Məzmuna keç

İqtisadiyyatın üçüncü sektoru

Vikipediya, azad ensiklopediya

İqtisadiyyatın xidmət sahəsi, İqtisadiyyatın üçüncü sektoru və ya Xidmət sektoru — Üç sektorlu model çərçivəsində iqtisadiyyatın üç sektorundan biri olub, xidmətlərlə bağlı iqtisadi fəaliyyətləri əhatə edir.

Xidmət anlayışı maddi məhsul istehsalı ilə nəticələnməyən, lakin istehsal prosesinə töhfə verən və məhsuldarlığı artıran bütün fəaliyyət növlərini əhatə edir. Xidmətlər sektoruna maliyyə və bank fəaliyyəti, nəqliyyat, topdan və pərakəndə ticarət, Sığorta, informasiya sahəsi, tibb, təhsil və əyləncə sənayesi və s. daxildir.[1]

İnformasiya texnologiyaları çox vaxt bu sektordan ayrılaraq dördüncü sektora daxil edilir. İnkişaf etmiş ölkələrdə üçüncü sektor işçilərin sayına görə ən böyük sektordur və ən sürətli templərlə böyüyür.[2]

Xidmət sektoru iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə iqtisadiyyatın əsas hissəsini (50%-dən çoxunu) təşkil edir. İqtisadiyyatın digər hissələri ənənəvi olaraq Sənaye (ikinci sektor) və Kənd təsərrüfatı (birinci sektor) hesab olunur.[3] Xidmət sektoru çox vaxt postindustrial cəmiyyətə aid edilir. Xidmət sahəsində çalışan və bilavasitə müştərilərə xidmət göstərən işçilər xidməti heyət adlanır.

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qədim dövrlərdə ictimai xidmət göstərilməsi geniş inkişaf etməmişdi. Əmtəə mübadiləsi və ticarət əsasən kənd təsərrüfatı və ya sənətkar əməyinin hazır nəticələri şəklində həyata keçirilirdi.

Bəşəriyyətin təkamülü, elmi-texniki tərəqqi, fiziki əməyin mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması ölçüsündə xidmət sektoru inkişaf templərini artıraraq iqtisadiyyatın əsas sektoruna çevrilmişdir.[4] Postindustrial iqtisadiyyatda əsas vəzifələr məhz texnikanın idarə edilməsi, təşkili və hazır məhsulun bölüşdürülməsi sahəsindədir. XXI əsrdə intellektual insan əməyi xüsusi dəyər qazanır. İntellektual əməyin bölgüsü yüksək elmi hazırlıq tələb edən çoxsaylı ixtisasların və peşələrin yaranmasına, iş yerlərinin sayının artmasına və cəmiyyətin rifahının yüksəlməsinə səbəb olur. Bu tendensiyalar xidmət və idarəetmə sahəsinin digər köhnə fəaliyyət sahələri ilə müqayisədə daha sürətli böyüməsini şərtləndirir. Xidmət sektoru üçün sənaye və xüsusilə kənd təsərrüfatı sektoru ilə müqayisədə daha yüksək gəlirlilik xarakterikdir.[5]

Xidmət səviyyəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Göstərilən xidmətlərin keyfiyyətindən, çeşidindən və qiymətindən asılı olaraq (adətən vahid "xidmət paketi" şəklində təqdim olunur), xidmətlər müxtəlif dərəcələrə və ya xidmət siniflərinə (bunlara xidmət səviyyəsi də deyilir) bölünür. Bu təsnifat istehlakçıya təklif olunan rahatlıq dərəcəsini və servis xidmətinin standartlarını müəyyən edir.[6]

Xidmət sinifləri sahədən asılı olaraq müxtəlif cür adlandırıla bilər:

  • Nəqliyyat və Turizmdə: Ekonomsinif, Biznes-sinif, Birinci sinif və ya Premium-sinif. Məsələn, aviasiya sənayesində bu siniflər təkcə oturacaq konfortu ilə deyil, həm də hava limanında gözləmə şəraiti və qidalanma menyusu ilə fərqlənir.[7]
  • Ümumi xidmətlərdə: Üçüncü, ikinci və birinci dərəcəli xidmətlər, həmçinin "Yüksək" (ing. Superior) və ya "Lüks" (ing. Deluxe) kateqoriyaları.
  • Maliyyə və bankçılıqda: Standart, Qızıl (ing. Gold), Platin (ing. Platinum) və fərdi bankçılıq (ing. Private banking) xidmətləri.

Otellərdə təsnifat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Otellərdə xidmət səviyyəsini müəyyən etmək üçün beynəlxalq səviyyədə tanınan "ulduz sistemi" tətbiq olunur. Bu sistem otelin infrastrukturunu, otaqların avadanlıqlarını və personalın xidmət keyfiyyətini qiymətləndirir:

  • 1–2 ulduz: Minimum xidmət səviyyəsi, büdcə dostu seçimlər.
  • 3 ulduz: Orta səviyyəli konfort, əlavə xidmətlərin (məs. restoran, təmizlik) mövcudluğu.
  • 4 ulduz: Yüksək xidmət səviyyəsi, geniş imkanlar (idman zalı, hovuz, konfrans zalları).
  • 5 ulduz: Ən yüksək xidmət, lüks şərait və fərdi yanaşma.[8]

Bəzi ölkələrdə (məsələn, Böyük Britaniyada) ulduzlar əvəzinə "brilyantlar" və ya "taclar" kimi alternativ qiymətləndirmə nişanlarından da istifadə olunur.[9]

Xidmət sinfi anlayışı istehlakçıların gözləntilərini idarə etməyə və bazarın müxtəlif seqmentləri üçün hədəflənmiş təkliflər yaratmağa kömək edir.


İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Fisher, Allan G. B. The Clash of Progress and Security. London: Macmillan. 1935. ISBN 978-0-678-00045-8.
  2. ↑ "Tertiary Sector". Investopedia. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
  3. ↑ Wolfe, Marshall. The Elusive Development. Zed Books. 1996. səh. 102. ISBN 978-1-85649-402-1.
  4. ↑ Clark, Colin. "The Conditions of Economic Progress". Economica. 7 (27). 1940: 340–343. doi:10.2307/2549216.
  5. ↑ "Service Sector - Definition, Importance & Examples". Corporate Finance Institute. 4 oktyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
  6. ↑ Lovelock, Christopher; Wirtz, Jochen. Services Marketing: People, Technology, Strategy. Prentice Hall. 2011. ISBN 978-0-13-610721-7.
  7. ↑ "Classes of Service". IATA. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.[ölü keçid]
  8. ↑ "Hotel Classification Systems". UNWTO. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
  9. ↑ Bowie, David; Buttle, Francis. Hospitality Marketing. Routledge. 2011. səh. 28. ISBN 978-0-08-096706-6.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=İqtisadiyyatın_üçüncü_sektoru&oldid=9102104"