstünlüyü ideyalarına bəraət qazandırmaq üçün interpretasiya olunmuşdur.[26] Həmçinin, nasist simvolikasında zərdüştlüyün qədim simvollarından olan faravaharın müəyyən vizual elementlərindən də istifadəyə cəhd edilmişdir.[27]

Supremasizmin digər formaları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Müəyyən xüsusiyyətlərə malik olan insanların digərlərindən üstün olduğunu və daha yüksək sosial mövqeyə layiq olduğunu iddia edən başqa qərəz və ayrı-seçkilik formaları da mövcuddur:

  • Heteronormativlik — heteroseksual istiqamətin cəmiyyətdə yeganə təbii və sosial norma kimi qəbul edilməsi, digər cinsi yönümlərin isə bu normadan kənarlaşma və ya aşağı statuslu hesab edilməsi ilə xarakterizə olunan dünyagörüşü.[28]
  • Yaş diskriminasiyası (Eycizm) — insanın yaşına görə ayrı-seçkiliyə məruz qalması. Bu yanaşma, yalnız əvvəlcədən müəyyən edilmiş müəyyən bir yaş meyarından olan insanları adekvat qəbul etmək və onlarla əməkdaşlıq etmək meylində özünü göstərir.
  • Genizm (Genetik ayrı-seçkilik) — insanın cəmiyyətdəki dəyərinin və üstünlüyünün onun şəxsi keyfiyyətləri və ya nailiyyətləri ilə deyil, birbaşa malik olduğu gen strukturları ilə müəyyən edildiyini müdafiə edən nəzəriyyə.[29]
  • Lukizm və boya/çəkiyə görə ayrı-seçkilik — insanların xarici görkəminə, bədən formasına, çəkisinə və boyuna görə qiymətləndirilməsi, müəyyən vizual standartlara cavab verənlərin digərlərindən üstün tutulması meyilləridir.[30] Boya görə ayrı-seçkilik sosiologiyada "haytizm" (ing. heightism) adlanır.[31][32] Bədən ölçülərinə görə üstünlük iddiası isə ingilisdilli ədəbiyyatda "sayzizm" (ing. sizeism) kimi qeyd olunur.[33]
  • Kolorizm (Dəri rənginin tonuna görə ayrı-seçkilik) — eyni irqi və ya etnik qrup daxilində dərinin rəng tonuna (əsasən daha açıq dərili olmağa) görə üstünlük iddiası və sosial iyerarxiya yaradılması meyilləridir.[34]
  • Dil və vurğuya görə ayrı-seçkilik — müəyyən bir dildə danışan və ya xüsusi bir regional/sosial vurğuya (aksentə) malik olan fərdlərin özlərini bu xüsusiyyətləri daşımayanlardan daha mədəni və üstün hesab etməsi, bunun əsasında cəmiyyətdə imtiyazlı status iddia etməsidir.[35]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Sanday, Peggy Reeves. Female power and male dominance: on the origins of sexual inequality (ingilis). Cambridge University Press. 1981. 6-8, 113–114. ISBN 978-0521280754.
  2. ↑ Collins English Dictionary and Thesaurus (ingilis). London: Collins. 2006. ISBN 978-0007224050.
  3. ↑ Humm, Maggie. Modern feminisms: Political, Literary, Cultural (ingilis). New York: Columbia University Press. 1992. ISBN 978-0231080735.
  4. ↑ Cornell, Drucilla. At the heart of freedom: feminism, sex, and equality (ingilis). Princeton, N.J.: Princeton University Press. 1998. ISBN 978-0691028965.
  5. ↑ "Gynocentrism Definition & Meaning" (ingilis). Dictionary.com. İstifadə tarixi: 16 yanvar 2025.
  6. ↑ Fujitani, Takashi; White, Geoffrey Miles; Yoneyama, Lisa. Perilous memories: the Asia-Pacific War(s) (ingilis). Duke University Press. 2001. səh. 303. ISBN 978-0822325642.
  7. ↑ Miller, Stuart Creighton. Benevolent Assimilation: The American Conquest of the Philippines, 1899-1903 (ingilis). Yale University Press. 1982. səh. 5. ISBN 978-0300030815.
  8. ↑ "In Our Pages: 100, 75 and 50 Years Ago; 1899: Kipling's Plea". International Herald Tribune (ingilis): 6. 4 fevral 1999.
  9. ↑ Foner, Eric. Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863—1877 (ingilis). HarperCollins. 1989. 425–426. ISBN 978-0060937164.
  10. ↑ Appleby, R. Scott. The ambivalence of the sacred: religion, violence, and reconciliation (ingilis). Rowman & Littlefield. 2000. səh. 103. ISBN 978-0847685554.
  11. ↑ Barnes, Carol. Melanin: The Chemical Key to Black Greatness, Vol. 1 (ingilis). Lushena Books. 2001. ISBN 978-1930097353.
  12. ↑ Ortiz De Montellano, Bernard. "Magic Melanin: Spreading Scientific Illiteracy Among Minorities". Skeptical Inquirer (ingilis). 16. 1992: 162–166.
  13. ↑ Cashmore, Ernest; Jennings, James. Racism: essential readings (ingilis). SAGE. 2001. 181–182. ISBN 978-0761968146.
  14. ↑ Lansing, Carol; English, Edward D. A Companion to the Medieval World (ingilis). John Wiley & Sons. 2009. səh. 457. ISBN 978-1405109222.
  15. ↑ Hunt, Mary E.; Neu, Diann L. New Feminist Christianity: Many Voices, Many Views (ingilis). SkyLight Paths Publishing. 2010. səh. 122. ISBN 978-1594732850.
  16. ↑ Masalha, Nur. The Bible and Zionism: Invented Traditions, Archaeology and Post-Colonialism in Palestine-Israel (ingilis). Zed Books. 2007. səh. 116. ISBN 978-1842777619.
  17. ↑ Abou El Fadl, Khaled. The Place of Tolerance in Islam (ingilis). Beacon Press. 2002. səh. 23. ISBN 978-0807002292.
  18. ↑ Jenkins, Gareth. Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? (ingilis). Palgrave Macmillan. 2008. səh. 59. ISBN 978-1403968838.
  19. ↑ Ruthven, Malise. Islam: A Very Short Introduction (ingilis). Oxford University Press. 1997. səh. 117. ISBN 978-0199504695.
  20. ↑ Tibi, Bassam. "Ethnicity of Fear? Islamic Migration and the Ethnicization of Islam in Europe". Studies in Ethnicity and Nationalism (ingilis). John Wiley & Sons. 10 (1). 2010: 126–157.
  21. ↑ Bawer, Bruce. Surrender: Appeasing Islam, Sacrificing Freedom (ingilis). Random House. 2007. səh. 152. ISBN 978-0767928373.
  22. ↑ Pappé, Ilan. The Israel/Palestine Question (ingilis). Routledge. 1999. səh. 89. ISBN 978-0415169479.
  23. ↑ Hirsh, David. "Anti-Zionism and Antisemitism: Cosmopolitan Reflections". The Yale Initiative for the Interdisciplinary Study of Antisemitism Working Paper Series (ingilis). 2008.
  24. ↑ "Anti-Defamation League Official Reports on Extremism" (ingilis). Anti-Defamation League. 19 iyun 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2026.
  25. ↑ Levy, Janet. Iran and the Shia: Understanding Iran (ingilis). The Rosen Publishing Group. 2009. 9-10. ISBN 978-1435852822.
  26. ↑ Yenne, Bill. Hitler's Master of the Dark Arts: Himmler's Black Knights and the Occult Origins of the SS (ingilis). Zenith Imprint. 2010. 43–44. ISBN 978-0760337784.
  27. ↑ Lundskow, George. The Sociology of Religion: A Substantive and Transdisciplinary Approach (ingilis). Pine Forge Press. 2008. səh. 118. ISBN 978-1412937016.
  28. ↑ Weiss, Jillian Todd. The Gender Caste System: Identity, Privacy, and Heteronormativity (ingilis). Tulane University Law Review. 2001.
  29. ↑ Annas, George. "Genism, Racism, and the Prospect of Genetic Genocide". Global Lawyers and Human Rights (ingilis). 18 (2). 2003.
  30. ↑ O'Brien, Jodi. Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1 (ingilis). SAGE Publications. 2008. ISBN 978-1412909167.
  31. ↑ Feldman, Saul. "The Presentation of Shortness in Everyday Life: Height and Heightism in American Society". American Sociological Association Papers (ingilis). 1971.
  32. ↑ Shapiro, Fred R. "Historical Notes on the Vocabulary of the Women's Movement". American Speech (ingilis). Duke University Press. 60 (1). 1985: 14.
  33. ↑ Sizeism. OED Online (ingilis). Oxford University Press. 2012.
  34. ↑ Bonilla-Silva, Eduardo. The Latin Americanization of US Race Relations: A New Pigmentocracy // Evelyn Nakano Glenn (redaktor). Shades of Difference: Why Skin Color Matters (ingilis). Stanford University Press. 2009. ISBN 978-0804759984.
  35. ↑ "Language Discrimination: Your Legal Rights" (ingilis). The Legal Aid Society-Employment Law Center & ACLU. 2002. 23 fevral 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 fevral 2026.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Supremasizm&oldid=9021797"