সমললৈ যাওক

মানস সৰোবৰ

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
মানস সৰোবৰ

পটভূমিত কৈলাস পৰ্বত থকা মানস সৰোবৰ হ্ৰদ
স্থান বুৰাং কাউণ্টি তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল, চীন
স্থানাংক 30°39′N 81°27′E / 30.65°N 81.45°E / 30.65; 81.45স্থানাংক: 30°39′N 81°27′E / 30.65°N 81.45°E / 30.65; 81.45
কালি ৩২০ বৰ্গ কি.মি. (৩২,০০,০০,০০০ বৰ্গ মিটাৰ)
সৰ্বোচ্চ গভীৰতা ১০০ মিটাৰ (৩৩০ ফুট)
Surface elevation ৪,৬০০ মিটাৰ (১৫,১০০ ফুট)
Frozen শীতকাল

মানস সৰোবৰ (ইংৰাজী: Lake Manasarovar) হৈছে তিব্বত মালভূমিত অৱস্থিত এক মিঠা পানীৰ হ্ৰদ। এই হ্ৰদ বা সৰোবৰটো চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ নগাৰী প্ৰিফেকচাৰৰ বুৰাং জিলাত, কৈলাস পৰ্বতৰ ওচৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উচ্চতা প্ৰায় ৪,৬০০ মিটাৰ (১৫,১০০ ফুট)। ই ৩০°৩৪′–৩০°৪৭′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৮১°২২′–৮১°৩৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত। হ্ৰদটোৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ৪,৫৮৮ মিটাৰ।[1]। এই সৰোবৰ চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ পশ্চিম ত্ৰিসীমান্ত অঞ্চলৰ কাষত অৱস্থিত। মানস সৰোবৰ হ্ৰদ, তিব্বতৰ তিনিটা বিখ্যাত পৱিত্ৰ হ্ৰদৰ অন্যতম। ইয়াৰ বিশেষ ধৰ্মীয় গুৰুত্বৰ বাবে হ্ৰদটোৰ এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয় আছে। অৱশ্যে ধৰ্মীয় পৰম্পৰা, উচ্চ পাৰ্বত্য অৱস্থান আৰু ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতাৰ বাবে এই অঞ্চলৰ বৈজ্ঞানিক তথ্য তুলনামূলকভাৱে সীমিত।[1]

ব্যুৎপত্তি

[সম্পাদনা কৰক]

সংস্কৃত শব্দ মানস সৰোবৰ (मानसरोवर) দুটা সংস্কৃত শব্দৰ সংযোজন। ইয়াৰ ভিতৰত mānas (मानस्) শব্দৰ অৰ্থ "মন।" সাধাৰণতে ই বুদ্ধি, জ্ঞান, বোধ, উপলব্ধি, চেতনা আদি মানসিক শক্তিক বুজায়।[2] আনহাতে sarovara (सरोवर) শব্দৰ অৰ্থ "হ্ৰদ বা বৃহৎ পুখুৰী।" [3] স্থানীয়ভাৱে এই হ্ৰদটোক মাপাম য়ুমতচʼ (Mapam Yumtso) (চীনা: 瑪旁雍錯) বা চ' মড্ৰোপা (Tso Madröpa) বুলিও কোৱা হয়। তিব্বতীয়-ইংৰাজী অভিধানত শৰৎ চন্দ্ৰ দাসে উল্লেখ কৰিছে যে মাপাম য়ুমতচʼ নামটো মাপাম শব্দৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ অজেয় বা অপৰাজেয়। সেইদৰে চ' মড্ৰোপা' নামটো মড্ৰোপা শব্দৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ "সূৰ্যৰদ্বাৰা উত্তপ্ত ভূমি।" দুয়োটা নামতে 'চʼ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যাৰ অৰ্থ তিব্বতীয় ভাষাত হ্ৰদ।[4]

ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন

[সম্পাদনা কৰক]

মানস সৰোবৰ তিব্বতৰ নগাৰী প্ৰিফেকচাৰৰ বুৰাং জিলাত অৱস্থিত এক অন্তঃস্থলীয় মিঠা পানীৰ হ্ৰদ। ই ৩০°৩৪′–৩০°৪৭′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৮১°২২′–৮১°৩৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত। হ্ৰদটোৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ৪,৫৮৮ মিটাৰ।[1] হ্ৰদটোৰ প্ৰথম বৈজ্ঞানিক জোখ-মাখ ১৯০৭ চনত ছুইডেনৰ ভূগোলবিদ স্বেন হেডিনে সম্পন্ন কৰিছিল। তেওঁৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি হ্ৰদটোৰ সৰ্বাধিক গভীৰতা ৮১.৮ মিটাৰ আৰু গড় গভীৰতা ৪৬ মিটাৰ। তেওঁ লগতে উল্লেখ কৰিছিল যে হ্ৰদটো সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৪,৫৮৬ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।[5] মানসৰোবৰ হ্ৰদ উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ এক উল্লেখযোগ্য মিঠা পানীৰ উৎস, আৰু ইয়াৰ পানী সঞ্চয় ক্ষমতা প্ৰায় ২০০×১০৮ মি৩ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[5]

মানসৰোবৰ (সোঁফালে) আৰু ৰাক্ষসতাল হ্ৰদৰ সৈতে কৈলাস পৰ্বত থকা অঞ্চলটোৰ ভূ-আকৃতি

মানস সৰোবৰ চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ নগাৰী প্ৰিফেকচাৰত অৱস্থিত।[6][7] ই তিব্বতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম অঞ্চলত, চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ সীমান্তৰ পশ্চিম ত্ৰিসীমান্ত বিন্দুৰ উত্তৰত অৱস্থিত।[8] আকাশ পৰিষ্কাৰ থাকিলে নেপালৰ লিমি উপত্যকাৰ ওপৰত অৱস্থিত লাপচা লা গিৰিপথৰ পৰা হ্ৰদটো দেখা যায়।[9] এই মিঠা পানীৰ হ্ৰদটো গড় সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৪,৬০০ মিটাৰ (১৫,১০০ ফুট) উচ্চতাত তিব্বত মালভূমিত অৱস্থিত। ই এছিয়াৰ সৰ্বাধিক উচ্চতাত অৱস্থিত মিঠা পানীৰ হ্ৰদসমূহৰ অন্যতম।[6][10][11]

প্ৰায় ৩২০ বৰ্গ কি.মি. (৩২,০০,০০,০০০ বৰ্গ মিটাৰ) পৃষ্ঠকালিৰে বিস্তৃত মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ আকৃতি তুলনামূলকভাৱে গোলাকাৰ। ইয়াৰ পৰিধি ৮৮ কিলোমিটাৰ (৫৫ মাইল) আৰু সৰ্বাধিক গভীৰতা ১০০ মিটাৰ (৩৩০ ফুট)।[12] হ্ৰদটোৰ কেন্দ্ৰীয় অংশৰ গভীৰতা ৮১.৮ মিটাৰ বুলি উল্লেখ। ১৯৭৬ চনৰ জুলাই মাহত পানীৰ গভীৰতা ৬০ মিটাৰতকৈ অধিক আছিল। হ্ৰদটোৰ কেন্দ্ৰীয় অংশত সৰ্বাধিক স্বচ্ছতা ১৪ মিটাৰ, যাৰ বাবে ই চীনৰ অন্যতম স্বচ্ছ হ্ৰদ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। হ্ৰদটোৰ pH মান ৮.০–৮.৪ আৰু লৱণাক্ততা ১০৮.৯–৪০৫.৮ মি.গ্ৰা.·লি.−১। উত্তৰ-পূব পাৰৰ মুখ অংশত লৱণাক্ততা সৰ্বনিম্ন, অৰ্থাৎ ১০৮.৯ মি.গ্ৰা.·লি.−১। ই কাৰ্বনেট-প্ৰধান মিঠা পানীৰ হ্ৰদ। হ্ৰদটোৰ পানী মিঠা, শীতল, স্বচ্ছ, কোমল আৰু গন্ধহীন; ই ডিঙি বা অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ক্ষতি নকৰে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। স্থানীয় লোকসকলে এই পানী প্ৰায়ে পান কৰা আৰু স্নানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে।[13]

মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ অতিৰিক্ত পানী প্ৰাকৃতিক গংগা ছু জলধাৰাৰ জৰিয়তে লৱণাক্ত পানীৰ অন্তঃপ্ৰবাহী হ্ৰদ ৰাক্ষসতাললৈ প্ৰবাহিত হয়।[10][14][15] এই অঞ্চলৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা প্ৰধান নদীসমূহৰ ভিতৰত য়াৰলুং ছাংপো (যি ভাৰতত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নামেৰে পৰিচিত), সিন্ধু, সতলুজ আৰু কৰ্ণালী উল্লেখযোগ্য। কৰ্ণালী গঙ্গা নদীৰ এখন উপনদী।[16][17]

জলবায়ু

[সম্পাদনা কৰক]

মানস সৰোবৰত জুনৰ পৰা আগষ্টলৈকে বৰ্ষাকাল থাকে, কিন্তু বৃষ্টিপাতৰ বেছি অংশ আগষ্ট মাহত হয়। এপ্ৰিলৰ পৰা জুনলৈকে অঞ্চলটোৰ বতৰ তুলনামূলকভাৱে শুকান থাকে। এই সময়ত দিনৰ ভাগত তাপমাত্ৰা 5 °C (41 °F)-তকৈ অধিক হয় আৰু ৰাতিৰ ভাগত তাপমাত্ৰা 0 °C (32 °F)-ৰ ওচৰা-ওচৰি থাকে। অক্টোবৰৰ পৰা তাপমাত্ৰা হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু জানুৱাৰী মাহ আটাইতকৈ শীতল হয়। শীতকালত দিনৰ ভাগৰ তাপমাত্ৰাও হিমাংকৰ তলত থাকে আৰু ৰাতিবোৰ অধিক শীতল হয়।[18] মৌচুমী বতাহে জুনৰ শেষৰ পৰা আগষ্টলৈকে বৰষুণ আনে, লগতে ঠাণ্ডা বতাহো বলে।[19] ছেপ্টেম্বৰ, অক্টোবৰ আৰু নৱেম্বৰ মাহত অঞ্চলটোত শীতল আৰু স্পষ্ট শৰৎকালীন বতৰ দেখা যায়। অৱশ্যে বঙ্গোপসাগৰীয় উষ্ণমণ্ডলীয় ধুমুহা পশ্চিম দিশলৈ অগ্ৰসৰ হোৱাৰ প্ৰভাৱত ছেপ্টেম্বৰ মাহতো বৃহৎ তুষাৰপাত বা তুষাৰধুমুহা হ’ব পাৰে। শীতল মৌচুমী বতাহৰ প্ৰভাৱত এই অঞ্চলত শীতকালত, অৰ্থাৎ ডিচেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চলৈকে, উল্লেখযোগ্য পৰিমাণৰ তুষাৰপাত হয়। বসন্তকালত, বিশেষকৈ মাৰ্চৰ পৰা মে’ মাহলৈকে দুপৰীয়াৰ পিছত প্ৰবল বতাহ বলাৰ প্ৰৱণতা থাকে। [20]

মানসৰোবৰ অঞ্চলৰ মানচিত্ৰ

বিশ্ব উষ্ণায়ন পৃথিৱীৰ আন বহু অঞ্চলতকৈ তিব্বত মালভূমিত অধিক দ্ৰুতগতিত ঘটিছে বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।[21][22] স্থানীয় লোকসকলৰ মতে, সাম্প্ৰতিক বছৰসমূহত অঞ্চলটোৰ চাৰিওফালৰ ভূমি অধিক উষ্ণ হৈ পৰিছে আৰু শীতকাল আগৰ দৰে শীতল নহয়।[23] তিব্বত অঞ্চলত হিমবাহৰ পশ্চাদপসৰণ আৰু চিৰহিম গলনৰ ফলত অঞ্চলটোৰ জলসম্পদৰ ওপৰত অনিশ্চিত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। এই প্ৰভাৱসমূহৰ লগতে জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু পৰ্যটনৰ চাপেও অঞ্চলটোৰ ভঙ্গুৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ ওপৰত গুৰুতৰ চাপ সৃষ্টি কৰিছে।[24][25]

মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ জলবায়ুৰ তথ্য
মাহ জানু. ফেব্ৰু. মাৰ্চ এপ্ৰি. মে জুন জুলা. আগ. চেপ্টে. অক্টো. নৱে. ডিচে. বছৰ
গড় উষ্ণতা - উচ্চ °C (°F) -৩.২ -২.০ ০.৯ ৬.৪ ১০.২ ১৩.৭ ১৩.৭ ১৩.১ ১৩.১ ১১.১ ৬.৫ ১.০
দৈনিক গড় উষ্ণতা °C (°F) -৮.৯ -৭.৬ -৪.২ -০.১ ৩.১ ৭.১ ৮.৪ ৮.০ ৮.০ ৫.৪ -০.২ -৫.১
গড় উষ্ণতা - নিম্ন °C (°F) -১৪.৫ -১৩.১ -৯.২ -৬.৬ -৪.০ ০.৬ ৩.১ ৩.০ -০.২ -৬.৮ -১১.১ -১৩.৩
বৰ্ষাপাতৰ পৰিমাণ মি.মি (ইঞ্চি) ৫২ ৩৪ ৫২ ৩০ ২৬ ৪০ ১২৫ ১৩৫ ৬৬ ২৯ ৭ ১৮
উৎস: Climate-Data.org

ধৰ্মীয় গুৰুত্ব

[সম্পাদনা কৰক]

হিন্দুধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]
তীৰ্থযাত্ৰী হ্ৰদত স্নান কৰা দেখা গৈছে

হিন্দু সাহিত্যত মানসৰোবৰ ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত নামৰ হিন্দু মহাকাব্যত উল্লেখ আছে ।[26] আধুনিক গ্ৰন্থসমূহত হ্ৰদটোক হিন্দুধৰ্মৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ অন্যতম বুলি বৰ্ণনা কৰা হয় যদিও প্ৰাচীন বৈদিক সাহিত্যত এই হ্ৰদৰ স্পষ্ট উল্লেখ পোৱা নাযায়। ঋগ্বেদত উল্লেখ আছে যে ইন্দ্ৰৰ বাবে সিন্ধু নদী উত্তৰ দিশলৈ প্ৰবাহিত হয়। এই ভৌগোলিক বাস্তৱতা কেৱল তিব্বত অঞ্চলতহে দেখা যায়। ফ্ৰিট্‌ছ ষ্টালৰ মতে, ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে প্ৰাচীন বৈদিক লোকসকলৰ কিছুমানে সিন্ধু নদীৰ পথ অনুসৰণ কৰিছিল আৰু কৈলাস পৰ্বতৰ ওচৰৰ উপত্যকা দেখিছিল।[27]

প্ৰাচীন হিন্দু গ্ৰন্থসমূহত পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বত আৰু মানস হ্ৰদৰ উল্লেখ আছে। পৌৰাণিক মানস হ্ৰদক ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা হ্ৰদ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু ইয়াক তেওঁৰ বাহন হংসৰ প্ৰিয় বাসস্থান বুলি গণ্য কৰা হয়।[28] ৰামায়ণত বিশ্বামিত্ৰই ৰামক কয় যে ব্ৰহ্মাই নিজৰ চেতনাৰ পৰা এখন হ্ৰদ সৃষ্টি কৰিছিল। সেইবাবেই ইয়াৰ নাম মানস সৰোবৰ, অৰ্থাৎ চেতনাৰ হ্ৰদ। সেই হ্ৰদৰ পৰাই সৰযূ নামৰ এখন নদীৰ উৎপত্তি হৈছিল, যি অযোধ্যা ৰাজ্যৰ মাজেৰে বৈ গৈছিল।[29]

মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ পাৰত অৱস্থিত কৈলাস পৰ্বতক শিৱৰ বাসস্থান বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। হিন্দু বিশ্বাস অনুসৰি, ইয়াতেই পবিত্ৰ গঙ্গা নদীক শিৱই নিয়ন্ত্ৰণ কৰি হিমালয়ৰ তলৰ উৰ্বৰ উপত্যকাসমূহলৈ পঠিয়াইছিল।[10][30][31]

বৌদ্ধধৰ্ম আৰু বন

[সম্পাদনা কৰক]
চিউ গোম্পা মঠৰ পৰা হ্ৰদটোৰ দৃশ্য

মানসৰোবৰ হ্ৰদ আৰু কৈলাস পৰ্বত বৌদ্ধ বিশ্বতত্ত্বৰ এক কেন্দ্ৰীয় অংশ। কিছুমান বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ বাবে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থস্থান।[32] কৈলাসক পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বত হিচাপে জনা যায়।[33] বৌদ্ধধৰ্মত কৈলাসে জগতৰ পিতাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু মানসৰোবৰ হ্ৰদে মাতৃক প্ৰতীকায়িত কৰে।[10] পৌৰাণিক বিশ্বাস অনুসৰি, মায়াই বুদ্ধ তেওঁৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে নিজকে পবিত্ৰ কৰিবলৈ মানসৰোবৰত স্নান কৰিছিল।[34] অঞ্চলটোৰ বহু স্থান পদ্মসম্ভৱৰ সৈতে জড়িত। তেওঁক খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত তিব্বতত তান্ত্ৰিক বৌদ্ধধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কৃতিত্ব দিয়া হয়।[35][36] বজ্ৰায়ন বৌদ্ধসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি, সাধু মিলাৰেপাৰ (প্ৰায় 1052 – প্ৰা. 1135) মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ পাৰত বন ধৰ্মৰ অনুগামী নাৰো বনচামৰ সৈতে এক প্ৰতিযোগিতা হৈছিল।[37][38]

বন জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই অঞ্চল প্ৰাচীন বন সাম্ৰাজ্য ঝাং ঝুংৰ কেন্দ্ৰ আছিল আৰু ঝাং ঝুং মেৰি দেৱতাৰ পবিত্ৰ স্থানৰ সৈতে জড়িত।[39][40] তিব্বতীয় বিশ্বাস অনুসৰি, এই অঞ্চল পৌৰাণিক সিংহ, ঘোঁৰা, ময়ূৰ আৰু হাতী নদীৰ উৎস আছিল।[33] বন ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাতা টোনপা শেনৰাবে প্ৰথমবাৰৰ বাবে তিব্বত ভ্ৰমণ কৰাৰ সময়ত এই হ্ৰদত স্নান কৰিছিল।[27]

জৈনধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]

জৈনধৰ্মত মানসৰোবৰ হ্ৰদ ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আৰু প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভনাথৰ সৈতে জড়িত।[10][39] জৈন শাস্ত্ৰ অনুসৰি, তেওঁ অষ্টপদ পৰ্বতত নিৰ্বাণ লাভ কৰিছিল।[41] জৈনসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি, ঋষভনাথে নিৰ্বাণ লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰতে এই অঞ্চলত তিনিটা স্তূপ আৰু ২৪ জন তীৰ্থংকৰৰ ২৪টা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।[42][43] এই অঞ্চলৰ সৈতে মহাবীৰ, কুমাৰ আৰু সাগৰ, তপস খেৰ পাৰ্ণ, ৰাৱণ আৰু মন্দোদৰী আদিৰ সৈতে জড়িত আন বহু কাহিনীও প্ৰচলিত।[44][45][46]

[47]

তীৰ্থযাত্ৰা

[সম্পাদনা কৰক]
জোছেফ টিফেনথালাৰৰ ১৮শ শতিকাৰ এখন মানচিত্ৰত মানসৰোবৰ হ্ৰদ

হ্ৰদটোৰ উল্লেখ বিভিন্ন হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সাহিত্যত পোৱা যায়।[40] ই বহু বছৰৰ পৰা প্ৰচলিত আটাইতকৈ পুৰণি তীৰ্থপথসমূহৰ এটাৰ অংশ আছিল।[10][48] আধুনিক গ্ৰন্থসমূহত হ্ৰদটোক বিভিন্ন ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ স্থানসমূহৰ ভিতৰত গণ্য কৰা হয় যদিও প্ৰাচীন সাহিত্যত এই হ্ৰদক তীৰ্থস্থান হিচাপে স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। সাধাৰণতে বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন তীৰ্থযাত্ৰীসকলে ভ্ৰমণ কৰা ঐতিহাসিক তীৰ্থস্থানসমূহৰ বিষয়ে সংশ্লিষ্ট ধৰ্মীয় গ্ৰন্থত আলোচনা পোৱা যায় আৰু ধনী পৃষ্ঠপোষক বা ৰজাসকলে তেনে স্থানত বিভিন্ন আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰিছিল। হিন্দু পুৰাণসমূহত এনে তীৰ্থস্থানত মন্দিৰ, ধৰ্মশালা, আশ্ৰম আৰু তীৰ্থযাত্ৰীৰ সুবিধাৰ কথা উল্লেখ আছে। কিন্তু অন্ততঃ ১৯৩০ৰ দশকলৈকে কৈলাস-মানসৰোবৰ অঞ্চলত এনে ধৰণৰ স্থাপত্যৰ প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।[27] লুচিয়ানো পেটেকৰ মতে, তিব্বতীয় নথিসমূহে সূচায় যে ১২শ শতিকাৰ শেষ ভাগলৈ এই অঞ্চলক তিব্বতীয়সকলে নিজৰ পবিত্ৰ ভূগোলৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল। সেই নথিত কৈলাসৰ গো-জুল গুহাত বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলৰ ধ্যান কৰা আৰু পৰ্বতটোৰ পৰিক্ৰমা কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে।[49] এলেক্স মেকেইৰ মতে, গুপ্ত বৌদ্ধধৰ্ম আৰু শৈৱধৰ্মৰ সম্ভাৱ্য সংমিশ্ৰণে কৈলাস আৰু মানসৰোবৰক বৌদ্ধ আৰু হিন্দু উভয়ৰে এক যৌথ পবিত্ৰ ভূগোলৰ অংশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল। ১৩শ শতিকাৰ মহানিৰ্বাণ তন্ত্ৰ নামৰ গ্ৰন্থখনৰ প্ৰথম অধ্যায় কৈলাস আৰু মানসৰোবৰ হ্ৰদক তীৰ্থস্থান হিচাপে উৎসৰ্গিত।[27]

গুৰলা মান্ধাতাৰ সৈতে মানসৰোবৰ হ্ৰদ

বিভিন্ন ধৰ্মত ইয়াৰ পবিত্ৰতা স্বীকৃত হোৱাৰ বাবে মানুহে কৈলাস-মানসৰোবৰলৈ যাত্ৰা নামেৰে জনাজাত তীৰ্থযাত্ৰা কৰে।[50] ১৯৩০ৰ দশকত এই পৰ্বতলৈ তীৰ্থযাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছিল, কিন্তু পিছত চীন আৰু ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য উভয়ে অঞ্চলটোৰ দাবী কৰাৰ ফলত ইয়াত প্ৰভাৱ পৰে।[27] ১৯৫০–৫১ চনত তিব্বত দখল কৰাৰ পিছত চীনে কৈলাস পৰ্বত আৰু মানসৰোবৰলৈ ধৰ্মীয় তীৰ্থযাত্ৰাৰ অনুমতি দিয়ে। ১৯৫৪ চনৰ চীন-ভাৰত চুক্তি অনুসৰি ভাৰতৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰাৰ নিশ্চয়তা দিয়া হৈছিল যদিও পৰৱৰ্তী ১৯৫৯ চনৰ তিব্বতীয় বিদ্ৰোহৰ পিছত প্ৰৱেশ সীমিত কৰা হয় আৰু ১৯৬২ চনৰ চীন-ভাৰত যুদ্ধৰ পিছত সীমান্ত বন্ধ কৰি দিয়া হয়।[48][51] প্ৰায় দুটা দশকৰ পিছত ভাৰত আৰু চীন চৰকাৰৰ মাজত হোৱা এক চুক্তিৰ ভিত্তিত ১৯৮১ চনত ভাৰতৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰাৰ অনুমতি পুনৰ দিয়া হয়।[50][48] ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ বাবে ২০২০ চনৰ পৰা তিনিবছৰলৈ এই তীৰ্থযাত্ৰা স্থগিত ৰখা হয়।[52] ২০২৩ চনত নতুন নিয়মাৱলীৰ সৈতে পথটো পুনৰ মুকলি কৰা হয়।[53][54] ১৯৮১ চনত ভাৰতৰ পৰা তীৰ্থপথ পুনৰ মুকলি হোৱাৰ পিছৰে পৰা বাৰ্ষিক যাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰা তীৰ্থযাত্ৰীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।[55] ২০২০ চনত বন্ধ হোৱাৰ আগতে, প্ৰতি বছৰে ভাৰতৰ পৰা কেইবা হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এই যাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।[56]

হ্ৰদৰ পাৰত মন্দিৰ আৰু স্তূপ

ভাৰতত এই তীৰ্থযাত্ৰা ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা আয়োজন কৰা হয় আৰু জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ ভিতৰত অনুমতি দিয়া হয়।[50] ২০১৫ চনৰ পৰা ভাৰতৰ ইচ্ছুক তীৰ্থযাত্ৰীসকলে আগতীয়াকৈ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ত আবেদন কৰিব লাগে। নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক পাছ কম্পিউটাৰাইজড ৰেণ্ডম বাছনিৰ জৰিয়তে তীৰ্থযাত্ৰীসকলক দিয়া হয়, আৰু প্ৰথমবাৰৰ বাবে যোৱা তীৰ্থযাত্ৰীসকলক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।[57][58] ভাৰতীয় তীৰ্থযাত্ৰীসকলে এই উদ্দেশ্যে মুকলি কৰা দুটা পথৰে যাত্ৰা কৰে। ইয়াৰ সীমান্ত পাৰাপাৰ উত্তৰাখণ্ডৰ লিপুলেখ গিৰিপথ আৰু ছিক্কিমৰ নাথু লা গিৰিপথত হয়।[59] ২০২০ চনৰ পৰা চীনত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে মহাকালী উপত্যকাৰ ভাৰতীয় অংশেৰে লিপুলেখ গিৰিপথলৈকে যানবাহনেৰে যাব পৰা পথ উপলব্ধ হৈছে।[60] নাথু লা পথ ২০১৫ চনত মুকলি কৰা হয়। এই পথেৰে যাত্ৰাত গেংটকলৈ যোৱাৰ পিছত নাথু লা গিৰিপথ পাৰ হৈ চীনত প্ৰৱেশ কৰা হয়।[61]

হ্ৰদৰ পাৰত বৌদ্ধ প্ৰাৰ্থনা পতাকা

২০১৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ নেপাল ভূমিকম্পৰ ফলত তাতোপানি-ঝাংমু সীমান্ত পাৰাপাৰ বন্ধ হৈ পৰাত, নেপালৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰা সাধাৰণতে উত্তৰ-পশ্চিম নেপালৰ ওচৰৰ হুমলা জিলাৰ পৰা কৰা হয়।[62][63] আন এটা পথ ৰাসুৱা-গ্যিৰোং সীমান্ত পাৰাপাৰৰ জৰিয়তে আছে।[64] তীৰ্থযাত্ৰীসকলে মানসৰোবৰ হ্ৰদলৈ যাত্ৰাৰ আগতে আকাশমাৰ্গেৰে লাছালৈও যাব পাৰে।[53]

এই তীৰ্থযাত্ৰাত মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ দিশে পদযাত্ৰা আৰু কৈলাস পৰ্বতৰ পৰিক্ৰমা অন্তৰ্ভুক্ত। কৈলাস পৰ্বতৰ চাৰিওফালৰ পথ ৫৩ কিলোমিটাৰ (৩৩ মাইল) দীঘল।[50] কোড়া নামেৰে জনাজাত এই পৰিক্ৰমা হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈনসকলে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত কৰে, আনহাতে বোনপোসকলে পৰ্বতটোৰ পৰিক্ৰমা ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত কৰে।[33][65] তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি, হ্ৰদত স্নান কৰা আৰু পৰ্বতটোৰ পৰিক্ৰমা কৰা আধ্যাত্মিকভাৱে ফলপ্ৰসূ সাধনা, যাৰ ফলত পাপমোচনৰ দৰে বিভিন্ন শুভ ফল লাভ কৰিব পাৰি।[66][50][67] উত্তৰ-পশ্চিম নেপালৰ ওচৰৰ হুমলা অঞ্চলৰ খাছ জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই হ্ৰদত আনুষ্ঠানিক স্নান শামানিক শক্তি লাভ কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।[62] হ্ৰদটোৰ পাৰত বহুতো স্তূপ, পতাকাদণ্ড, বৌদ্ধ মঠ আৰু প্ৰাৰ্থনাস্থল আছে। ইয়াৰে বহুতো ১৯৬৬ৰ পৰা ১৯৭৬ চনৰ ভিতৰত চীনৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ সময়ত ধ্বংস হৈছিল।[10]

তথ্যসূত্ৰ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. 1 2 3 Yao, Z.; Wang, R.; Liu, Z.; Wu, S.; Jiang, L. (2015). "Spatial-temporal patterns of major ion chemistry and its controlling factors in the Manasarovar Basin, Tibet". Journal of Geographical Sciences খণ্ড 25 (6): 687–700.
  2. ↑ "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". Monier-Williams. Archived from the original on 3 December 2012. https://web.archive.org/web/20121203191432/http://faculty.washington.edu/prem/mw/m.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 October 2017. "mánas n. mind (in its widest sense as applied to all the mental powers), intellect, intelligence, understanding, perception, sense, conscience"
  3. ↑ "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". Monier-Williams. Archived from the original on 20 May 2015. https://web.archive.org/web/20150520235218/http://faculty.washington.edu/prem/mw/s.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 October 2017. "sarovara ○vara n. (accord. to some also m.) a lake or large pond, any piece of water deep enough for the lotus"
  4. ↑ Das, Sarat Chandra (1902). Tibetan-English Dictionary with Sanskrit Synonyms. Bengal Secretariat Book Depot. পৃষ্ঠা. 658, 959. https://archive.org/details/tibetanenglishdi00dassuoft/page/948/mode/2up.
  5. 1 2 Wang, Sumin; Dou, Hongshen, eds (1998) (zh ভাষাত). China Lake Records. প্ৰকাশক Beijing: Science Press. পৃষ্ঠা. 403–404.
  6. 1 2 "Mount Kailas". Britannica. Retrieved 1 December 2023.
  7. ↑ Samkar, Nyima (2020). Mount Kailash: the White Mirror. Library of Tibetan Works and Archives. পৃষ্ঠা. 3. ISBN 978-9-38702-385-7. https://books.google.com/books?id=83r3DwAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  8. ↑ Claude Arpi (23 February 2024). "China playing new border games close to Mt Kailash". Deccan Chronicle. https://www.deccanchronicle.com/opinion/columnists/claude-arpi-china-playing-new-border-games-close-to-mt-kailash-883053.
  9. ↑ "Limi-Lapcha could be an alternative route to Kailash Manasarovar". The Himalayan Times. 13 March 2021. https://thehimalayantimes.com/nepal/limi-lapcha-could-be-an-alternative-route-to-kailash-manasarovar.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 Brockman, Norbert (2011). Encyclopedia of Sacred Places, Volume 1. ABC-Clio. পৃষ্ঠা. 356. ISBN 978-1-59884-654-6. https://books.google.com/books?id=M8HSEAAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  11. ↑ Likens, Gene (2009). Encyclopedia of Inland Waters. Elsevier Science. পৃষ্ঠা. 505. ISBN 978-0-12370-626-3. https://books.google.com/books?id=o4p6f22jla8C। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  12. ↑ "Lake Mansarovar". Government of Uttarakhand. https://pithoragarh.nic.in/lake-mansarovar/। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024.
  13. ↑ Gao, Y., & Zhou, Q. (2020). Lake Manasarovar. Journal of Global Change Data & Discovery, 4(2), 203-204.
  14. ↑ Likens, Gene (2010). Lake Ecosystem Ecology: A Global Perspective. Elsevier Science. পৃষ্ঠা. 294. ISBN 978-0-12382-003-7. https://books.google.com/books?id=OzJOqh90RuwC। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  15. ↑ John Vincent Bellezza (2024). A Comprehensive Survey of Rock Art in Upper Tibet: Volume III. Archaeopress. ISBN 978-1-80327-774-5.
  16. ↑ Freeman Attwood (2003). "Gangdise Mountains". Alpine Journal খণ্ড 4: 103–109. https://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_2003_files/AJ%202003%20103-110%20Freeman-Attwood%20Gangdise.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 March 2024.
  17. ↑ Singh, Dhruv Sen (30 December 2017). The Indian Rivers: Scientific and Socio-economic Aspects. Springer Publishing. পৃষ্ঠা. 15. ISBN 978-9-81102-984-4. https://books.google.com/books?id=ridFDwAAQBAJ&q=indus+river+system.
  18. ↑ "Tibet Weather". Tibet tour. https://www.tibettour.org/tibet-weather/best-time-to-visit-kailash.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024.
  19. ↑ Kailash Yatra (Report). Government of India. 12 May 2006. p. 60. https://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/19148_Kailash_Mansarovar_Yatra_A_Guidebook_12-05-2006.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024.
  20. ↑ Yao, Z.; Liu, J.; Huang, H. Q.; Song, X.; Dong, X.; Liu, X. (2009). "Characteristics of isotope in precipitation, river water and lake water in the Manasarovar basin of Qinghai–Tibet Plateau". Environmental Geology খণ্ড 57 (3): 551–556.
  21. ↑ Qiu, Jane (1 July 2008). "China: The third pole". Nature খণ্ড 454 (7203): 393–396. doi:10.1038/454393a. ISSN 1476-4687. PMID 18650887. https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-24_454_7203/page/393.
  22. ↑ "The world has a third pole – and it's melting quickly". The Guardian. 15 September 2019. https://www.theguardian.com/environment/2019/sep/15/tibetan-plateau-glacier-melt-ipcc-report-third-pole.
  23. ↑ "Ignoring climate change in the Himalayas". The Third Pole. 9 January 2019. https://www.thethirdpole.net/en/climate/ignoring-climate-change-in-the-himalayas/.
  24. ↑ Tanguang Gao (23 April 2021). "Accelerating permafrost collapse on the eastern Tibetan Plateau". Environmental Research Letters খণ্ড 16 (5). doi:10.1088/1748-9326/abf7f0.
  25. ↑ Kailash Sacred Landscape Conservation Initiative: Feasibility Assessment Report (Report). ICIMOD. 22 June 2009. pp. 4. Archived from the original on 20 August 2024. https://web.archive.org/web/20240820122913/http://www.icimod.org/resources/528। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024.
  26. ↑ Allen 2013, পৃষ্ঠা. 3.
  27. 1 2 3 4 5 McKay, Alex (2015). Kailas Histories: Renunciate Traditions and the Construction of Himalayan Sacred Geography. Brill Publishers. পৃষ্ঠা. 165–168, 375–379. ISBN 978-9-00430-618-9. https://books.google.com/books?id=l3HsCgAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  28. ↑ Eckard Schleberger (1997) (de ভাষাত). Die Indische Götterwelt. Eugen Diederich Verlag.
  29. ↑ Valmiki (1848). "Balakanda". Ramayana. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.553906.
  30. ↑ Archer, W. G. (1973). Indian paintings from the Punjab Hills : a survey and history of Pahari miniature painting. Oxford University Press. পৃষ্ঠা. 365. ISBN 978-0-85667-002-2. https://archive.org/details/dli.pahar.3437/page/232/mode/2up.
  31. ↑ Flood, Gavin (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. পৃষ্ঠা. 161. ISBN 978-0-52143-878-0. https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0.
  32. ↑ Buswell, Robert (2004). Encyclopedia of Buddhism: A-L. Macmillan Publishers. পৃষ্ঠা. 407–408. ISBN 978-0-02865-719-6. https://books.google.com/books?id=L34YAAAAIAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  33. 1 2 3 Govinda, Lama Anagarika (1966). The Way of the White Clouds: A Buddhist Pilgrim in Tibet. Shambhala Publications. পৃষ্ঠা. 198. ISBN 978-0-87773-007-1. https://archive.org/details/wayofthewhitecloudsabuddhistpilgrimintibetlamaanagarikagovindashambala_202003_545_R/page/n7/mode/2up.
  34. ↑ Mayhew, Bradley; Kelly, Robert (2015). Lonely Planet Tibet. Lonely Planet. ISBN 978-1-74360-498-4. https://books.google.com/books?id=0uFzBgAAQBAJ&dq=lake+manasarovar&pg=PT386। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 May 2023.
  35. ↑ "Padmasambhava". Britannica. https://www.britannica.com/biography/Padmasambhava। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024.
  36. ↑ Heller, Amy; Orofino, Giacomella; Ramble, Charles (2003). Discoveries in Western Tibet and the Western Himalayas. Brill Publishers. পৃষ্ঠা. 187. ISBN 978-9-00415-520-6. https://books.google.com/books?id=5Gu9M-IrLigC.
  37. ↑ Gyatso, Tenzing (2022). The Fourteenth Dalai Lama's Stages of the Path, Volume 1. Wisdom Publications. পৃষ্ঠা. 395. ISBN 978-1-61429-793-2. https://books.google.com/books?id=qKx7EAAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  38. ↑ Batchelor, Stephen (1987). The Tibet Guide. Wisdom Publications. পৃষ্ঠা. 367. ISBN 978-0-86171-046-1. https://books.google.com/books?id=u9gdAAAAMAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  39. 1 2 Albinia, Alice (2008). Empires of the Indus: The Story of a River. John Murray. পৃষ্ঠা. 288. ISBN 978-0-71956-003-3. https://archive.org/details/san_0976/page/n5/mode/2up.
  40. 1 2 Allen, Charles (2013). A Mountain in Tibet: The Search for Mount Kailas and the Sources of the Great Rivers of Asia. Abacus. পৃষ্ঠা. 3–8. ISBN 978-1-40552-497-1. https://books.google.com/books?id=nCZrEg5F_XEC। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  41. ↑ "Rishabhanatha". Britannica. Archived from the original on 19 May 2017. Retrieved 1 June 2024. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  42. ↑ Rai, Champat (1929). Riṣabha Deva, the Founder of Jainism. Indian Press. পৃষ্ঠা. 178. https://books.google.com/books?id=OGsrAAAAIAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  43. ↑ Jain, Arun Kumar (2009). Faith & Philosophy of Jainism. Kalpaz Publications. পৃষ্ঠা. 273. ISBN 978-8-17835-723-2. https://books.google.com/books?id=y4aVRLGhf-8C&pg=RA1-PA273। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  44. ↑ "'Lost' tirth of Jains traced to Himalayas - Latest News & Updates at Daily News & Analysis". DNA India. 30 December 2011. http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-lost-tirth-of-jains-traced-to-himalayas-1631581। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 April 2018.
  45. ↑ "Jainism Literature Center - Rituals". Archived from the original on 16 August 2019. https://web.archive.org/web/20190816172741/https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 December 2018.
  46. ↑ Welch, Stuart Cary (1985). India: Art and Culture, 1300-1900. Metropolitan Museum of Art. পৃষ্ঠা. 71. ISBN 978-0-03006-114-1. https://books.google.com/books?id=MEvZaVmBQtgC। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  47. ↑ Rai 1929, পৃষ্ঠা. 178.
  48. 1 2 3 Thubron, Colin (2011). To a Mountain in Tibet. Chatto & Windus. পৃষ্ঠা. 6. ISBN 978-0-70118-380-6. https://books.google.com/books?id=tLDvdbZJIV8C। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  49. ↑ Luciano Petech (1972). China and Tibet in the Early XVIIIth Century: History of the Establishment of Chinese Protectorate in Tibet. Brill Publishers. ISBN 978-9-00403-442-6. https://books.google.com/books?id=V1GkmBOQLkAC.
  50. 1 2 3 4 5 "Kailash Mansarovar Yatra". Government of Uttarakhand. https://pithoragarh.nic.in/kailash-mansarovar-yatra/। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 December 2023.
  51. ↑ "Mount Kailas". Britannica. Archived from the original on 1 June 2023. Retrieved 1 December 2023. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  52. ↑ "Kailash-Mansarovar yatra unlikely to resume this year, say officials". The Hindu. 7 April 2022. https://www.thehindu.com/news/national/kailash-mansarovar-yatra-unlikely-to-resume-this-year-say-officials/article65299618.ece.
  53. 1 2 "Pilgrims to Kailash discouraged by new Chinese rules". Kathmandu Post. 8 May 2023. https://kathmandupost.com/money/2023/05/08/pilgrims-to-kailash-discouraged-by-new-chinese-regulations.
  54. ↑ "Kailash Masarovar Yatra hits hurdles ahead of opening next month". The Indian Express. 19 May 2023. https://indianexpress.com/article/india/kailash-masarovar-yatra-opening-next-month-8616920/.
  55. ↑ Zomer, Robert; Oli, Krishna Prasad (2011). Kailash Sacred Landscape Conservation Initiative: Feasibility Assessment Report. International Centre for Integrated Mountain Development. পৃষ্ঠা. 10. https://lib.icimod.org/record/26968/files/attachment_761.pdf?type=primary। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  56. ↑ "Kailash Manasarovar Yatra likely to see record numbers". Kathmandu Post. https://kathmandupost.com/money/2018/05/16/kailash-manasarovar-yatra-likely-to-see-record-numbers.
  57. ↑ "First-time pilgrims get preference for Mansarovar Yatra". The Hindu. 16 May 2019. https://www.thehindu.com/news/national/other-states/first-time-pilgrims-get-preference-for-mansarovar-yatra/article27142893.ece.
  58. ↑ "Mansarovar Yatra: First-time pilgrims get preference in computerized draw of lots". The Economic Times. https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/mansarovar-yatra-first-time-pilgrims-get-preference-in-computerised-draw-of-lots/articleshow/69344332.cms?from=mdr.
  59. ↑ "Kailash Manasarovar Yatra". Government of India. Archived from the original on 17 June 2022. https://web.archive.org/web/20220617011329/https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 August 2022.
  60. ↑ "New road to Kailash Mansarovar via Lipulekh Pass and why Nepal is objecting to it". The Print. 11 May 2020. https://theprint.in/opinion/new-road-to-kailash-mansarovar-via-lipulekh-pass-and-why-nepal-is-objecting-to-it/418638/.
  61. ↑ "Alternate Route for Kailash-Mansarovar Yatra Will Become Operational Next Month: PM Modi". NDTV. 15 May 2015. https://www.ndtv.com/india-news/alternate-route-for-kailash-mansarovar-yatra-will-become-operational-next-month-pm-modi-763281.
  62. 1 2 Bubriski, Kevin; Pandey, Abhimanyu (2018). Kailash Yatra: a Long Walk to Mount Kailash through Humla. Penguin Random House. পৃষ্ঠা. 33. ISBN 978-0-67009-111-9. https://lib.icimod.org/record/33919/files/icimodKailashYatra.pdf?type=primary। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  63. ↑ Rajan, K.V.; Thakuir, Atul (2024). Kathmandu Chronicle:Reclaiming India–Nepal Relations. Penguin Random House. পৃষ্ঠা. 86. ISBN 978-9-35708-708-7. https://books.google.com/books?id=CTYFEQAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  64. ↑ "A Personal Account of Border Crossing Reveals the Deep Ties Between Nepal, China". The Wire. https://thewire.in/world/all-roads-lead-north-nepal-china.
  65. ↑ Macfarlane, Robert (2012). The Old Ways: A Journey on Foot. Penguin Books. পৃষ্ঠা. 259–288. ISBN 978-0-241-14553-1. https://books.google.com/books?id=7AQ0tyT1w3UC। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
  66. ↑ Thurman, Robert; Wise, Tad (1999). Circling the Sacred Mountain: A Spiritual Adventure Through the Himalayas. Bantam Books. পৃষ্ঠা. 32. ISBN 978-0-55337-850-4. https://archive.org/details/circlingsacredmo00robe/page/n7/mode/2up.
  67. ↑ Berreman, Gerald Duane (1972). Hindus of the Himalayas: Ethnography and Change. University of California Press. পৃষ্ঠা. 15. ISBN 978-0-52001-423-7. https://books.google.com/books?id=APYDLwkiFBkC। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 August 2024.
"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=মানস_সৰোবৰ&oldid=631953"ৰ পৰা অনা হৈছে