Məzmuna keç

Məsih (Hendel)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Məsih
ing. Messiah
Hendelin avtoqraf partiturasının titul səhifəsi
Hendelin avtoqraf partiturasının titul səhifəsi
Bəstəkar Hendel
Forma oratoriya
Opus 56
Yazılma tarixi 22 avqust 1741 - 14 sentyabr 1741, London
Premyera
  • 13 aprel 1742
  • Nil Musiqi Zalı, Dublin
İthaf olunub Məsih
Hissələr I Hissə
II Hissə
III Hissə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məsih (ing. Messiah ) və ya Messiya (HWV 56)[1][n 1] — Georq Fridrix Hendel tərəfindən 1741-ci ildə bəstələnmiş ingilisdilli oratoriya. Əsərin mətni Çarlz Cennens tərəfindən Kral Ceymsin Bibliyası və Koverdeyl Psalteriyasından[n 2] götürülmüş parçalar əsasında tərtib edilmişdir. Əsər ilk dəfə 13 aprel 1742-ci ildə Dublində ifa olunmuş, bir il sonra isə Londonda premyerası keçirilmişdir. İlkin dövrdə ictimaiyyət tərəfindən nisbətən təmkinlə qarşılanan oratoriya sonradan getdikcə daha böyük populyarlıq qazanmış və nəticədə Qərb musiqisinin ən məşhur və ən çox ifa olunan xor əsərlərindən birinə çevrilmişdir.

Hendel 1712-ci ildən etibarən yaşadığı İngiltərədə şöhrətini İtalyan operaları bəstələməklə qazanmışdı. 1730-cu illərdə ictimai zövqdə baş verən dəyişikliklərə cavab olaraq o, ingilisdilli oratoriya janrına müraciət etmişdir; Məsih onun bu janrda bəstələdiyi altıncı əsər idi. Əsərin quruluşu operaya bənzəsə də, dramatik formada deyil: burada personajların səhnəvi təcəssümü və birbaşa nitq yoxdur. Bunun əvəzinə Cennensin tərtib etdiyi mətn Məsih adlandırılan İsa haqqında geniş dini düşüncədən ibarətdir. I hissə Yesaya və digər peyğəmbərlərin peyğəmbərlikləri ilə başlayır və daha sonra İncillərdən götürülmüş yeganə "səhnə" olan Çobanlara müjdənin verilməsi epizoduna keçir. II hissədə Hendel əsas diqqəti İsanın iztirabları yönəldir və hissə "Halleluya" xoru ilə başa çatır. III hissədə isə həvari Pavelin ölülərin dirilməsi haqqında təlimindən və Məsihin göylərdə izzətləndirilməsindən bəhs olunur.

Hendel Məsih əsərini nisbətən kiçik vokal və instrumental heyət üçün bəstələmiş, ayrı-ayrı nömrələrin bir çoxu üçün alternativ ifa variantları da nəzərdə tutmuşdur. Bəstəkarın ölümündən sonrakı illərdə əsər daha geniş miqyaslı ifalar üçün uyğunlaşdırılmış, nəhəng orkestrlər və ümumi sayı 800 nəfərə çatan xor heyətləri ilə səsləndirilmişdir. Əsərin orkestr quruluşunun müasirləşdirilməsi istiqamətində ilk cəhdlər Motsartın "Der Messias" versiyası ilə başlanmışdır. XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində isə Hendelin ilkin bədii niyyətlərinə mümkün qədər sadiq ifa ənənəsinin bərpasına meyl güclənmişdir. Bununla belə, Məsih əsərinin böyük ifaçı heyətləri ilə hazırlanmış monumental tamaşaları da təşkil olunmağa davam edir. Əsərin demək olar ki, tam versiyası 1928-ci ildə 78 dövr/dəqiqə sürətli qrammofon vallarında buraxılmış, bundan sonra isə dəfələrlə səsyazmaya alınmışdır.

Oratoriyanın avtoqraf əlyazması Britaniya Kitabxanasında qorunub saxlanılır.

Tarixi-mədəni mühit

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Londondakı Voksholl bağlarında Hendelin şərəfinə ucaldılmış heykəl; hazırda Viktoriya və Albert Muzeyində saxlanılır.

Bəstəkar Georq Fridrix Hendel 1685-ci ildə Brandenburq-Prussiyanın (indiki Almaniya ərazisi) Halle şəhərində anadan olmuş, 1712-ci ildə Londonda daimi məskunlaşmış və 1727-ci ildə Britaniya təbəəliyinə qəbul edilmişdir.[3] 1741-ci ilə gəldikdə Hendelin Britaniya musiqi həyatındakı aparıcı mövqeyi onun layiq görüldüyü çoxsaylı fəxri mükafat və vəzifələrdə aydın şəkildə özünü göstərirdi. Bunların arasında Böyük Britaniya kralı II Georqun sarayı tərəfindən təyin edilmiş pensiya, Kral kapellasında musiqi bəstəkarı vəzifəsi, həmçinin sağlığında bir şəxs üçün olduqca qeyri-adi hal olaraq Voksholl bağlarında onun şərəfinə heykəlin ucaldılması var idi.[4] Geniş və rəngarəng yaradıcılıq irsinə malik olan Hendel italyan operasının fəal tərəfdarlarından biri idi. O, bu janrı 1711-ci ildə "Rinaldo" operası ilə London səhnəsinə gətirmişdi. Sonrakı illərdə Hendel London teatrları üçün bu janrda 40-dan çox opera bəstələmiş və səhnəyə qoymuşdur.[3]

1730-cu illərin əvvəllərində ictimaiyyətin İtaliya operasına marağı azalmağa başlamışdı. Con Qey və İohann Kristof Pepuşun ilk dəfə 1728-ci ildə səhnələşdirilmiş "Dilənçi operası" (ing. The Beggar's Opera) əsərinin böyük uğur qazanması İtalyan operasının iddialı və təmtəraqlı xüsusiyyətlərini məsxərəyə qoyan ingilisdilli ballada-operaların geniş yayılmasının başlanğıcını qoymuşdu.[5] Bilet satışlarından əldə olunan gəlirin azalması ilə Hendelin tamaşaları getdikcə daha çox zadəganların şəxsi maliyyə dəstəyindən asılı vəziyyətə düşürdü. 1730-cu ildə onun truppasına rəqib olan "Opera of the Nobility" opera şirkətinin yaradılmasından sonra belə maliyyə dəstəyini əldə etmək daha da çətinləşdi. Hendel bu çətinliyin öhdəsindən gəlsə də, bunun üçün şəxsi vəsaitindən böyük məbləğlər xərcləməli olmuşdu.[6] İtalyan operasının gələcək perspektivləri zəifləsə də, Hendel bu janra sadiq qalırdı. Bununla belə, səhnə əsərlərinə alternativ olaraq ingilisdilli oratoriyalar təqdim etməyə başladı.[7] O, 1707–1708-ci illərdə Romada, şəhərdə Papanın fərmanı ilə opera tamaşalarının müvəqqəti qadağan edildiyi dövrdə iki italyandilli oratoriya bəstələmişdi.[8] Hendelin ingilisdilli oratoriya janrındakı ilk təcrübəsi təxminən 1718-ci ildə xüsusi himayədar üçün yazılmış və ifa edilmiş "Ester" əsəri olmuşdur.[7]

1732-ci ildə Hendel "Ester"in yenidən işlənmiş və genişləndirilmiş versiyasını Heymarketdəki Kral Teatrında səhnəyə qoymuşdur. Mayın 6-da keçirilən təntənəli premyerada kral ailəsinin üzvləri də iştirak etmişlər. Əsərin uğuru Hendeli daha iki oratoriya — "Debora" və "Ataliya" — bəstələməyə həvəsləndirmişdir. 1733-cü ilin ortalarında hər üç oratoriya Oksforddakı Şeldon Teatrında böyük və rəğbətli tamaşaçı auditoriyası qarşısında ifa edilmişdir. Məlumatlara görə, universitet tələbələri beş şillinq qiymətində olan biletləri almaq üçün hətta öz mebellərini satırdılar.[9]

1735-ci ildə Hendel musiqi və ədəbiyyata maraq göstərən varlı torpaq sahibi və librettist Çarlz Cennensdən "Saul" adlı yeni oratoriyanın mətnini almışdır.[10] Hendelin yaradıcılığında əsas diqqət hələ də operaya yönəldiyindən o, "Saul" üçün musiqini yalnız 1738-ci ildə, 1738–1739-cu illər teatr mövsümünə hazırlıq zamanı bəstələmişdir. Əsər 1739-cu ilin yanvarında Kral Teatrında səhnəyə qoyulmuş və rəğbətlə qarşılanmışdır. Bunun ardınca qısa müddət sonra, ehtimal ki, mətni yenə Cennens tərəfindən hazırlanmış, lakin daha az uğur qazanmış "Misirdə İsrail" oratoriyası təqdim edilmişdir.[11] Hendel opera bəstələməyə davam etsə də, onilliyin sonuna doğru ingilisdilli əsərlərə artan meyl qarşısıalınmaz xarakter almışdı. 1741-ci ilin yanvar və fevral aylarında sonuncu İtalyan operası Deidamiyanın üç tamaşasından sonra Hendel bu janrdan imtina etmişdir.[12]

1741-ci ilin iyulunda Cennens Hendelə yeni oratoriya üçün libretto göndərmişdir. O, 10 iyul tarixində dostu Edvard Holdsvorta ünvanladığı məktubda yazırdı: "Ümid edirəm ki, [Hendel] bütün dühasını və məharətini bu əsərə sərf edəcək və nəticədə bəstə onun əvvəlki bütün əsərlərini üstələyəcək, necə ki, onun mövzusu bütün digər mövzulardan üstündür. Mövzu Məsihdir."[13]

Sinopsis

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xristian teologiyasında Məsih bəşəriyyətin xilaskarıdır. Məsih (Māšîaḥ) Əhdi-Ətiqdə işlədilən və "məsh edilmiş şəxs" mənasını verən ivrit sözüdür; Əhdi-Cədidin yunan dilində onun qarşılığı Xristos sözüdür. Bu titul Nazaretli İsaya verilmiş və onun ardıcılları onu "İsa Məsih" adlandırmışlar. Qədim musiqi üzrə tədqiqatçı Riçard Lakett Handelin Məsih əsərini "[İsa Məsihin] doğulması, iztirabları, dirilməsi və göyə yüksəlməsinin şərhi" kimi səciyyələndirmişdir; əsər peyğəmbərlər vasitəsilə bildirilən Tanrı vədləri ilə başlayır və Məsihin göylərdə izzətləndirilməsi ilə başa çatır.[14] Handelin əksər oratoriyalarından fərqli olaraq, Məsihdə müğənnilər dramatik rolları ifa etmirlər; əsərdə vahid və dominant təhkiyəçi səsi yoxdur və birbaşa nitqdən çox az istifadə edilir. Librettonun hazırlanması zamanı Çarlz Cennensin məqsədi İsanın həyatını və təlimlərini dramatik şəkildə təsvir etmək deyil, Müqəddəs Kitabın Kral Ceyms versiyasından, eləcə də 1662-ci il Ümumi dua kitabına daxil edilmiş Zəbur mətnlərindən seçilmiş parçaları[15] bir araya gətirməklə "möminliyin sirri"ni (ing. Mystery of Godliness) tərənnüm etmək idi.[16]

Əsərin üç hissəli quruluşu Handelin üçpərdəli operalarının strukturuna təxminən uyğun gəlir; Cennens bu "hissələri" öz növbəsində "səhnələrə" bölmüşdür. Hər səhnə reçitativ, ariya və xor şəklində yazılmış ayrı-ayrı nömrələrdən və ya "hissələrdən" ibarətdir.[16] Əsərdə iki instrumental nömrə mövcuddur: fransız uvertürası üslubunda yazılmış başlanğıc Sinfoniya[n 3] və I hissənin ortasında səslənən, çox vaxt "pastoral simfoniya" adlandırılan pastoral xarakterli Pifa.[18]

I hissədə Məsihin gəlişi və İsanın bakirədən doğulması Əhdi-Ətiq peyğəmbərləri tərəfindən əvvəlcədən xəbər verilir. Məsihin doğulmasının çobanlara müjdələnməsi Lukanın İncilindən götürülmüş sözlərlə təqdim olunur. II hissə Məsihin iztirabları və ölümü, onun dirilməsi və göyə yüksəlməsi, İncilin dünyada ilk dəfə yayılması, eləcə də "Halleluya" xorunda ümumiləşdirilən Tanrının əzəmətinin qəti şəkildə bəyan edilməsini əhatə edir. III hissə xilas vədi ilə başlayır, daha sonra Böyük məhkəmə günü və ümumi dirilmə haqqında öncəgörmə təqdim edilir; əsər günah və ölüm üzərində son qələbə və Məsihin tərənnümü ilə başa çatır.[19] Musiqişünas Donald Berrouzun fikrincə, mətnin böyük hissəsi eyham və istinadlarla o qədər zəngindir ki, Bibliya hekayələri ilə tanış olmayan şəxslər üçün onun mənasının əhəmiyyətli hissəsi anlaşılmaz qala bilər.[16] Buna görə də Cennens dinləyicilər üçün Müqəddəs Yazılardan seçdiyi parçaların səbəblərini izah edən xüsusi broşür hazırlamış və nəşr etdirmişdi.[20]

Yazılma tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Librettosu

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Meyson Çemberlin tərəfindən çəkilmiş Çarlz Cennensin portreti, 1750-ci il

Çarlz Cennens təxminən 1700-cü ildə varlı torpaq sahibi ailəsində anadan olmuşdur. O, sonradan ailəsinin Vorvikşir və Lesterşir qraflıqlarındakı torpaq və mülklərini miras almışdır.[21] Onun dini və siyasi baxışları — Britaniya taxtına Hannover sülaləsinin keçməsini təmin edən 1701-ci il Taxt-tacın varisliyi haqqında Akta (ing. Act of Settlement 1701) qarşı çıxması — Oksford Universitetinin Balliol Kollecində təhsilini elmi dərəcə ilə başa vurmasına və hər hansı dövlət karyerası qurmasına mane olmuşdur. Ailəsinin sərvəti Cennensə maddi qayğılardan azad həyat sürməyə və vaxtını ədəbiyyat və musiqiyə olan maraqlarına həsr etməyə imkan verirdi.[22]

Musiqişünas Uotkins Şou Cennensi "heç bir xüsusi qabiliyyəti olmayan özündənrazı şəxs" kimi səciyyələndirsə də,[23] Berrouz onun haqqında yazırdı: "Cennensin musiqi savadına heç bir şübhə ola bilməz". Cennens, şübhəsiz ki, Hendelin musiqisinə böyük rəğbət bəsləyirdi və 1725-ci ildə "Rodelinda" operasından başlayaraq Hendelin bütün partituralarının nəşrinin maliyyələşdirilməsinə kömək etmişdi.[24] 1741-ci ilədək, onların "Saul" üzərində əməkdaşlığından sonra, aralarında yaxın dostluq münasibətləri yaranmışdı və Hendel, Cennens ailəsinin Qopsolldakı malikanəsinə tez-tez qonaq gedirdi.[21]

Cennensin 10 iyul 1741-ci ildə Holdsvorta yazdığı və Məsih əsərindən ilk dəfə bəhs etdiyi məktub mətnin həmin dövrdə yeni hazırlandığını, ehtimal ki, elə həmin ilin yayının əvvəlində tərtib edildiyini göstərir. Dindar anqlikan və Müqəddəs Yazıların mütləq nüfuzuna inanan Cennens bu mətn vasitəsilə Tanrının insanların işlərinə müdaxiləsi haqqında təlimi rədd edən deizm tərəfdarlarının baxışlarına qarşı çıxmağı nəzərdə tuturdu.[14]

Şou mətni "xristian düşüncəsi və etiqadında Rəbbimizin Məsih kimi təbiəti haqqında düşüncə" kimi səciyyələndirir. Cennensin şəxsiyyətinə tənqidi yanaşmasına baxmayaraq, o, tamamlanmış librettonun "dahiyanə əsər adlandırılmağa çox yaxın" olduğunu da qəbul edir.[23] Hendelin "Saul" əsərində olduğu kimi, mətnin seçilməsi və ya hazırlanmasında fəal iştirak etdiyini göstərən heç bir sübut yoxdur. Əksinə, görünür, Hendel Cennensin hazırladığı mətnə hər hansı əhəmiyyətli dəyişiklik etməyə ehtiyac görməmişdir.[13]

Bəstələnməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Georq Fridrix Hendel 1741-ci ildə. Rəssam Tomas Hadson tərəfindən çəkilmiş portret Hamburq Dövlət və Universitet Kitabxanasının kolleksiyasında saxlanılır.

Məsih əsərinin musiqisi cəmi 24 gün ərzində sürətlə bəstələnərək tamamlanmışdır. Cennensin mətnini 10 iyul 1741-ci ildən bir müddət sonra alan Hendel əsər üzərində işləməyə avqustun 22-də başlamışdır. Onun qeydlərinə əsasən, I hissənin ilkin variantı avqustun 28-də, II hissə sentyabrın 6-da, III hissə isə sentyabrın 12-də tamamlanmışdır. Bundan sonra Hendel iki gün ərzində əsər üzərində son tamamlama işləri aparmış və sentyabrın 14-də partituranı bitirmişdir. Cennens bu sürətli yaradıcılıq tempini coşqun yaradıcılıq enerjisinin göstəricisi deyil, "etinasız səhlənkarlıq" kimi qiymətləndirmişdir. Bundan sonra da onların münasibətləri gərgin olaraq qalmışdır: Cennens "Hendeli əsərdə təkmilləşdirmələr aparmağa sövq etsə" də, bəstəkar inadla bundan imtina etmişdir.[25]

Avtoqraf partituranın 259 səhifəsində mürəkkəb ləkələri, pozulmuş hissələr, doldurulmamış xanələr və düzəldilməmiş digər səhvlər kimi tələskənlik əlamətləri görünür. Bununla belə, musiqi tədqiqatçısı Riçard Lakettin fikrincə, bu həcmdə sənəd üçün səhvlərin sayı təəccüblü dərəcədə azdır.[26] Məsih əsərinin orijinal əlyazması hazırda Britaniya Kitabxanasının musiqi kolleksiyasında saxlanılır.[27] Əsərin partiturası iki truba, litavra, iki qoboy, iki skripka, alt və basso kontinuo üçün yazılmışdır.

Əlyazmasının sonunda Hendel "SDG" — Soli Deo Gloria, yəni "Şöhrət yalnız Tanrıya məxsusdur" sözlərinin baş hərflərini yazmışdır. Bu qeyd və əsərin qeyri-adi sürətlə bəstələnməsi Hendelin musiqini ilahi ilhamın yaratdığı güclü mənəvi coşqu içərisində yazması haqqında apokrif rəvayətin yayılmasına səbəb olmuşdur. Həmin rəvayətə görə, Hendel "Halleluya" xorunu yazarkən "bütün səmanı qarşısında görmüşdü".[26] Berrouz isə qeyd edir ki, Hendelin Məsih ilə müqayisə edilə biləcək həcm və quruluşa malik operalarının bir çoxu teatr mövsümləri arasındakı oxşar dərəcədə qısa müddətlər ərzində bəstələnmişdir. Beləliklə, qısa müddət ərzində bu qədər böyük həcmdə musiqi yazmaq Hendel və onun müasirləri üçün qeyri-adi hal deyildi. Hendel Məsihi tamamladıqdan cəmi bir həftə sonra növbəti oratoriyası "Samson" üzərində işləməyə başlamış və yeni əsərin ilkin variantını bir ay ərzində tamamlamışdır.[28][29]

Hendelin avtoqraf partiturasında "Halleluya" mövzusu

Yeni əsərlər bəstələyərkən tətbiq etdiyi adi yaradıcılıq üsuluna uyğun olaraq Hendel Məsihdə də əvvəlki bəstələrindən istifadə etmişdir. Bu halda o, yenicə tamamladığı iki italyan duetindən və iyirmi il əvvəl yazdığı başqa bir duetdən yararlanmışdır. Beləliklə, 1722-ci ilə aid "Se tu non lasci amore" (HWV 193) "O Death, where is thy sting?" nömrəsinin əsasını təşkil etmişdir. "His yoke is easy" və "And he shall purify" nömrələri "Quel fior che all'alba ride" (HWV 192; iyul 1741), "For unto us a child is born" və "All we like sheep" nömrələri isə "Nò, di voi non vo' fidarmi" (HWV 189; iyul 1741) əsasında yaradılmışdır.[29][30]

Hendelin partiturasında alətlərin göstərilməsi çox vaxt dəqiq deyil. Bu da dövrün musiqi ənənələrinə uyğun idi: müəyyən alətlərin və onların kombinasiyalarının istifadəsi öz-özlüyündə nəzərdə tutulduğundan bəstəkarın onları ayrıca qeyd etməsinə ehtiyac duyulmurdu. Sonrakı dövrlərdə partituranın surətini çıxaran şəxslər bu təfərrüatları tamamlamışlar.[31]

İlk ifadan əvvəl Hendel əlyazma partiturasında çoxsaylı dəyişikliklər etmişdir. Bu dəyişikliklərin bir qismi 1742-ci ildə Dublində keçiriləcək premyera üçün mövcud olan ifaçı heyətinin imkanlarına uyğunlaşdırılma məqsədi daşıyırdı. Buna görə də əsərin Hendelin sağlığında ilkin olaraq nəzərdə tutduğu formada heç vaxt ifa edilmədiyi ehtimal olunur.[32] Bəstəkar 1742–1754-cü illər arasında ayrı-ayrı hissələri yenidən işləməyə və bəstələməyə davam etmiş, bəzi hallarda onları konkret müğənnilərin imkan və tələblərinə uyğunlaşdırmışdır.[33]

Məsihin ilk nəşr olunmuş partiturası Hendelin ölümündən səkkiz il sonra, 1767-ci ildə çapdan çıxmışdır. Lakin bu nəşr nisbətən erkən əlyazmalara əsaslandığından Hendelin sonrakı düzəlişlərinin heç birini ehtiva etmirdi.[34]

Premyeralar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Dublin, 1742

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Kontralto Süzanna Siber oratoriyanın 1742-ci ildə baş tutmuş Dublin premyerasında əsas solistlərdən biri olmuşdur. Rəssam Tomas Hadson tərəfindən çəkilmiş portret.

Hendelin 1741–1742-ci illərin qışında Dublində konsertlər mövsümü keçirmək qərarı həmin dövrdə İrlandiya lord-leytenantı vəzifəsində çalışan Devonşir hersoqunun dəvəti ilə bağlı idi. Hendelin dostu, skripkaçı Metyu Dyuburq Dublində lord-leytenantın orkestrinin kapelmeysteri kimi fəaliyyət göstərirdi və qastrol zamanı orkestrin təşkili ilə bağlı məsələləri üzərinə götürəcəkdi.[35] Hendelin əvvəlcədən "Məsih" oratoriyasını Dublində ifa etməyi planlaşdırıb-planlaşdırmadığı məlum deyil. O, Cennensə belə bir plan haqqında məlumat verməmişdi; Cennens 1741-ci il dekabrın 2-də Holdsvorta yazırdı: "...Məsih əsərini burada ifa etmək əvəzinə, onunla İrlandiyaya getdiyini eşitmək mənim üçün müəyyən qədər məyusedici oldu".[36]

1741-ci il noyabrın 18-də Dublinə gələn Hendel 1741-ci ilin dekabrından 1742-ci ilin fevralınadək Fişambl-stritdə yerləşən Böyük Musiqi Zalında keçirilmək üçün abunə əsasında altı konsertdən ibarət silsilə təşkil etdi. Bu məkan 1741-ci ildə xüsusi olaraq Həbsdə olan borcluların azad edilməsi üzrə Xeyriyyə və Musiqi Cəmiyyətinin xeyrinə təşkil olunan konsertlərin keçirilməsi məqsədilə inşa edilmişdi. Hendel də həmin xeyriyyə təşkilatının xeyrinə bir konsert verməyə razılıq vermişdi.[37] Konsertlər o qədər böyük maraq doğurdu ki, qısa müddət sonra ikinci konsert silsiləsi təşkil edildi. Lakin "Məsih" bu iki silsilənin heç birinin proqramına daxil edilməmişdi.[38]

Martın əvvəllərində Hendel apreldə keçirilməsi nəzərdə tutulan və "Məsih" oratoriyasını təqdim etmək istədiyi xeyriyyə konsertinin təşkili ilə əlaqədar müvafiq komitələrlə danışıqlara başladı. O, bu konsert üçün Müqəddəs Patrik və Krist-Çörç kafedrallarının xorlarından istifadə etmək məqsədilə icazə istədi və bu icazəni aldı.[39][40] Birləşdirilmiş xorun tərkibinə 16 kişi müğənni və 16 oğlan xorçu daxil idi; kişi ifaçılardan bir neçəsinə solo partiyalar həvalə edilmişdi. Qadın solistlər əvvəlki iki abunə konsertləri silsiləsində əsas soprano partiyalarını ifa etmiş Kristina Mariya Avolyo və ikinci silsilədə çıxış etmiş tanınmış teatr aktrisası və kontralto Süzanna Sibber idi.[41][42] Sibberin səs diapazonuna uyğunlaşdırmaq üçün "Then shall the eyes of the blind" reçitativi və "He shall feed his flock" ariyası fa majora transpozisiya edilmişdi.[32][43]

Dublinin Fişambl-strit küçəsində yerləşən və "Məsih" oratoriyasının ilk dəfə ifa edildiyi Böyük Musiqi Zalı.

Fişambl-stritdəki həmin zalda keçirilməsi nəzərdə tutulan tamaşa əvvəlcə aprelin 12-nə elan edilmişdi, lakin "nüfuzlu şəxslərin xahişi ilə" bir gün sonraya təxirə salındı.[38] Dublindəki orkestr simli alətlərdən, iki trubadan və timpanidən ibarət idi; ifaçıların dəqiq sayı məlum deyil. Hendel tamaşalar üçün öz orqanını İrlandiyaya göndərmişdi; ehtimal ki, klavesindən də istifadə olunmuşdu.[44]

Konsertdən əldə edilən gəlirin bölüşdürülməsi nəzərdə tutulan üç xeyriyyə istiqaməti borca görə həbs edilmiş məhbuslara yardım, Merser Hospitalı və Xeyriyyə Xəstəxanası idi.[42] "Dublin News-Letter" qəzeti açıq məşq haqqında hesabatında oratoriyanı "...bu və ya hər hansı digər krallıqda indiyədək ifa edilmiş bu qəbildən olan bütün əsərləri xeyli üstələyən" əsər kimi qiymətləndirmişdi.[45]

1742-ci il aprelin 13-də keçirilən premyerada 700 nəfər iştirak etmişdi.[45] Konsertə mümkün qədər çox tamaşaçının buraxılması üçün kişilərdən qılınclarını çıxarmaları, qadınlardan isə libaslarının altında halqalı ətəklər geyinməmələri xahiş olunmuşdu.[42] Tamaşa mətbuat tərəfindən yekdilliklə yüksək qiymətləndirilmişdi: "Heyran olmuş və zalı doldurmuş tamaşaçılara bəxş etdiyi misilsiz zövqü ifadə etmək üçün sözlər kifayət etmir".[45] Dublinli din xadimi Möhtərəm Delaninin Süzanna Sibberin "He was despised" ariyasını ifasından o qədər təsirləndiyi bildirilir ki, o, ayağa qalxaraq belə səslənmişdi: "Ey qadın, qoy buna görə bütün günahların bağışlansın!"[46][n 4]

Konsertdən təxminən 400 funt-sterlinq gəlir əldə edilmişdi. Bunun nəticəsində nəzərdə tutulan üç xeyriyyə təşkilatının hər birinə təxminən 127 funt-sterlinq ayrılmış və borca görə həbs edilmiş 142 məhbusun azad edilməsi təmin olunmuşdu.[35][48]

Hendel premyeradan sonra daha dörd ay Dublində qaldı. O, iyunun 3-də "Məsih" oratoriyasının ikinci ifasını təşkil etdi. Bu konsert "cənab Hendelin [İrlandiya] krallığında olduğu müddətdə son çıxışı" kimi elan edilmişdi. Hendelin şəxsi maliyyə gəliri üçün təşkil edilən "Məsih"in bu ikinci ifasında Sibber ilk tamaşadakı partiyasını yenidən ifa etmiş, Avolyonu isə, ehtimal ki, xanım Makleyn əvəz etmişdi.[49] Digər ifaçılar haqqında məlumat qeydə alınmamışdır.[50]

London, 1743–1759

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Londonun Foundlinq Hospitalının kapellası — 1750-ci ildən etibarən "Məsih" oratoriyasının müntəzəm xeyriyyə tamaşalarının keçirildiyi məkan.

"Məsih" oratoriyasının Dublində qazandığı böyük rəğbət Londonda təkrarlanmadı. Hətta tamaşanın "yeni dini oratoriya" kimi elan edilməsi belə anonim bir şərhçinin "teatrın bu əsərin ifası üçün münasib məbəd olub-olmadığını" soruşmasına səbəb olmuşdu.[51] Hendel əsəri Londonda ilk dəfə 23 mart 1743-cü ildə Kovent-Qarden teatrında təqdim etdi. Avolyo və Sibber yenidən əsas solistlər kimi çıxış etdilər. Onlara Hendelin operalarının təcrübəli ifaçılarından olan tenor Con Bird, bas Tomas Reynold, həmçinin daha iki soprano — Kitti Klayv və miss Edvards qoşuldular.[52]

İlk tamaşa mətbuatda əsərin mövzusunun teatr səhnəsində, xüsusilə Sibber və Klayv kimi dünyəvi teatr müğənni-aktrisaları tərəfindən ifa olunmaq üçün həddindən artıq ülvi olduğu barədə səsləndirilən fikirlərin kölgəsində qaldı. Bu cür etirazlardan yayınmaq məqsədilə Hendel Londonda "Məsih" adından istifadə etməmiş və əsəri "Yeni dini oratoriya" (ing. New Sacred Oratorio) adı ilə təqdim etmişdi.[53] Hendel adətinə uyğun olaraq, musiqini ifaçıların vokal imkanlarına uyğunlaşdırmaq üçün yenidən işləmişdi. O, Klayv üçün "And lo, the angel of the Lord" hissəsinin yeni versiyasını yazmış, lakin bu variant sonrakı ifalarda bir daha istifadə edilməmişdi. Hendel həmçinin Bird üçün "Their sound is gone out" adlı tenor ariyası əlavə etmişdi. Bu hissə Cennensin ilkin librettosunda yer alsa da, əsərin Dublin tamaşalarında ifa edilməmişdi.[54]

"Halleluya" xorunun ifası zamanı ayağa qalxmaq ənənəsi geniş yayılmış belə bir inancdan qaynaqlanır ki, guya əsərin London premyerasında Kral II Georq ayağa qalxmış və bu da zalda olan hər kəsi ayağa qalxmağa məcbur etmişdi. Lakin kralın həmin tamaşada iştirak etdiyini və ya "Məsih"in sonrakı tamaşalarından hər hansı birinə qatıldığını təsdiqləyən inandırıcı sübut yoxdur. "Halleluya" zamanı ayağa qalxmaq adətinə dair ilk məlum qeyd Hendelin ölümündən üç il əvvəl — 1756-cı ilə aid məktubda rast gəlinir.[55][56]

"Məsih"in Londonda əvvəlcə soyuq qarşılanması Hendeli mövsüm üçün nəzərdə tutulmuş altı tamaşanın sayını üçə endirməyə vadar etdi. 1744-cü ildə isə əsər ümumiyyətlə ifa olunmadı. Bu vəziyyət Cennensin ciddi narazılığına səbəb oldu və onun bəstəkarla münasibətləri müvəqqəti olaraq pisləşdi.[57] Cennensin xahişi ilə Hendel 1745-ci ildə əsərin yenidən səhnəyə qaytarılması üçün musiqidə bir sıra dəyişikliklər etdi: "Their sound is gone out" xor nömrəsinə çevrildi, soprano üçün "Rejoice greatly" ariyası daha qısa formada yenidən bəstələndi, Sibberin səs diapazonuna uyğunlaşdırılmış transpozisiyalar isə əvvəlki soprano diapazonuna qaytarıldı.[58]

1750-ci ilin mayında keçirilən tamaşa üçün doldurulmamış giriş bileti; biletin üzərində tamaşanın keçirildiyi Foundlinq Hospitalının gerbi təsvir edilmişdir.

Cennens 1745-ci il avqustun 30-da Holdsvorta yazırdı: "[Hendel] ondan gözəl bir əsər ərsəyə gətirib, lakin bunu edə biləcəyi və etməli olduğu qədər yaxşı etməyib. Böyük çətinliklə onu kompozisiyadakı daha ciddi qüsurlardan bəzilərini düzəltməyə razı sala bildim..." Hendel 1745-ci ildə 9 və 11 aprel tarixlərində Kovent-Qardendə "Məsih"in iki tamaşasına dirijorluq etdi,[59] bundan sonra isə əsəri dörd il ərzində bir daha ifa etmədi.[60]

1749-cu ildə Kovent-Qardendə artıq "Məsih" adı altında keçirilən növbəti tamaşada sonralar Hendelin musiqisi ilə sıx əlaqələndirilən iki qadın solist — Culiya Frazi və Katerina Qalli çıxış etdilər. Növbəti il onlara kişi alt Qaetano Quadanyi qoşuldu. Hendel onun üçün "But who may abide" və "Thou art gone up on high" nömrələrinin yeni versiyalarını bəstələdi. 1750-ci ildə həmçinin Londonun Foundlinq Hospitalında "Məsih"in hər il keçirilən xeyriyyə tamaşaları ənənəsinin əsası qoyuldu. Bu ənənə Hendelin ölümünədək və ondan sonrakı dövrdə də davam etdirildi.[61]

Hospitalda 1754-cü ildə keçirilmiş tamaşa orkestr və vokal heyətinin tərkibi haqqında tam məlumatların qorunub saxlandığı ilk "Məsih" ifasıdır. Orkestrin tərkibinə 15 skripka, 5 alt, 3 violonçel, 2 kontrabas, 4 faqot, 4 qoboy, 2 truba, 2 valtorna və zərb alətləri daxil idi. On doqquz nəfərlik xorun altı üzvü Kral kapellasının diskant ifaçıları idi; qalanlarının hamısı kişilərdən ibarət olmaqla alt, tenor və bas partiyalarını ifa edirdilər. Frazi, Qalli və Bird beş solistdən ibarət heyətin aparıcı ifaçıları idilər; solistlərdən eyni zamanda xorun ifasına da qoşulmaq tələb olunurdu.[62][n 5] Bu tamaşa üçün Quadanyiyə uyğunlaşdırılaraq transpozisiya edilmiş ariyalar yenidən soprano səs diapazonuna qaytarılmışdı.[64]

1754-cü ilə gəldikdə Hendelin görmə qabiliyyəti ciddi şəkildə zəifləmişdi və korluq getdikcə ağırlaşırdı. 1755-ci ildə o, Foundlinq Hospitalında "Məsih"in ifasına rəhbərliyi şagirdi C. K. Smitə həvalə etdi.[65] Görünür, Hendel 1757-ci ildə yenidən öz vəzifələrini icra etməyə başlamış və ehtimal ki, sonrakı dövrdə də bunu davam etdirmişdir.[66] Hendelin iştirak etdiyi "Məsih"in sonuncu tamaşası 6 aprel 1759-cu ildə Kovent-Qardendə, bəstəkarın ölümündən səkkiz gün əvvəl keçirilmişdir.[65]

Sonrakı ifa tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1787-ci ildə Vestminster abbatlığında 800 ifaçının iştirakı ilə keçirilmiş "Məsih" ifasının elanı.

XVIII əsr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1750-ci illərdə "Məsih" bütün ölkə üzrə festival və kafedrallarda getdikcə daha tez-tez ifa olunmağa başlamışdır.[67] Ayrı-ayrı xor və ariyalar bəzən əsərdən götürülərək kilsə ibadətlərində himn və ya motet, yaxud konsert nömrələri kimi istifadə edilirdi. XIX əsrdə daha da geniş yayılan bu təcrübə sonrakı dövrlərdə də davam etmişdir.[68] Hendelin ölümündən sonra əsər Florensiyada (1768), Nyu-Yorkda (fraqmentlər şəklində, 1770), Hamburqda (1772) və Manhaymda (1777) ifa edilmişdir. Motsart əsəri ilk dəfə Manhaymdakı ifa zamanı dinləmişdir.[69]

Berrouzun fikrincə, Hendelin sağlığında və ölümündən sonrakı ilk onilliklərdə "Məsih"in ifalarında istifadə olunan vokal və instrumental heyətin miqyası üçün 1754-cü ildə Foundlinq Hospitalda keçirilmiş ifanın heyəti səciyyəvi hesab edilə bilər.[70] Əsərin böyük ifaçı heyətləri ilə təqdim edilməsi ənənəsi isə 1784-cü ildə III Georqun himayəsi altında Vestminster abbatlığında Hendelin musiqisinə həsr olunmuş silsilə xatirə konsertləri ilə başlamışdır. Abbatlığın divarındakı xatirə lövhəsində qeyd olunur ki, "DXXV [525] vokal və instrumental ifaçıdan ibarət heyətə cənab Coa Beyts dirijorluq etmişdir".[71]

Böyük heyətlərlə ifa ənənəsinin tərəfdarı olan ser Malkolm Sarcent 1955-ci ildə yazdığı məqalədə qeyd edirdi: "Cənab Beyts ... Hendeli yaxşı tanıyır və onun istəklərinə hörmət edirdi. İstifadə olunan orkestr iki yüz əlli nəfərdən ibarət idi və onun tərkibinə on iki valtorna, on iki truba, altı trombon və üç cüt litavra daxil idi (onlardan bəziləri xüsusi olaraq böyük ölçüdə hazırlanmışdı)."[72] 1787-ci ildə abbatlıqda növbəti ifalar keçirilmiş və elanlarda "ifaçı heyətinin səkkiz yüz nəfərdən ibarət olacağı" bildirilmişdir.[73]

Kontinental Avropada "Məsih"in ifaları Hendelin təcrübəsindən başqa istiqamətdə uzaqlaşmağa başlamışdı: əsərin partiturası dövrün musiqi zövqünə uyğunlaşdırılmaq məqsədilə əhəmiyyətli dərəcədə yenidən orkestrə işlənirdi. 1786-cı ildə İohann Adam Hiller "Məsih"i yenilənmiş orkestr partiturası ilə Berlin kafedralında təqdim etmişdir.[74] 1788-ci ildə Hiller öz redaksiyasının 259 nəfərlik xor və 87 simli alət ifaçısı, 10 faqot, 11 qoboy, 8 fleyta, 8 valtorna, 4 klarnet, 4 trombon, 7 truba, litavra, klavesin və orqandan ibarət orkestr ilə ifasını təşkil etmişdir.[74]

1789-cu ildə baron Qotfrid van Sviten və "Gesellschaft der Associierten" Motsarta Hendelin bir neçə əsərini, o cümlədən "Məsih"i (Der Messias) yenidən orkestrə işləməyi sifariş etmişlər.[75][n 6] Nisbətən kiçik ifaçı heyəti üçün hazırladığı bu versiyada Motsart orqan continuosunu çıxarmış, fleyta, klarnet, trombon və valtorna üçün partiyalar əlavə etmiş, bəzi hissələri yenidən bəstələmiş, digərlərinin isə quruluşunu dəyişdirmişdir. Bu versiya ilk dəfə 6 mart 1789-cu ildə qraf İohann Esterhazinin iqamətgahında dörd solist və 12 nəfərlik xorun iştirakı ilə ifa edilmişdir.[77][n 7]

Hillerin bəzi kiçik dəyişikliklərini də ehtiva edən Motsart redaksiyası bəstəkarın ölümündən sonra, 1803-cü ildə nəşr edilmişdir.[n 8] Musiqişünas Morits Hauptmann Motsartın əlavələrini "mərmər məbədin üzərindəki stükko bəzəkləri" kimi səciyyələndirmişdir.[82] Məlumatlara görə, Motsart özü etdiyi dəyişikliklərə ehtiyatla yanaşır və Hendelin partiturasına edilən hər hansı müdaxilənin musiqini təkmilləşdirmək cəhdi kimi qiymətləndirilməməli olduğunu vurğulayırdı.[47] Sonralar bu versiyanın bəzi elementləri, o cümlədən Ebenezer Praut kimi redaktorların hazırladığı partituranın nəşrlərinə daxil edilərək Britaniya auditoriyasına da yaxşı tanış olmuşdur.[77]

XIX əsr

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Büllur sarayda keçirilən Hendel Festivalı, 1857-ci il

XIX əsrdə almandilli və ingilisdilli ölkələrdə Hendelin yaradıcılığına yanaşmalar arasındakı fərq daha da artmışdır. 1856-cı ildə Leypsiqdə musiqişünas Fridrix Krizander və ədəbiyyat tarixçisi Georq Qotfrid Gervinus Hendelin bütün əsərlərinin mötəbər nəşrlərini hazırlamaq məqsədilə Almaniya Hendel Cəmiyyətini (alm. Deutsche Händel-Gesellschaft‎) təsis etmişlər.[69] Eyni dövrdə Britaniya və ABŞ-də keçirilən ifalar getdikcə daha möhtəşəm miqyas alaraq Hendelin öz dövründəki ifa ənənəsindən uzaqlaşırdı. Məsih 1853-cü ildə Nyu-Yorkda 300 nəfərlik xorla, 1865-ci ildə Bostonda isə 600-dən çox ifaçının iştirakı ilə təqdim edilmişdir.[83][84] Britaniyada 1857-ci ildə Büllur sarayda keçirilən "Böyük Hendel Festivalı" zamanı "Məsih" və Hendelin digər oratoriyaları 2.000 müğənnidən ibarət xor və 500 nəfərlik orkestr tərəfindən ifa edilmişdir.[85]

1860–1870-ci illərdə ifalar üçün daha da böyük heyətlər toplanmağa başlanmışdır. Musiqi tənqidçisi kimi fəaliyyət göstərən Bernard Şou bu ənənə haqqında yazırdı: "Nəhəng xorun hər dəfə doğurduğu köhnəlmiş heyrət hissi artıq öz təsirini tamamilə itirib".[86] Sonralar o yazırdı: "Nə üçün kimsə Hendel Festivalının saysız-hesabsız ifaçılardan ibarət yeknəsəqliyinə böyük məbləğlər sərf etmək əvəzinə, Sent-Ceyms Hollda iyirmi bacarıqlı sənətçidən ibarət xorla Məsihin hərtərəfli məşq edilmiş və dərindən öyrənilmiş ifasını təşkil etmir? Çoxumuz ölməzdən əvvəl heç olmasa bir dəfə bu əsərin ciddi şəkildə ifa edildiyini eşitməkdən məmnun olardıq."[87]

Nəhəng ifaçı heyətlərindən istifadə orkestr partiyalarının əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməsini zəruri edirdi. Hendelin bir çox pərəstişkarı hesab edirdi ki, əgər bəstəkarın dövründə müvafiq musiqi alətləri mövcud olsaydı, o özü də bu cür əlavələr edərdi.[88] Şou isə, əsasən diqqətdən kənarda qalan mövqeyində bildirirdi ki, "bəstəkar dostlarından qoruna bilər və ‘əlavə orkestr müşayiətinin’ yazılması və ya seçilməsi işi lazımi ehtiyatla həyata keçirilə bilər".[89]

Belə nəhəng miqyaslı ifaların populyarlığının səbəblərindən biri həvəskar xor cəmiyyətlərinin geniş yayılması idi. Dirijor ser Tomas Biçem yazırdı ki, xor iki yüz il ərzində Britaniyada "musiqi ifadəsinin milli vasitəsi" olmuşdur. Bununla belə, Viktoriya dövrü xor cəmiyyətlərinin çiçəklənmə mərhələsi başa çatdıqdan sonra, onun sözlərinə görə, monumental ifalara qarşı "sürətli və kəskin reaksiya ... müxtəlif dairələrdən Hendelin 1700–1750-ci illərdə olduğu kimi ifa edilməsi və dinlənilməsi çağırışları" meydana çıxmışdır.[90]

Əsrin sonunda ser Frederik Bric və T. V. Born "Məsih"in Hendelin orijinal orkestr quruluşuna uyğun ifalarının bərpasına öncüllük etmişlər. Bornun işi isə XX əsrin əvvəllərində hazırlanmış sonrakı elmi-tənqidi versiyalar üçün əsas olmuşdur.[91]

XX əsr və sonrakı dövr

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Ebenezer Praut, 1899-cu il.

XX əsrdə Kral Xor Cəmiyyəti (ing. Royal Choral Society), Tabernakl xoru (ing. Tabernacle Choir) və Haddersfild Xor Cəmiyyəti (ing. Huddersfield Choral Society) kimi böyük kollektivlər nəhəng miqyaslı oratoriya ifaları ənənəsini davam etdirsələr də,[92] Hendelin ilkin bədii niyyətinə daha çox uyğun gələn ifalara çağırışlar getdikcə artmağa başlamışdır. Əsrin əvvəllərində "The Musical Times" jurnalı Motsart və digər bəstəkarların əsərə əlavə etdikləri "əlavə müşayiətlər" haqqında yazırdı: "Hendelin partiturasına qoşulmuş bu ‘əlavələrin’ bəzilərini artıq kənarlaşdırmağın vaxtı çatmayıbmı?"[93]

1902-ci ildə Praut partituranın yeni nəşrini hazırlamışdır. O, nəşrdən-nəşrə keçdikcə səhvlərin toplandığı təhrif olunmuş çap versiyalarına deyil, Hendelin orijinal əlyazmalarına əsaslanmışdır.[n 9] Bununla belə, Praut, Hendelin orijinal partiturasının tam dəqiqliklə bərpa edilməsinin praktik baxımdan mümkün olmadığı qənaətindən çıxış edirdi:

" Musiqi cəmiyyətlərimizin zaman-zaman Hendelin musiqisini onun nəzərdə tutduğu şəkildə ifa etmək üçün göstərdikləri cəhdlər, niyyət nə qədər səmimi, hazırlıq isə nə qədər diqqətli olsa da, məsələnin mahiyyətindən irəli gələrək əvvəlcədən uğursuzluğa məhkumdur. Bizim böyük xor cəmiyyətlərimizlə təsirli ifa üçün bu və ya digər formada əlavə müşayiət zəruridir; məsələ onların yazılıb-yazılmamasında deyil, necə yazılmasındadır.[80] "

Praut Hendelin orkestr tərkibinə fleyta, klarnet və trombonların əlavə edilməsi ənənəsini davam etdirmiş, lakin Motsartın çıxardığı Hendelin yüksək registrli truba partiyalarını bərpa etmişdir. Görünür, Motsartın 1789-cu ildə həmin partiyaları çıxarmasının səbəbi o dövrədək onların ifa texnikasının artıq unudulması idi.[80] Prautun yanaşması ciddi etirazla qarşılaşmamışdır. Krizanderin elmi-tənqidi nəşri həmin il çap edildikdə isə ona ifa üçün nəzərdə tutulmuş partitura kimi deyil, hörmətlə "öyrənilmək üçün hazırlanmış cild" kimi yanaşılmışdır; bu nəşr Hendelin müxtəlif əlyazma versiyalarının redaktə edilmiş reproduksiyasından ibarət idi.[94]

Həmin dövrdə əsərin tarixi baxımdan tam autentik ifasının mümkün olmadığı düşünülürdü. "The Musical Times" jurnalının müxbirlərindən biri yazırdı: "Hendelin orkestr alətlərinin hamısı (truba istisna olmaqla) hazırda istifadə edilən alətlərlə müqayisədə daha kobud keyfiyyətə malik idi; onun klavesinləri isə həmişəlik yox olub ... ‘Məsih’i ifa etdiyi məkanlar Albert-holl, Kuinz-holl və Büllur sarayla müqayisədə, demək olar ki, adi qonaq otaqları idi."[94]

Avstraliyada "The Register" qəzeti isə Məsihin "iyirmiyə yaxın səsdən ibarət cılız kiçik kilsə xorları" tərəfindən ifa edilməsi perspektivinə etiraz etmişdir.[95]

Almaniyada "Məsih" Britaniyadakı qədər tez-tez ifa olunmurdu;[96] əsər səsləndirildikdə isə adətən orta ölçülü ifaçı heyətlərinə üstünlük verilirdi. 1922-ci ildə Hendelin doğma şəhəri Halledə keçirilən Hendel Festivalı zamanı onun xor əsərləri 163 nəfərlik xor və 64 nəfərlik orkestr tərəfindən ifa edilmişdir.[97]

Britaniyada radio yayımının və səsyazma texnologiyasının inkişafı Hendelin əsərlərinin ifa ənənəsinə yenidən nəzər salınmasına töhfə vermişdir. Məsələn, 1928-ci ildə Biçem, Məsihin nisbətən kiçik ifaçı heyəti ilə səsyazmasına dirijorluq etmişdir. Bu səsyazmada mübahisələrə səbəb olan sürətli templərdən istifadə edilsə də, orkestr quruluşu hələ də autentik variantdan xeyli uzaq idi.[98] 1934 və 1935-ci illərdə BBC Adrian Boultun dirijorluğu ilə "Məsih"in "Hendelin aydın partiturasına sədaqətlə riayət edilən" ifalarını yayımlamışdır.[99] 1935-ci ildə Üç Xor Festivalı (ing. Three Choirs Festival) çərçivəsində Vuster kafedralında əsər autentik orkestr tərkibi ilə ifa edilmişdir.[100]

1950-ci ildə Con Tobin Müqəddəs Pavel kafedralında "Məsih"in ifasına dirijorluq etmişdir. İfada bəstəkarın müəyyən etdiyi orkestr heyətindən, 60 nəfərlik xordan və alto partiyasını ifa edən kontrtenor solistdən istifadə olunmuş, həmçinin Hendelin dövrünün ifa ənənəsinə uyğun olaraq çap olunmuş notların vokal ornamentlərlə zənginləşdirilməsinə müəyyən cəhdlər göstərilmişdir.[101] Çoxsaylı müğənnilərin iştirakı ilə ifa olunan Praut versiyası Britaniya xor cəmiyyətləri arasında populyarlığını qoruyub saxlayırdı. Bununla yanaşı, münasib ölçülü məkanlarda kiçik peşəkar ansambllar tərəfindən autentik partituradan istifadə edilməklə həyata keçirilən ifaların sayı getdikcə artırdı. LP valları və kompakt disklərdə yayımlanan səsyazmaların böyük əksəriyyəti də məhz bu yanaşmaya əsaslanırdı. Nəticədə "Məsih"in böyük ifaçı heyətləri üçün nəzərdə tutulmuş monumental versiyaları tədricən köhnəlmiş ənənə kimi qəbul edilməyə başlanmışdır.[102]

Autentik ifa ənənəsinin inkişafında mühüm addım 1965-ci ildə Uotkins Şounun redaktəsi ilə partituranın yeni nəşrinin çap olunması olmuşdur. "Grove Dictionary of Music and Musicians" ensiklopediyasında Devid Skott yazırdı ki, "nəşr əvvəlcə Britaniya adalarında əsərin ətrafında formalaşmış ənənə qabığını müxtəlif istiqamətlərdə sındırmaq cəhdlərinə görə şübhə ilə qarşılanmışdı".[103] Şounun 1996-cı ildə vəfat etdiyi dövrdə isə "The Times" onun hazırladığı nəşri "hazırda hər yerdə istifadə olunan" versiya kimi səciyyələndirmişdir.[104][n 10]

"Məsih", Hendelin ən məşhur əsəri olaraq qalır və onun ifaları xüsusilə Advent dövründə geniş yayılmışdır.[47] Musiqi tənqidçisi Aleks Ross 1993-cü ilin dekabrında yazdığı məqalədə yalnız həmin ay ərzində Nyu-Yorkda əsərin 21 dəfə ifa olunmasını "hissiyyatı kütləşdirən təkrarçılıq" kimi səciyyələndirmişdir.[106]

Autentikliyə doğru ümumi meylə baxmayaraq, əsər həm Londonda (2009), həm də Parisdə (2011) opera teatrlarında səhnələşdirilmişdir.[107] Motsartın hazırladığı partitura da zaman-zaman yenidən ifa olunur,[108] ingilisdilli ölkələrdə isə yüzlərlə iştirakçının birlikdə oxuduğu kütləvi birgə ifalar (ing. singalong) populyarlıq qazanmışdır.[109]

Hazırda tarixi autentikliyə mümkün qədər uyğun ifalar adi hala çevrilsə də, Məsihin vahid və qəti versiyasının heç vaxt müəyyən edilə bilməyəcəyi ümumən qəbul olunur. Dövrümüzə gəlib çatmış əlyazmalarda əsərin bir çox nömrələrinin bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən variantları mövcuddur. Bundan əlavə, yazılı notların vokal və instrumental ornamentlərlə zənginləşdirilməsi, hətta tarixi ifa təcrübəsi haqqında ən geniş biliyə malik musiqiçilər üçün belə, şəxsi interpretasiya məsələsi olaraq qalır..[110]

Hendel tədqiqatçısı Uinton Din bu barədə yazmışdır:

" Alimlərin mübahisə etməsi üçün hələ də kifayət qədər məsələ var, dirijorların isə müstəqil qərar verməli olduqları məsələlər əvvəlkindən də çoxdur. Əslində, əgər onlar partituranın ortaya qoyduğu problemlərlə məşğul olmağa hazır deyillərsə, ona dirijorluq etməməlidirlər. Bu, yalnız versiyaların seçilməsinə deyil, barokko ifa təcrübəsinin bütün aspektlərinə aiddir və əlbəttə ki, çox vaxt qəti cavablar mövcud deyil.[105] "

Musiqi xüsusiyyətləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hissələrin təşkili və nömrələnməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Burada göstərilən hissələrin nömrələnməsi Uotkins Şounun redaktəsi ilə hazırlanmış Novello vokal partiturasının (1959) nömrələnmə sisteminə uyğundur; bu sistem Ebenezer Praut tərəfindən daha əvvəl hazırlanmış nömrələnmənin uyğunlaşdırılmış variantıdır. Digər nəşrlərdə hissələr bir qədər fərqli şəkildə nömrələnir. Məsələn, 1965-ci il Bärenreiter nəşrində reçitativlər nömrələnmir və nömrələnmə 1-dən 47-dək davam edir.[111] Əsərin hissələrə və səhnələrə bölünməsi Londondakı ilk ifa üçün hazırlanmış 1743-cü il libretto kitabçasına əsaslanır.[112] Səhnə başlıqları Berrouzun Cennens tərəfindən verilmiş səhnə başlıqlarının xülasəsinə uyğun şəkildə təqdim edilmişdir.[113]

Ümumi baxış

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Hendelin əlyazmasından "Halleluya" xorunun son taktları.

Hendelin "Məsih" üçün bəstələdiyi musiqi onun digər oratoriyalarının əksəriyyətindən orkestr təmkinliliyi ilə fərqlənir. Musiqişünas Persi M. Yanq qeyd edir ki, Motsart və əsərin sonrakı aranjimançıları bu xüsusiyyəti qoruyub saxlamamışlar.[114] Əsər sakit şəkildə başlayır; xorun ilk çıxışından əvvəl instrumental və solo nömrələr səslənir, xorun aşağı alto registrindəki ilk girişi isə təmkinli xarakter daşıyır.[43] Hendelin bu təmkinliliyinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri əsər boyu trubalardan məhdud istifadə etməsidir. Trubalar ilk dəfə I hissədəki "Glory to God" xorunda səsləndikdən sonra, "The trumpet shall sound" nömrəsindəki solo istisna olmaqla, yalnız "Halleluya" və əsərin son xoru olan "Worthy is the Lamb" nömrələrində eşidilir.[114] Yanqın fikrincə, məhz trubaların bu qədər nadir istifadəsi həmin mis nəfəsli alətlərin səsləndiyi məqamları xüsusilə təsirli edir: "Onların sayını artırın və yaratdıqları həyəcan azalacaq".[115]

"Glory to God" nömrəsində Hendel trubaların girişini da lontano e un poco piano, yəni "uzaqdan və bir qədər sakit" qeydi ilə işarələmişdir. Bəstəkarın ilkin niyyəti məsafə təsirini daha da vurğulamaq məqsədilə bu hissədə mis nəfəsli alətləri səhnədən kənarda (in disparte) yerləşdirmək idi.[116][117] Trubaların bu ilk çıxışında gözlənilən zərb alətləri müşayiəti yoxdur. Lakettin fikrincə, bu, "effektin qəsdən saxlanılması, II və III hissələr üçün müəyyən təsir imkanının ehtiyatda qoyulması" idi.[118]

"Məsih" bütövlükdə hər hansı konkret tonallıqda yazılmasa da, musiqişünas Entoni Hiks Hendelin tonal planını musiqidə işıq və əzəmətlə əlaqələndirilən re major tonallığına doğru canatma kimi səciyyələndirmişdir. Oratoriyanın gedişində əhvali-ruhiyyədəki dəyişiklikləri əks etdirmək üçün tonallıqlar dəfələrlə dəyişir, lakin re major mühüm məqamlarda, xüsusilə ruhlandırıcı məzmun daşıyan və trubaların iştirak etdiyi nömrələrdə ön plana çıxır. Əsərin təntənəli finalı da məhz bu tonallıqda tamamlanır.[119]

Əsərdə üstünlük təşkil edən vahid tonallığın olmaması səbəbindən onun musiqi bütövlüyünü təmin edən başqa elementlərin mövcudluğu da irəli sürülmüşdür. Məsələn, musiqişünas Rudolf Şteqlix Hendelin birləşdirici motiv kimi "yüksələn kvarta" üsulundan istifadə etdiyini irəli sürmüşdür. Bu xüsusiyyət ən aydın şəkildə "I know that my Redeemer liveth" nömrəsinin ilk iki notunda, eləcə də əsərin bir sıra digər hissələrində müşahidə olunur.

Bununla belə, Lakett bu fikri inandırıcı hesab etmir və bildirir ki, "Məsihin bütövlüyü Hendelin mətnə göstərdiyi diqqətin keyfiyyətindən və musiqi təxəyyülünün ardıcıllığından daha sirli heç bir amilin nəticəsi deyil".[120] "The New York Times" qəzetinin musiqi tənqidçisi Allan Kozinn isə əsərdə "musiqi ilə mətnin nümunəvi vəhdətini" görür:

" Başlanğıcdakı sözlərə (‘Comfort ye’) verilmiş həzin, enən melodiyadan Halleluya xorunun coşqunluğuna və finaldakı ‘Amen’i müşayiət edən zəngin, təntənəli kontrapunkta qədər, demək olar ki, Hendelin musiqi vasitəsilə gücləndirmədiyi bircə mətn sətri belə yoxdur.[121] "

I Hissə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əsəri açan Sinfony simli alətlər üçün mi minor tonallığında bəstələnmişdir və Hendelin oratoriya yaradıcılığında fransız uvertürası formasından ilk istifadəsidir. Cennens Sinfony-də "Hendelə qətiyyən layiq olmayan, Məsihə isə daha da az layiq olan hissələrin" mövcud olduğunu bildirmişdir;[120] Hendelin ilk bioqraflarından Çarlz Börni isə onu sadəcə "quru və maraqsız" hesab etmişdir.[43] Tonallığın mi majora keçməsi ilk peyğəmbərliyə aparır. Bu hissəni tenor ifa edir və başlanğıcdakı "Comfort ye" reçitativində onun vokal xətti simli alətlərin müşayiətindən tamamilə müstəqildir. Peyğəmbərliklər davam etdikcə musiqi müxtəlif tonallıq dəyişikliklərindən keçir və nəhayət, sol major tonallığında yazılmış "For unto us a child is born" xoru ilə kulminasiya nöqtəsinə çatır. Buradakı xor nidaları — o cümlədən "the Mighty God" sözlərindəki yüksələn kvarta — Hendelin italyan kantatası Nò, di voi non-vo' fidarmi əsərindən götürülmüş musiqi materialı üzərində qurulmuşdur.[43] Musiqi tarixçisi Donald Cey Qrautun fikrincə, belə parçalar "dramaturq Hendeli, dramatik effektin yanılmaz ustasını üzə çıxarır".[122]

Bundan sonra gələn pastoral interlüdiya Pifa adlı qısa instrumental hissə ilə başlayır. Hissənin adı Milad dövründə Roma küçələrində tütək və tuluq zurnası çalan çoban musiqiçilər — pifferaridən götürülmüşdür.[123] Hendel bu hissəni həm 11 taktlıq, həm də genişləndirilmiş 32 taktlıq variantda yazmışdır. Berrouzun fikrincə, hər iki variant ifa üçün uyğundur.[58]

Bunun ardınca gələn dörd qısa reçitativdən ibarət qrup soprano solisti təqdim edir. Bununla belə, daha əvvəl səslənən "But who may abide" ariyası da çox vaxt soprano tərəfindən sol minor tonallığına transpozisiya edilmiş variantda ifa olunur.[124] Bu bölmənin son reçitativi re-major tonallığındadır və təsdiqedici xarakter daşıyan "Glory to God" xoruna keçidi hazırlayır. I hissənin qalan hissəsində əsas rol soprano partiyasına məxsusdur və musiqi əsasən si-bemol major tonallığında davam edir. Berrouz bunu tonal sabitliyin nadir nümunəsi kimi səciyyələndirir.[125] "He shall feed his flock" ariyası Hendel tərəfindən bir neçə dəfə dəyişdirilmişdir. Müxtəlif dövrlərdə o, reçitativ, alto üçün ariya, həmçinin alto və soprano üçün duet şəklində mövcud olmuş, 1754-cü ildə isə ilkin soprano versiyası bərpa edilmişdir.[43]

I hissəni tamamlayan təntənəli "His yoke is easy" xorunda italyan mənşəli musiqi materialından istifadənin məqsədəuyğunluğu musiqişünas Sedli Teylor tərəfindən şübhə altına alınmışdır. O, bunu "sözlərin musiqi vasitəsilə təsvirinin ... son dərəcə yersiz nümunəsi" adlandırmışdır. Bununla belə, Teylor dördsəsli xor finalının gözəlliklə əzəməti birləşdirən dahiyanə bir həll olduğunu qəbul etmişdir.[126]

II hissə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

II hissə sol minor tonallığında başlayır. Kristofer Hoqvudun ifadəsinə görə, bu tonallıq ardınca gələn və İsanın iztirablarına həsr olunmuş uzun nömrələr silsiləsinə "faciəvi öncəduyma" əhvali-ruhiyyəsi gətirir.[127] Fuqa formasında yazılmış deklamasiya xarakterli başlanğıc "Behold the Lamb of God" xorunun ardınca mi-bemol major tonallığında alto üçün "He was despised" ariyası səslənir. Bu, oratoriyanın ən uzun ayrıca nömrəsidir və burada Məsihin tərk edilmişliyini vurğulamaq məqsədilə bəzi frazalar müşayiətsiz oxunur.[127] Lakett Börninin bu nömrəni "ingilis mahnılarında kədərli ifadənin mükəmməlliyinin ən yüksək təcəssümü" kimi səciyyələndirdiyini qeyd edir.[128]

Bundan sonra gələn və əsasən qısa xor nömrələrindən ibarət silsilə Məsihin iztirabları, çarmıxa çəkilməsi, ölümü və dirilməsini əhatə edir. Bu hissələr əvvəlcə fa minor tonallığında davam edir, "All we like sheep" xorunda isə qısa müddətə fa majora keçilir. Hendelin burada Nò, di voi non-vo' fidarmi əsərinin musiqi materialından istifadə etməsi Sedli Teylor tərəfindən qeyd-şərtsiz təqdir edilmişdir: "[Hendel] səslərin təntənəli kanonik ardıcıllıqla daxil olmasını təmin edir və onun xoru yalnız kamil dühanın ixtiyarında ola biləcək əzəmət və dərin hisslərin vəhdəti ilə başa çatır".[128]

Tənhalıq və ümidsizlik hissi tenor üçün "All they that see him" reçitativində yenidən qayıdır. Bu nömrə Hoqvudun "uzaq və sərt" adlandırdığı si-bemol minor tonallığında yazılmışdır.[46][129] Tutqun xarakterli bu silsilə nəhayət, Məsihin göyə yüksəlməsinə həsr olunmuş "Lift up your heads" xoru ilə başa çatır. Hendel əvvəlcə xoru iki qrupa ayırır; altolar həm soprano xorunun bas xəttini, həm də tenor və basların yüksək səs xəttini yerinə yetirirlər.[130] 1754-cü ildə Foundlinq Hospitalında keçirilən ifa üçün Hendel əsərə iki valtorna əlavə etmişdir; nömrənin sonuna yaxın xor qrupları birləşdikdə valtornalar da ifaya qoşulur.[46]

Məsihin göylərdə qarşılanmasının təntənəli əhvali-ruhiyyəsi xorun re major tonallığında səslənən "Let all the angels of God worship him" nidası ilə ifadə olunur. Bundan sonra Pentikost bölməsi bir-birinə zidd müxtəlif əhvali-ruhiyyələrdən keçir: "How beautiful are the feet" nömrəsində sakit və pastoral, "Why do the nations so furiously rage" nömrəsində isə teatral və operaya xas xarakter üstünlük təşkil edir. Bu inkişaf II hissənin kulminasiya nöqtəsi olan "Halleluya" xoruna gətirib çıxarır.[46]

Yanqın qeyd etdiyi kimi, "Halleluya" xoru əsərin kulminasiya xoru deyil, lakin onun "yoluxucu coşqusu"ndan təsirlənməmək mümkün deyil.[131] Xor aldadıcı dərəcədə yüngül orkestr girişi ilə başlayır,[46] daha sonra "For the Lord God omnipotent reigneth" sözləri üzərində qurulmuş qısa unison cantus firmus hissəsinə keçir. Bu hissənin mövzusu Korellinin “Fuga a Quattro Voci” əsərindəki fuqa mövzusuna əsaslanır. Ardınca "And He shall reign for ever and ever" sözlərində uzun müddət susmuş trubalar yenidən səslənir. Şərhçilər qeyd etmişlər ki, bu üçüncü mövzunun musiqi xətti Filipp Nikolayın məşhur lüteran xoralı "Wachet auf, ruft uns die Stimme" əsərinə əsaslanır.[46][132]

III hissə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
"Worthy is the Lamb" yekun xorunun ilk səhifəsi. Hendelin Londondakı Britaniya Milli Kitabxanasında saxlanılan orijinal əlyazmasından.

Mi major tonallığında yazılmış başlanğıc soprano solosu "I know that my Redeemer liveth" oratoriyada ilkin formasından dəyişdirilmədən qalmış azsaylı nömrələrdən biridir.[133] Skripkaların sadə unison müşayiəti və təsəlliverici ritmləri, görünür, Börnini göz yaşlarına boğmuşdur.[134] Bunun ardınca sakit xarakterli xor səslənir və bu xor basın re major tonallığında deklamasiya xarakterli "Behold, I tell you a mystery" reçitativinə, daha sonra isə pomposo ma non-allegro ("əzəmətli, lakin sürətli deyil") göstərişi ilə verilmiş uzun "The trumpet shall sound" ariyasına keçir.[133]

Hendel bu ariyanı əvvəlcə da capo formasında yazmış, lakin ehtimal ki, ilk ifadan əvvəl onu dal segno formasına qədər qısaltmışdır.[135] Vokal partiyadan əvvəl başlayan və sonradan onu müşayiət edən geniş, səciyyəvi truba melodiyası bütün oratoriyada yeganə əhəmiyyətli instrumental solodur. Hendelin "incorruptible" sözünün dördüncü hecasını yöndəmsiz şəkildə təkrar-təkrar vurğulaması XVIII əsr şairi Vilyam Şenstonun "Məsih" haqqında söylədiyi fikrə səbəb olmuş ola bilər. O qeyd edirdi ki, əsərdə "Hendelin mühakiməsinin onu yanıltdığı; musiqinin sözlərin tələb etdiyi məzmuna uyğun gəlmədiyi, hətta ona zidd olduğu bəzi hissələri" müşahidə etmək mümkündür.[133][136]

Qısa solo reçitativdən sonra altoya tenor qoşulur və Hendelin əsərin son versiyasında saxladığı yeganə duet — "O death, where is thy sting?" səslənir. Melodiya Hendelin 1722-ci ildə yazdığı "Se tu non-lasci amore" kantatasından uyğunlaşdırılmışdır və Lakettin fikrincə, əsərdə italyan musiqi materialından götürülmüş parçalar arasında ən uğurlusudur.[137] Duet fasiləsiz şəkildə "But thanks be to God" xoruna keçir.[133]

Düşüncəli xarakter daşıyan soprano solosu "If God be for us" — ilkin olaraq alto üçün yazılmışdır — Martin Lüterin "Aus tiefer Not schrei ich zu dir" xoralından sitat gətirir. Bu nömrə re major tonallığında yazılmış "Worthy is the Lamb" xor finalına keçid yaradır. Ardınca apokaliptik xarakterli "Amen" səslənir; Hoqvudun sözlərinə görə, burada "trubaların daxil olması göylərin son həmlə ilə fəth edilməsini bildirir".[133]

Hendelin ilk bioqrafı Con Meynverinq 1760-cı ildə yazırdı ki, bu final bəstəkarın "dühanın nəhəng təzahürü olan Halleluya xorundakından belə daha yüksək zirvəyə qalxdığını" nümayiş etdirir.[137] Yanq isə yazır ki, "Amen", Palestrina üslubunda, "sanki hansısa möhtəşəm kilsənin yan nefləri və deambulatoriləri boyunca səslənirmiş kimi" ifa edilməlidir.[138]

Səsyazmaları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Məsih"dən ayrı-ayrı xor və ariyaların erkən səsyazmalarının bir çoxu həmin dövrdə dəbdə olan ifa üslubunu — böyük ifaçı heyətlərini, yavaş templəri və əsərin sərbəst şəkildə yenidən orkestrləşdirilməsini əks etdirir. Bunun səciyyəvi nümunələri arasında ser Henri Vudun dirijorluğu ilə 1926-cı ildə "Columbia" şirkəti üçün yazılmış xor nömrələri yer alır. Bu səsyazmada Büllur Saray Hendel Festivalının 3500 nəfərdən ibarət xor və orkestri iştirak etmişdir. Digər nümunə isə həmin dövrdə "His Master's Voice" səsyazma şirkəti tərəfindən buraxılmış rəqib səsyazma idi; burada Sarcentin rəhbərliyi altında Kral Xor Cəmiyyətinin ifası Kral Albert-hollda lentə alınmışdı.[139]

Bütöv əsərin ilk, demək olar ki, tam səsyazmasına — həmin dövrdə adət halını almış ixtisarlar nəzərə alınmaqla[n 11] — 1928-ci ildə Biçem dirijorluq etmişdir. Bu səsyazma Biçemin "öz fikrincə, bəstəkarın niyyətlərinə daha yaxın olan interpretasiyanı təqdim etmək" cəhdini əks etdirirdi və artıq ənənəyə çevrilmiş ifalarla müqayisədə daha kiçik ifaçı heyətindən və daha sürətli templərdən istifadə olunurdu.[98] Onun kontralto solisti Muriel Branskill sonralar belə qeyd etmişdir: "Onun bu gün artıq adi qəbul edilən templəri o dövrdə inqilabi idi; o, əsərə tamamilə yeni həyat verdi".[92] Bununla belə, Sarcent, "His Master's Voice" üçün hazırladığı dörd səsyazmada genişmiqyaslı ifa ənənəsini qoruyub saxlamışdır. Bunlardan birincisi 1946-cı ildə, digər üçü isə 1950 və 1960-cı illərdə yazılmışdır. Bütün bu səsyazmalarda Haddersfild Xor Cəmiyyəti və Liverpul Filarmoniya Orkestri iştirak etmişdir.[92] Biçemin əsərin 1947-ci ildə hazırlanmış ikinci səsyazması, tənqidçi Alan Blaytın fikrincə, "daha həqiqi Hendel üslubuna uyğun ritm və templərə doğru yol açmışdır".[92] Yazıçı Teri Noel Tou 1991-ci ildə həmin vaxta qədər yazılmış "Məsih"in 76 tam səsyazmasını araşdırdığı tədqiqatında Biçemin bu versiyasını "həqiqətən möhtəşəm olan azsaylı ifalardan biri" adlandırmışdır.[92]

1954-cü ildə Hendelin orijinal partiturasına əsaslanan ilk səsyazmaya Hermann Şerxen "Nixa" şirkəti üçün dirijorluq etmişdir.[n 12] Bunun ardınca qısa müddət sonra "Decca" şirkəti üçün ser Adrian Boultun rəhbərliyi altında hazırlanmış və həmin dövrdə elmi baxımdan əsaslandırılmış hesab edilən versiya yayımlanmışdır.[140] Bununla belə, XXI əsrin ifa standartları baxımından həm Şerxenin, həm də Boultun seçdiyi templər hələ də yavaş idi və solistlər vokal ornamentasiyadan istifadə etmirdilər.[140]

1966 və 1967-ci illərdə hazırlanmış iki yeni səsyazma musiqişünaslıq və tarixi ifa təcrübəsi baxımından mühüm irəliləyiş kimi qiymətləndirilmişdir. Bunlardan birincisinə Kolin Devis "Philips" üçün, ikincisinə isə Çarlz Makkerras "His Master's Voice" üçün dirijorluq etmişdir. Bu səsyazmalar daha sürətli templərdən, kiçik ifaçı heyətlərindən və solo ifaçıların vokal ornamentasiyasından istifadə ilə səciyyələnən yeni ifa ənənəsinin əsasını qoymuşdur.[n 13] 1967-ci ildə "Məsih"in Con Makkartinin rəhbərlik etdiyi Ambrosian Singers xorunun və Çarlz Makkerrasın dirijorluğu ilə İngilis Kamera Orkestrinin iştirakı ilə həyata keçirilmiş ifası Qremmi mükafatına namizəd göstərilmişdir.[143]

Daha köhnə ifa üslubunu əks etdirən səsyazmalar arasında Biçemin Kral Filarmoniya Orkestri ilə 1959-cu ildə hazırladığı versiya da yer alır. Bu səsyazmada ser Yucin Qussensə sifariş edilmiş və ingilis bəstəkarı Leonard Salzedo tərəfindən tamamlanmış orkestrasiya istifadə olunmuşdur.[92] Digər nümunələrə Karl Rixterin 1973-cü ildə "Deutsche Grammophon" üçün hazırladığı versiya[144] və Devid Uilkoksun Prautun 1902-ci il partitura nəşrinə əsaslanan, 325 nəfərlik xor və 90 nəfərlik orkestrin iştirakı ilə 1995-ci ildə həyata keçirdiyi ifa daxildir.[145]

1970-ci illərin sonlarına doğru autentikliyə canatma dövrə uyğun musiqi alətlərindən və onların tarixi ifa üsullarından istifadəyə də şamil olunmuşdur. Belə versiyaların ilk nümunələrinə qədim musiqi üzrə mütəxəssislər Kristofer Hoqvud (1979) və Con Eliot Qardiner (1982) dirijorluq etmişlər.[146] Dövrə uyğun musiqi alətlərindən istifadə qısa müddətdə səsyazmalarda normaya çevrilmişdir. Bununla belə, ser Georq Şolti (1985) və ser Endryu Devis (1989) də daxil olmaqla bəzi dirijorlar müasir musiqi alətlərinə üstünlük verməyə davam etmişlər.

"Gramophone" jurnalı və "The Penguin Guide to Recorded Classical Music" nəşri müvafiq olaraq Trevor Pinnokun (1988) və Riçard Hikoksun (1992) dirijorluğu ilə hazırlanmış iki versiyanı xüsusilə fərqləndirmişdir. Federiko Bardatsi 2023-cü ildə Ensemble San Felice ilə əsərin tarixi ifa təcrübəsinə əsaslanan səsyazmasını hazırlamışdır. Sonuncu səsyazmada 24 nəfərlik xor və 31 musiqiçidən ibarət orkestr iştirak etmişdir; məlumdur ki, Hendel özü 19 nəfərlik xor və 37 musiqiçidən ibarət orkestrdən istifadə etmişdir.[147]Sonralar daha kiçik ifaçı heyətləri ilə həyata keçirilən ifalar da meydana çıxmışdır.[n 14]

Əsərin erkən ifalarının bir sıra rekonstruksiyaları da səsyazmaya alınmışdır. 1742-ci il Dublin versiyası Şerxen tərəfindən 1954-cü ildə, daha sonra 1959-cu ildə yenidən, Jan-Klod Malquar tərəfindən isə 1980-ci ildə lentə alınmışdır.[150] 1743-cü il London versiyası 1976-cı ildə Nevill Marriner tərəfindən "Decca" üçün yazılmışdır. Bu versiyada fərqli musiqi materialından, ayrı-ayrı nömrələrin alternativ variantlarından və fərqli orkestrləşdirmədən istifadə edilmişdir.

1754-cü il Foundlin1 Hospitalı versiyasının da bir neçə səsyazması mövcuddur. Bunlara Hoqvudun (1979), Endryu Parrotun (1989) və Pol MakKrişin dirijorluğu ilə hazırlanmış səsyazmalar daxildir.[151][152]

1973-cü ildə Devid Uilkoks "His Master's Voice" üçün hazırlanmış səsyazmaya dirijorluq etmişdir. Bu versiyada bütün soprano ariyaları Kembric Kral Kolleci xorunun oğlan üzvləri tərəfindən unison şəklində ifa edilmişdir.[153] 1974-cü ildə isə Makkerras "Deutsche Grammophon" üçün Motsartın yenidən orkestrləşdirdiyi versiyanın alman dilində ifa olunmuş səsyazmasına dirijorluq etmişdir.[92]

Nəşrləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1767-ci ildə nəşr edilmiş ilk partitura, eləcə də Hendelin müxtəlif nömrələr üzərində etdiyi və sənədlərlə təsdiqlənmiş uyğunlaşdırma və yenidən bəstələmələr bəstəkarın yaşadığı dövrdən etibarən çoxsaylı ifa versiyalarının əsasını təşkil etmişdir. Autentikliyə nail olmağa çalışan müasir ifalar əsasən XX əsrdə hazırlanmış ifa nəşrlərindən birinə əsaslanır.[111] Bu nəşrlərdə nömrələrin nömrələnməsi üçün müxtəlif sistemlərdən istifadə olunur:

  • Novello nəşri — Uotkins Şounun redaktəsi ilə ilk dəfə 1959-cu ildə vokal partitura şəklində nəşr edilmiş, 1965-ci ildə yenidən işlənərək çap olunmuşdur. Burada ilk dəfə Prautun 1902-ci il nəşrində istifadə edilmiş nömrələnmə sistemi tətbiq olunur.[111]
  • Bärenreiter nəşri — Con Tobinin redaktəsi ilə 1965-ci ildə nəşr edilmişdir. Bu nəşr Bernd Bazeltin 1984-cü ildə çap olunmuş Hendel əsərləri kataloqunda (HWV) Məsih nömrələrinin nömrələnməsi üçün əsas olmuşdur.[111]
  • Peters nəşri — Donald Berrouzun redaktəsi ilə hazırlanmış, vokal partiturası 1972-ci ildə nəşr edilmişdir. Burada Kurt Zoldan tərəfindən hazırlanmış nömrələnmə sisteminin uyğunlaşdırılmış variantından istifadə olunur.[111]
  • Van Kamp nəşri — Leonard Van Kampın redaktəsi ilə Roger Dean Publishing tərəfindən 1993-cü ildə nəşr edilmiş və 1995-ci ildə yenidən işlənmişdir; hazırda Lorenz nəşriyyatına aiddir.
  • Oxford University Press nəşri — Klifford Bartlettin redaktəsi ilə 1998-ci ildə nəşr edilmişdir.[154]
  • Carus-Verlag nəşri — Ton Kopman və Yan H. Simonsun redaktəsi ilə 2009-cu ildə nəşr edilmişdir və HWV nömrələnmə sistemindən istifadə edir.

Krizander və Maks Zayfertin "Deutsche Händel-Gesellschaft" üçün hazırladıqları nəşr (Berlin, 1902) ümumi ifa üçün nəzərdə tutulmuş nəşr deyil, lakin elmi tədqiqat və araşdırmalar üçün əsas mənbələrdən biri kimi istifadə edilmişdir.[111]

Motsartın geniş tanınan yenidən orkestrləşdirməsi ilə yanaşı, daha böyük orkestr heyətləri üçün Qussens və Endryu Devis tərəfindən hazırlanmış aranjimanlar da mövcuddur. Hər iki versiya ən azı bir dəfə səsyazmaya alınmışdır: Qussensin versiyası RCA,[155] Endryu Devisin versiyası isə "Chandos" səsyazma şirkəti tərəfindən buraxılmışdır.[156]

Qeydlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Əsər ilk ifalarından etibarən çox vaxt yanlış olaraq The Messiah adlandırılmışdır. Əsərin düzgün adında müəyyənlik artiklı olan The önlüyü yoxdur.[2]
  2. ↑ Koverdeylin Zəbur tərcüməsi Ümumi Dua Kitabının tərkibinə daxil edilmiş versiya idi.
  3. ↑ “Sinfony” təsviri Hendelin avtoqraf partiturasından götürülmüşdür.[17]
  4. ↑ Ehtimal olunur ki, Delani bununla Sibberin həmin dövrdə qalmaqallı boşanma məhkəməsi prosesində iştirak etməsinə eyham vururdu.[47]
  5. ↑ Entoni Hiks orkestrin tərkibi ilə bağlı bir qədər fərqli məlumat verir: 14 skripka və 6 alt[63]
  6. ↑ Sviten Motsarta Hendelin orijinal orkestr quruluşunun Randal & Abell tərəfindən Londonda nəşr edilmiş partiturası, eləcə də Fridrix Qotlib Klopştok və Kristof Daniel Ebelinq tərəfindən hazırlanmış ingilisdilli librettonun alman dilinə tərcüməsi ilə təmin etmişdir.[76]
  7. ↑ Əsər 7 aprel 1789-cu ildə Esterhaza sarayında yenidən ifa edilmişdir.[78] Motsartın vəfat etdiyi 1791-ci ildən 1800-cü ilədək onun yenidən orkestrə işlədiyi "Məsih" əsərinin Vyanada dörd məlum ifası keçirilmişdir: 5 aprel 1795, 23 mart 1799, 23 dekabr 1799 və 24 dekabr 1799-cu il.[79]
  8. ↑ Uzun müddət Hillerin partituranın nəşrindən əvvəl Motsartın orkestr işləməsinə əhəmiyyətli dəyişikliklər etdiyi güman edilirdi. Ebenezer Praut diqqətə çatdırmışdır ki, nəşr "F. G. [ sic ] Händels Oratorium Der Messias, nach W. A. Mozarts Bearbeitung" adı ilə çap olunmuşdu; burada alman dilindəki nach sözü Motsartın işləməsinin "əsasında" mənasını verir, "Motsartın işləməsində" mənasını deyil. Praut qeyd edirdi ki, Hendelin Motsart tərəfindən işlənmiş digər əsəri — "İsgəndərin ziyafəti" odası — Motsartın əlyazmasına uyğun şəkildə nəşr edilərkən "mit neuer Bearbeitung von W. A. Mozart" ("V. A. Motsartın yeni işləməsi ilə") ifadəsi ilə təqdim olunmuşdur.[80] Sonradan Motsartın Məsih üçün hazırladığı orijinal əlyazma aşkar edildikdə isə Hillerin etdiyi dəyişikliklərin əslində genişmiqyaslı olmadığı müəyyən edilmişdir.[81]
  9. ↑ 1902-ci ildən əvvəlki nəşrlərin bir çoxu, o cümlədən Motsartın versiyası, partituranın 1767-ci ildə nəşr edilmiş və Uolş nəşri (Walsh Edition) kimi tanınan ilk çap versiyasına əsaslanırdı..[80]
  10. ↑ 1966-cı ildə Con Tobinin redaktəsi ilə əsərin yeni nəşri çap olunmuşdur.[105] Daha yeni nəşrlər arasında Donald Berrouzun redaktəsi ilə hazırlanmış versiya (Edition Peters, 1987) və Klifford Bartlettin redaktəsi ilə nəşr olunmuş versiya (Oxford University Press, 1999) yer alır.
  11. ↑ Ənənəvi olaraq ixtisar edilən nömrələr bunlar idi: II hissədən "Unto which of the angels", "Let all the angels of God worship Him" və "Thou art gone up on high"; III hissədən isə "Then shall be brought to pass", "O death, where is thy sting?", "But thanks be to God" və "If God be for us".[140]
  12. ↑ Bu səsyazma monofonik formatda hazırlanmış və 1986-cı ildə PRT tərəfindən kommersiya CD-si şəklində buraxılmışdır. Şerxen 1959-cu ildə Məsihi Vyana ifaçı heyətinin iştirakı ilə stereofonik formatda yenidən lentə almışdır. Bu səsyazma Westminster tərəfindən LP formatında, 2001-ci ildə isə Deutsche Grammophon tərəfindən kommersiya CD-si şəklində buraxılmışdır. Hər iki səsyazma sonralar digər səsyazma şirkətləri tərəfindən də həm LP, həm də CD formatında nəşr edilmişdir. 1954-cü il versiyasının Nixa Recordsun orijinal vinil vallarından rəqəmsallaşdırılmış və müəllif hüquqları ilə məhdudlaşdırılmayan nüsxəsi YouTube-da üç hissə şəklində mövcuddur: part 1, part 2, part 3.
  13. ↑ Devisin səsyazmasında 40 nəfərlik xor və 39 musiqiçidən ibarət orkestrdən istifadə edilmişdir;;[141] Makkerrasın səsyazmasında isə təxminən eyni sayda ifaçı iştirak etmiş, lakin simli alətlərin sayı daha az, nəfəs alətlərinin sayı isə daha çox olmuşdur.[142]
  14. ↑ 1997-ci ildə Harri Kristofersin dirijorluğu ilə hazırlanmış səsyazmada 19 nəfərlik xor və 20 musiqiçidən ibarət orkestr iştirak etmişdir.[148] Scholars Baroque Ensemble isə 1993-cü ildə solistlər də daxil olmaqla cəmi 14 müğənninin iştirakı ilə hazırlanmış versiyanı yayımlamışdır.[149]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Həmçinin HG xlv və HHA i/17 kimi kataloqlaşdırılmışdır. Hicks, Anthony. Kuzel, Zachary Frideric (The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Vol. x (2nd ed.)). London: Macmillan. 2001. səh. 785. (#accessdate_missing_url)
  2. ↑ Myers, Paul (Transcription of broadcast). "Handel's Messiah". Minnesota Public Radio. dekabr 1999. 27 sentyabr 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 avqust 2026.
  3. 1 2 Lynam, Peter. Handel, George Frideric. Grove Music Online. Oxford University Press. 2011. ISBN 978-0-19-957903-7. 3 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 avqust 2026.
  4. ↑ Luckett, 1992. səh. 17
  5. ↑ Steen, 2009. səh. 55
  6. ↑ Steen, 2009. səh. 57-58
  7. 1 2 Burrows, 1991. səh. 4
  8. ↑ Burrows, 1991. səh. 3
  9. ↑ Luckett, 1992. səh. 30
  10. ↑ Luckett, 1992. səh. 33
  11. ↑ Luckett, 1992. səh. 38-41
  12. ↑ Burrows, 1991. səh. 6-7
  13. 1 2 Burrows, 1991. səh. 10-11
  14. 1 2 Luckett, 1992. səh. 76-77
  15. ↑ Luckett, 1992. səh. 73
  16. 1 2 3 Burrows, 1991. səh. 55-57
  17. ↑ Burrows, 1991. səh. 84
  18. ↑ Burrows, 1991. səh. 73-74
  19. ↑ Luckett, 1992. səh. 79-80
  20. ↑ Vickers, David. "Messiah, A Sacred Oratorio". GFHandel.org. 8 sentyabr 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 avqust 2026.
  21. 1 2 "Mr Charles Jennens: the Compiler of Handel's Messiah". The Musical Times and Singing Class Circular. 43 (717): 726–727. 1 noyabr 1902. doi:10.2307/3369540. JSTOR 3369540.
  22. ↑ Burrows, 1991. səh. 9-10
  23. 1 2 Shaw, 1963. səh. 11
  24. ↑ Smith, Ruth. "Jennens, Charles". Grove Music Online. 3 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 avqust 2026.(subscription)
  25. ↑ Glover, 2018. səh. 317
  26. 1 2 Luckett, 1992. səh. 86
  27. ↑ "Messiah by George Frideric Handel". British Library. 3 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 avqust 2026.
  28. ↑ Burrows, 1991. səh. 8,12
  29. 1 2 Shaw, 1963. səh. 18
  30. ↑ Burrows, 1991. səh. 61–62
  31. ↑ Shaw, 1963. səh. 22-23
  32. 1 2 Burrows, 1991. səh. 22
  33. ↑ Burrows, 1991. səh. 41
  34. ↑ Burrows, 1991. səh. 48
  35. 1 2 Cole, Hugo. "Handel in Dublin". Irish Arts Review (1984–87). 1 (2). Summer 1984: 28–30.
  36. ↑ Burrows, 1991. səh. 14
  37. ↑ Bardon, 2015. səh. 18
  38. 1 2 Shaw, 1963. səh. 24
  39. ↑ Burrows, 1991. səh. 17-19
  40. ↑ Luckett, 1992. səh. 117-119
  41. ↑ Luckett, 1992. səh. 124-125
  42. 1 2 3 Burrows, 1991. səh. 17
  43. 1 2 3 4 5 Hogwood, 1991. səh. 17–21
  44. ↑ Butt, John. Programme notes. Three Choirs Festival, Gloucester. 2013.
  45. 1 2 3 Luckett, 1992. səh. 127
  46. 1 2 3 4 5 6 Hogwood, 1991. səh. 22–25
  47. 1 2 3 Kandell, Jonathan. "The Glorious History of Handel's Messiah". Smithsonian Magazine. The Smithsonian Institution. dekabr 2009. 13 may 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  48. ↑ Luckett, 1992. səh. 127-128
  49. ↑ Shaw, 1963. səh. 30
  50. ↑ Luckett, 1992. səh. 131
  51. ↑ Glover, 2018. səh. 318
  52. ↑ Shaw, 1963. səh. 31-34
  53. ↑ Burrows, 1991. səh. 24-27
  54. ↑ Burrows, 1991. səh. 30-31
  55. ↑ Burrows, 1991. səh. 28-29
  56. ↑ Luckett, 1992. səh. 175
  57. ↑ Burrows, 1991. səh. 24
  58. 1 2 Burrows, 1991. səh. 41-44
  59. ↑ Luckett, 1992. səh. 153
  60. ↑ Burrows, 1991. səh. 34-35
  61. ↑ Shaw, 1963. səh. 42–47
  62. ↑ Shaw, 1963. səh. 49-50
  63. ↑ Hicks, 1991. səh. 14
  64. ↑ Hogwood, 1991. səh. 18
  65. 1 2 Shaw, 1963. səh. 51-52
  66. ↑ Luckett, 1992. səh. 176
  67. ↑ Shaw, 1963. səh. 55-61
  68. ↑ Burrows, 1991. səh. 49
  69. 1 2 Leissa, Brad; Vickers, David. "Chronology of George Frideric Handel's Life, Compositions, and his Times: 1760 and Beyond". GFHandel.org. 2 iyul 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  70. ↑ Burrows, 1991. səh. 304
  71. ↑ "History: George Frederic Handel". Westminster Abbey. 13 fevral 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  72. ↑ Sargent, Malcolm. "Messiah". Gramophone. aprel 1955. səh. 19. 29 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  73. ↑ "Advertisement". The Daily Universal Register. 30 may 1787. səh. 1.
  74. 1 2 Shedlock, J. S. "Mozart, Handel, and Johann Adam Hiller". The Musical Times. 59 (906). avqust 1918: 370–371. doi:10.2307/908906. JSTOR 908906. 27 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  75. ↑ Steinberg, 2005. səh. 152
  76. ↑ Holschneider, Andreas. "Händel – Bearbeitungen: Der Messias, Kritische Berichte". Neue Mozart Ausgabe, Series X, Werkgruppe 28, Band 2. Kassel: Bärenreiter. 1962: 40–42.
  77. 1 2 Robbins Landon, 1990. səh. 338
  78. ↑ Steinberg, 2005. səh. 150
  79. ↑ Link, Dorthea. "Vienna's Private Theatrical and Musical Life, 1783–92, as reported by Count Karl Zinzendork". Journal of the Royal Musical Association. 12 (2). 1997: 209.
  80. 1 2 3 4 Prout, Ebenezer. "Handel's 'Messiah': Preface to the New Edition, I". The Musical Times. 43 (711). may 1902: 311–313. doi:10.2307/3369304. JSTOR 3369304. 22 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  81. ↑ Towe, Teri Noel. "George Frideric Handel – Messiah – Arranged by Mozart". Classical Net. 1996. 3 iyun 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  82. ↑ Cummings, William H. "The Mutilation of a Masterpiece". Proceedings of the Musical Association, 30th Session (1903–1904). 30. 10 may 1904: 113–127. doi:10.1093/jrma/30.1.113. JSTOR 765308. 26 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  83. ↑ "Musical". The New York Times. 27 dekabr 1853. 12 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  84. ↑ "The Great Musical Festival in Boston". The New York Times. 4 iyun 1865. 27 aprel 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  85. ↑ "Handel Festival, Crystal Palace". The Times. 15 iyun 1857. səh. 6.
  86. ↑ Laurence (Vol. 1), 1981. səh. 151
  87. ↑ Laurence (Vol. 2), 1981. səh. 245-246
  88. ↑ Smither, Howard E. "'Messiah' and Progress in Victorian England". Early Music. 13 (3). avqust 1985: 339–348. doi:10.1093/earlyj/13.3.339. JSTOR 3127559.
  89. ↑ Laurence (Vol. 1), 1981. səh. 91
  90. ↑ Beecham, 1959. səh. 6-7
  91. ↑ Armstrong, Thomas. "Handel's 'Messiah'". The Times. 2 aprel 1943. səh. 5.
  92. 1 2 3 4 5 6 7 Blyth, Alan. "Handel's Messiah – Music from Heaven". Gramophone. dekabr 2003. 52–60. 29 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  93. ↑ "The Sheffield Musical Festival". The Musical Times. 40 (681): 738. noyabr 1899. doi:10.2307/3367781. JSTOR 3367781.
  94. 1 2 Cummings, William H. "The 'Messiah'". The Musical Times. 44 (719). yanvar 1903: 16–18. doi:10.2307/904855. JSTOR 904855. 1 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  95. ↑ "Handel's Messiah". The Register (Adelaide, S.A.): 4. 17 dekabr 1908.
  96. ↑ Brug, Manuel. "Der 'Messias' ist hier immer noch unterschätzt". Die Welt. 14 aprel 2009. 24 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  97. ↑ van der Straeten, E. "The Handel Festival at Halle". The Musical Times. 63 (953). iyul 1922: 487–489. doi:10.2307/908856. JSTOR 908856. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  98. 1 2 "Messiah (Handel)". The Gramophone. yanvar 1928. səh. 21. 29 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  99. ↑ Dickinson, A. E. F. "The Revival of Handel's 'Messiah'". The Musical Times. 76 (1105). mart 1935: 217–218. doi:10.2307/919222. JSTOR 919222.
  100. ↑ "The Three Choirs Festival". The Manchester Guardian. 7 sentyabr 1935. səh. 7.
  101. ↑ "'Messiah' in First Version – Performance at St. Paul's". The Times. 25 fevral 1950. səh. 9. və "'The Messiah' in its Entirety – A Rare Performance". The Times. 20 mart 1950. səh. 8.
  102. ↑ Larner, Gerald. "Which Messiah?", The Guardian, 18 December 1967, p. 5
  103. ↑ Scott, David. "Shaw, Watkins". Grove Music Online. Oxford Music Online. 3 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  104. ↑ "Harold Watkins Shaw – Obituary". The Times. 21 oktyabr 1996. səh. 23.
  105. 1 2 Dean, Winton.; Handel; Shaw, Watkins; Tobin, John; Shaw, Watkins; Tobin, John. "Two New 'Messiah' Editions". The Musical Times. 108 (1488). fevral 1967: 157–158. doi:10.2307/953965. JSTOR 953965.
  106. ↑ Ross, Alex. "The Heavy Use (Good and Bad) of Handel's Enduring Messiah". The New York Times. 21 dekabr 1993. səh. C10.
  107. ↑ Maddocks, Fiona. "Messiah; Falstaff From Glyndebourne". The Observer. 6 dekabr 2009. 3 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026. və Bohlen, Celestine. "Broadway in Paris? A Theater's Big Experiment". The New York Times. 20 aprel 2011. 19 may 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  108. ↑ Ashley, Tim. "Messiah". The Guardian. 11 dekabr 2003. 15 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  109. ↑ "History". The Really Big Chorus. 26 iyul 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026. və "Do-It-Yourself Messiah 2011". International Music Foundation. 26 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
  110. ↑ Mackerras, Charles; Lam, Basil. "Messiah: Editions and Performances". The Musical Times. 107 (1486). dekabr 1966: 1056–1057. doi:10.2307/952863. JSTOR 952863.
  111. 1 2 3 4 5 6 Burrows, 1991. səh. 86–100
  112. ↑ Burrows, 1991. səh. 83-84
  113. ↑ Burrows, 1991. səh. 57
  114. 1 2 Young, 1951. səh. 63
  115. ↑ Young, 1951. səh. 64
  116. ↑ Burrows, 1991. səh. 61
  117. ↑ Luckett, 1992. səh. 117-93
  118. ↑ Luckett, 1992. səh. 87
  119. ↑ Hicks, 1991. səh. 10-11
  120. 1 2 Luckett, 1992. səh. 88-89
  121. ↑ Kozinn, Allan. "Messiah Mavens Find that its Ambiguities Reward All Comers". The New York Times. 24 dekabr 1997. səh. E10.
  122. ↑ Grout & Palisca, 1981. səh. 445
  123. ↑ Luckett, 1992. səh. 93
  124. ↑ Burrows, 1991. səh. 87
  125. ↑ Burrows, 1991. səh. 63
  126. ↑ Taylor, 1906. səh. 41
  127. 1 2 Hogwood, 1991. səh. 22-25
  128. 1 2 Taylor, 1906. səh. 42-43
  129. ↑ Burrows, 1991. səh. 64
  130. ↑ Luckett, 1992. səh. 97
  131. ↑ Young, 1951. səh. 42
  132. ↑ Luckett, 1992. səh. 102–104
  133. 1 2 3 4 5 Hogwood, 1991. səh. 26–28
  134. ↑ Luckett, 1992. səh. 104-106
  135. ↑ Burrows, 1991. səh. 99
  136. ↑ Luckett, 1992. səh. 191
  137. 1 2 Luckett, 1992. səh. 104
  138. ↑ Young, 1951. səh. 45
  139. ↑ Klein, Herman. "Messiah". The Gramophone. avqust 1926. səh. 39. 29 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  140. 1 2 3 Porter, Andrew, in Sackville West, pp. 337–45
  141. ↑ Sadie, Stanley. "Handel – Messiah". The Gramophone. noyabr 1966. səh. 77. 29 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  142. ↑ Fiske, Roger. "Handel – Messiah". The Gramophone. mart 1967. səh. 66.
  143. ↑ "Grammy Awards 1968". Awards and Shows. 13 dekabr 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  144. ↑ Fiske, Roger. "Handel – Messiah". The Gramophone. noyabr 1973. səh. 125.
  145. ↑ unknown. George Frideric Handel's Messiah (Liner notes). David Willcocks, Mormon Tabernacle Choir, NightPro Orchestra. Provo, Utah: NightPro. 1995. NP1001. 11 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2016.
  146. ↑ Vickers, David; Kemp, Lindsay. "Classics revisited – Christopher Hogwood's recording of Handel's Messiah". Gramophone. 10 aprel 2016. 16 avqust 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  147. ↑ Clifford Bartlett. George Frideric Handel: Messiah (PDF) (Notes). Richard Hickox, Collegium Music 90. Colchester, Essex: Chandos. 1992. 0522(2). 21 mart 2012 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
  148. ↑ Heighes, Simon. Notes to Hyperion CD CDD 22019 Arxiv surəti 21 oktyabr 2012 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 21 oktyabr 2012 at the Wayback Machine (1997)
  149. ↑ Finch, Hilary. "Handel – Messiah". The Gramophone. aprel 1993. səh. 109. 29 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  150. ↑ "Handel: Messiah (arranged by Mozart)". Amazon. 3 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  151. ↑ "Handel: Messiah. Röschmann, Gritton, Fink, C. Daniels, N. Davies; McCreesh". Amazon. 3 dekabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  152. ↑ "Handel: Messiah. All recordings". Presto Classical. 13 yanvar 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  153. ↑ Fiske, Roger. "Handel – Messiah". The Gramophone. iyun 1973. səh. 84.
  154. ↑ George Frideric Handel: Messiah. Classic Choral Works. Oxford University Press. 10 sentyabr 1998. ISBN 978-0-19-336668-8. 2 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  155. ↑ "Discogs.com discography". Discogs. 15 oktyabr 1992. 2 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.
  156. ↑ "Andrew Davis website". 2 dekabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2026.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə oxu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Messiah: Handel's autograph manuscript in the British Library
  • Handel's Messiah at Stanford University's Center for Computer Research in Music and Acoustics
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Məsih_(Hendel)&oldid=9088665"