Məzmuna keç

İslamın yayılması

Vikipediya, azad ensiklopediya
Böyük Moğol, Səfəvi və Osmanlı imperiyalarının xəritəsi

İslamın meydana gəlməsi və yüksəlişi — VII əsrin əvvəllərində Ərəbistan yarımadasında meydana çıxan və qısa müddətdə geniş bir coğrafiyaya yayılaraq dünya tarixinin gedişatını dəyişdirən mühüm dini, siyasi və mədəni fenomendir.[1] İslam, Məhəmməd tərəfindən təbliğ edilmiş, Quran əsaslı bir din olub Allahın vəhdəti (tövhid) və peyğəmbərlik təsisatı üzərində formalaşmışdır.[2] Bu tarixi proses, Ərəbistan yarımadasının sosial strukturundan, siyasi hadisələrindən, dini inanclarından və iqtisadi vəziyyətindən tutmuş bir çox daxili və xarici amilin təsiri ilə formalaşmışdır.[3]

İslamdan əvvəlki Ərəbistan

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İslamın yüksəlişindən əvvəlki dövr İslam ədəbiyyatında Cahiliyyə dövrü kimi adlandırılır. Bu dövrdə Ərəbistan yarımadasında, xüsusilə Hicaz ərazisində müxtəlif Ərəb qəbilələri yaşayırdılar. Bu qəbilələr arasında davamlı qan davası və hərbi münaqişələr baş verirdi.[4] Regionun iqtisadi həyatı əsasən ticarət və köçəri maldarlıq üzərində formalaşmışdı. Məkkə şəhəri, həm Kəbənin yerləşdiyi və müxtəlif bütlərin pərəstiş mərkəzi olduğu üçün, həm də mühüm ticarət yollarının kəsişməsində qərar tutduğu üçün mərkəzi dini və ticari əhəmiyyətə malik idi.[5][6] Cəmiyyətdə çoxallahlı bütpərəstlik geniş yayılsa da, az sayda Hənif olaraq adlandırılan və tək allah inancına sahib olan şəxslər də mövcud idi.[7] Bundan əlavə, yarımadanın müəyyən ərazilərində Yəhudilik və Xristianlıq dinləri də yayılmışdı.[8]

Məhəmməd peyğəmbərin doğulması və ilk illəri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məhəmməd ibn Abdullah (təqr. 570, Məkkə – 632, Mədinə), İslam dininin peyğəmbəridir. O, Qureyş qəbiləsinin Haşimilər qoluna mənsub idi. Erkən yaşlarında həm anasını, həm də atasını itirdiyi üçün əmisi Əbu Talibin himayəsində böyümüş və tərbiyə almışdır.[9][10] Gənclik illərində dürüst ticarət fəaliyyəti, ədaləti və etibarlılığı ilə tanındığı üçün Məkkə cəmiyyətində ona "Əl-Əmin" (Etibarlı insan) ləqəbi verilmişdi.[11] 25 yaşında varlı və hörmətli bir dul qadın olan Xədicə binti Xüveylid ilə evlənmişdir. Ticarətlə məşğul olduğu bu dövrdə o, Məkkənin sosial problemlərindən, sinfi ədalətsizliyindən və mənəvi tənəzzülündən dərin narahatlıq duyurdu.[12]

Vəhyin başlaması və ilk təbliğ

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İslam inancına görə, 610-cu ildə, Məhəmməd peyğəmbər 40 yaşında olarkən Hira mağarasında tənhalığa çəkildiyi sırada mələk Cəbrayıl vasitəsilə ona ilk vəhy gəlmişdir. Bu vəhy, Ələq surəsinin ilk beş ayəsi idi.[12] İlk addımda böyük çaşqınlıq və həyəcan yaşayan Məhəmməd peyğəmbərə mənəvi cəhətdən ən böyük dəstəyi həyat yoldaşı Xədicə və əmisi oğlu Əli vermişdir. İslamı ilk qəbul edənlər (ilk müsəlmanlar) arasında onun həyat yoldaşı Xədicə, yaxın dostu Əbu Bəkr, azad edilmiş qulu Zeyd ibn Harisə və Əli ibn Əbu Talib yer almışdır.[13]

Məhəmməd peyğəmbər aldığı vəhyləri ilkin mərhələdə gizli şəkildə təbliğ etməyə başlamışdı. Bu fəaliyyət daha çox onun yaxın ətrafı və ailə üzvləri arasında yayılmışdı. Lakin bir müddət sonra Tövhid inancının açıq şəkildə təbliği, bütpərəstliyin rədd edilməsi və sosial-əxlaqi dəyərlərin vurğulanması Məkkənin elitası olan Qureyş qəbiləsinin kəskin reaksiyasına səbəb olmuşdur.[5] Xüsusilə bütpərəstlik ənənələrinə əsaslanan ticari və dini maraqların təhlükə altına düşməsi, Qureyş rəhbərliyinin müsəlmanlara qarşı düşmənçilik mövqeyi tutması ilə nəticələnmişdir.

Məkkə dövrü və müsəlmanlara edilən təzyiqlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İslamın yayılması ilə paralel olaraq Məkkədə müsəlmanlara qarşı təzyiq, təqib və zorakılıq halları artmışdır. Yeni dini qəbul edənlər sosial-iqtisadi boykotlara, işgəncələrə və hətta sui-qəsdlərə məruz qalırdılar.[14] Bu dözülməz şəraitə görə müsəlmanların bir qismi 615 və 616-cı illərdə Həbəşistana hicrət etmək məcburiyyətində qalmışdır.[8] 619-cu ildə peyğəmbərin ən böyük himayədarları olan həyat yoldaşı Xədicə və əmisi Əbu Talibin vəfatı İslam tarixində "Hüzn ili" olaraq adlandırılan çətin bir dövrün əsasını qoymuşdur.[9] Bu itkilərdən sonra müsəlmanların Məkkədəki təhlükəsizliyi daha da pisləşmişdi.

Hicrət və Mədinə dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məkkədə artan təzyiqlər fonunda yeni bir siyasi və coğrafi mərkəz axtarışı, Yəsrib (sonradan Mədinə) əhalisindən gələn dəvətlə öz həllini tapmışdır. 621–622-ci illərdə bağlanan Əqəbə beyəti müsəlmanların bu şəhərə köçməsi üçün hüquqi və təhlükəsizlik zəminini hazırlamışdır.[15] 622-ci ildə reallaşan Mədinəyə hicrət, İslam tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur və sonradan Hicri təqvimin başlanğıcı kimi qəbul edilmişdir.

Mədinədə Məhəmməd peyğəmbər müsəlmanları Ənsar (Mədinəli müsəlmanlar) və Mühacirlər (Məkkədən köç edənlər) olaraq qardaşlaşdırmışdır. Şəhərdə qəbul edilən Mədinə bəyannaməsi müsəlmanlar, yəhudi qəbilələri və digər qruplar arasında daxili sülhü və ümumi müdafiəni təmin edən mühüm bir hüquqi sənəd olmuşdur.[16][17] Bu dövrdə Məscidül-Nəbi inşa edilmiş və Mədinə İslam dövlətinin institusional əsasları qoyulmuşdur.[5] Mədinə dövrü İslamın həm dini, həm də siyasi bir güc kimi institusionallaşdığı dövrdür. Məhz bu mərhələdə Zəkat, Oruc və Həcc kimi fundamental ibadətlər fərz buyurulmuşdur.[18]

Hərbi münaqişələr və fəthlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Mədinə dövrü, müsəlmanların öz varlıqlarını hifz etmək və Məkkə müşriklərinin təhdidlərini sovuşdurmaq üçün apardıqları bir sıra mühüm hərbi əməliyyatlarla xarakterizə olunur:

  • Bədr döyüşü (624): Müsəlmanların sayca az olmalarına baxmayaraq, Məkkə ordusuna qarşı qazandıqları ilk böyük hərbi qələbədir. Bu zəfər müsəlmanların nüfuzunu və mənəvi gücünü artırmışdır.[19]
  • Uhud döyüşü (625): Müsəlmanların ciddi itkilər verdiyi və strateji müvəffəqiyyətsizliyə düçar olduğu döyüşdür. Bu hadisə hərbi intizamın və komandanlığın əmrlərinə tabe olmağın əhəmiyyətini göstərmişdir.[19]
  • Xəndək döyüşü (627): Məkkəlilərin və onların müttəfiqlərinin Mədinəni tam mühasirəyə almaq cəhdidir. Müsəlmanlar Səlman əl-Farisinin təklifi ilə şəhərin ətrafına xəndəklər qazaraq müvəffəqiyyətli müdafiə strategiyası həyata keçirmişdirlər və düşməni geri çəkilməyə məcbur etmişdirlər.[20]
  • Hüdeybiyyə müqaviləsi (628): Müsəlmanlarla Məkkə rəhbərliyi arasında bağlanan bu sülh sazişi, ilkin baxışda müsəlmanların əleyhinə görünsə də, əslində Məkkənin İslam dövlətini rəsmi siyasi tərəf kimi tanımasını təmin etmiş və dinc şəraitdə İslamın yayılmasını sürətləndirmişdir.[21]
  • Xeybərin fəthi (628): Mədinə əleyhinə koalisiyaları dəstəkləyən yəhudi qəbilələrinin mərkəzi olan strateji Xeybər qalalarının fəthi, İslam dövlətinin iqtisadi və regional təhlükəsizlik mövqeyini gücləndirmişdir.[5]
  • Məkkənin fəthi (630): Hüdeybiyyə müqaviləsinin Məkkə tərəfindən pozulmasından sonra, Məhəmməd peyğəmbər böyük bir ordu ilə Məkkəyə daxil olmuşdur. Şəhər demək olar ki, heç bir qan tökülmədən fəth edilmiş, ümumi amnistiya elan olunmuş və Kəbə bütlərdən təmizlənmişdir.[21] Məkkənin fəthi İslamın Ərəbistan yarımadasındakı mütləq hakimiyyətini möhkəmləndirmişdir.

Vida həcci və Məhəmməd peyğəmbərin vəfatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məkkənin fəthindən sonra Ərəbistan yarımadasındakı qəbilələrin böyük əksəriyyəti İslamı qəbul etmişdir. 632-ci ildə Məhəmməd peyğəmbər müsəlmanlarla birlikdə özünün ilk və son irimiqyaslı həcc ziyarəti olan Vida həccini reallaşdırmışdır. Bu ziyarət zamanı o, Vida xütbəsi olaraq tanınan, fundamental İslami prinsipləri, ümumbəşəri insan hüquqlarını və vida mesajlarını ehtiva edən tarixi çıxışını etmişdir.[22] Vida həccindən qısa müddət sonra Məhəmməd peyğəmbər Mədinədə vəfat etmişdir (8 iyun 632). Onun vəfatı müsəlman icmasında dərin bir hüzn və sarsıntıya səbəb olsa da, İslam dininin institusional və mənəvi əsaslarının möhkəmliyi sayəsində müsəlman cəmiyyəti parçalanmamışdır.[23]

Rəşidi xəlifələr dövrü və İslamın yayılması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra Mədinə İslam dövlətinin rəhbərliyinə xəlifə olaraq seçilən Əbu Bəkr (632–634), Ömər ibn Xəttab (634–644), Osman ibn Əffan (644–656) və Əli ibn Əbu Talib (656–661) dövrləri İslam tarixində Rəşidi xəlifələr (Dörd Xəlifə) dövrü kimi adlandırılır. Bu mərhələdə İslam dövləti irimiqyaslı fəthlər həyata keçirərək qısa müddətdə geniş bir coğrafiyaya yayılmışdır:

  • Əbu Bəkr dövrü: Riddə döyüşləri (bəyanatdan dönənlərə qarşı müharibələr) vasitəsilə Ərəbistan yarımadasında daxili sabitliyi və siyasi vəhdəti yenidən bərpa etmiş, İslam orduları ilk xarici fəthlərə başlamışdır. Yəmamə döyüşündən sonra bir çox hafizin şəhid olması nəticəsində Quran ayələrinin vahid kitab (mushaf) halında yığılması qərara alınmışdır.[24]
  • Ömər ibn Xəttab dövrü: İslam tarixinin ən böyük ərazi genişlənməsinin yaşandığı mərhələdir. Sasanilər imperiyası və Bizans imperiyasına qarşı qazanılan həlledici zəfərlər sayəsində Suriya, Fələstin, Misir və İran torpaqlarının böyük bir hissəsi xilafətə birləşdirilmişdir. Bu dövrdə İslam hüququ, inzibati idarəçilik prinsipləri, vergi sistemi təkmilləşdirilmiş və dövlət qeydiyyatı üçün divan təşkilatı yaradılmışdır.[25]
  • Osman ibn Əffan dövrü: Kipr və Şimali Afrikanın müəyyən strateji əraziləri tutulmuşdur. Qurani-Kərimin nüsxələri çoxaldılaraq müxtəlif regional mərkəzlərə göndərilmiş və bununla da qiraət vəhdəti təmin olunmuşdur. Lakin bu dövrün sonlarına yaxın idarəçilikdəki narazılıqlara görə daxili qarışıqlıqlar və qruplaşmalar (hizbləşmələr) baş qaldırmışdır.[26]
  • Əli ibn Əbu Talib dövrü: Tamamilə daxili müharibələrlə (xüsusilə Cəməl döyüşü və Siffeyn döyüşü) xarakterizə olunan bu dövrdə müsəlmanlar arasında dərin siyasi-dini parçalanmalar meydana çıxmışdır. Bu hadisələr gələcəkdə formalaşacaq Şiə–Sünni ayrılığının fundamental əsaslarını qoymuşdur.[27]

Nəticə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İslamın yüksəlişi, Ərəbistan yarımadasından başlayaraq qısa müddətdə Yaxın Şərq, Şimali Afrika, Əndəlüs (İspaniya) və Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan nəhəng bir sivilizasiyanın doğulmasına yol açmışdır. İslam, sadəcə bir din olmaqla məhdudlaşmayıb, gətirdiyi yeni hüquq sistemi, sosial struktur, elm və mədəniyyət konsepsiyası ilə dünya tarixində silinməz izlər qoymuşdur.[28] Bu tarixi mərhələdə formalaşan elmi və fəlsəfi mərkəzlər regional sərhədləri aşaraq Qərb sivilizasiyasının və Renessans dövrünün formalaşmasında da mühüm katalizator rolunu oynamışdır.[29] İslam mədəniyyətinin bu sürətli inkişafı və intellektual mirası, müasir dünyanın geosiyasi və mədəni mənzərəsinin formalaşmasında həlledici rol oynamağa davam edir.[30]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. 2014. 22–29. ISBN 978-0521514309.
  2. ↑ Esposito, John L. Islam: The Straight Path. Oxford University Press. 2016. 12-18. ISBN 978-0190632151.
  3. ↑ Donner, Fred M. The Early Islamic Conquests. Princeton University Press. 1981. 50-59. ISBN 978-0691053271.
  4. ↑ Watt, W. Montgomery. Muhammad at Mecca. Oxford University Press. 1953. 9-16. ISBN 978-0195771664.
  5. 1 2 3 4 Peters, F. E. Muhammad and the Origins of Islam. State University of New York Press. 1994. 57-64. ISBN 978-0791418758.
  6. ↑ Crone, Patricia. Meccan Trade and the Rise of Islam. Gorgias Press. 2004. 12-21. ISBN 978-1593331023.
  7. ↑ Rodinson, Maxime. Mohammed. Pantheon Books. 1971. 38-43. ISBN 978-0394420714.
  8. 1 2 Firestone, Reuven. Jihad: The Origin of Holy War in Islam. Oxford University Press. 1999. 31-36. ISBN 978-0195125801.
  9. 1 2 Lings, Martin. Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources. Inner Traditions. 1983. 23-28. ISBN 978-0892811700.
  10. ↑ Donner, Fred M. Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam. Harvard University Press. 2010. 39-45. ISBN 978-0674050976.
  11. ↑ Armstrong, Karen. Muhammad: A Prophet for Our Time. HarperOne. 2007. 15-22. ISBN 978-0061155772.
  12. 1 2 al-Bukhari, Muhammad. Sahih al-Bukhari. 1. Darussalam Publishers. 1997. ISBN 978-9960740805.
  13. ↑ Caetani, Leone. Annali dell'Islam. 1. Hoepli. 1905. 210–215.
  14. ↑ Ibn Hisham, Abdul Malik. Sirat Rasul Allah. A. Guillaume tərəfindən tərcümə olunub. Oxford University Press. 1955. 143–150. ISBN 978-0196360331.
  15. ↑ Watt, W. Montgomery. Muhammad at Medina. Oxford University Press. 1956. 1-5. ISBN 978-0198211167.
  16. ↑ Reckendorf, H. "Das Verfassungsrecht der Stadt Medina". Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. 65. 1911: 509–548.
  17. ↑ Wellhausen, Julius. Skizzen und Vorarbeiten. 4. Reimer. 1889. 67–84.
  18. ↑ al-Bukhari, Muhammad. Sahih al-Bukhari. 2. Darussalam Publishers. 1997.
  19. 1 2 al-Tabari, Abu Ja'far. The History of Al-Tabari, Volume VII: The Foundation of the Community. W. Montgomery Watt and M. V. McDonald tərəfindən tərcümə olunub. State University of New York Press. 1987. 10–25. ISBN 978-0887063442.
  20. ↑ Ibn Ishaq, Muhammad. The Life of Muhammad. A. Guillaume tərəfindən tərcümə olunub. Oxford University Press. 1955. 450–460. ISBN 978-0196360331.
  21. 1 2 al-Tabari, Abu Ja'far. The History of Al-Tabari, Volume VIII: The Victory of Islam. Michael Fishbein tərəfindən tərcümə olunub. State University of New York Press. 1997. 74–89. ISBN 978-0791431504.
  22. ↑ al-Naysaburi, Muslim ibn al-Hajjaj. Sahih Muslim. 3. Darussalam Publishers. 2007. ISBN 978-9960991900.
  23. ↑ Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates. Routledge. 2015. 45–52. ISBN 978-1138787612.
  24. ↑ al-Tabari, Abu Ja'far. The History of Al-Tabari, Volume XI: The Challenge to the Empires. Khalid Yahya Blankinship tərəfindən tərcümə olunub. State University of New York Press. 1993. 65–78. ISBN 978-0791408513.
  25. ↑ Donner, Fred M. The Early Islamic Conquests. Princeton University Press. 1981. 91-111. ISBN 978-0691053271.
  26. ↑ Madelung, Wilferd. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. 1997. 78-92. ISBN 978-0521646963.
  27. ↑ Jafri, S. H. M. The Origins and Early Development of Shi'a Islam. Oxford University Press. 1979. 54–67. ISBN 978-0195793871.
  28. ↑ Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. 2002. 32-45. ISBN 978-0521779333.
  29. ↑ Hodgson, Marshall G. S. The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam. University of Chicago Press. 1974. 103–112. ISBN 978-0226346830.
  30. ↑ Lewis, Bernard. The Arabs in History. Oxford University Press. 2002. 115–124. ISBN 978-0192803108.

Ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=İslamın_yayılması&oldid=9022628"