গুৰুদ্বাৰ

গুৰুদ্বাৰ (পঞ্জাবী: ਗੁਰਦੁਆਰਾ; অৰ্থ: গুৰুৰ দুৱাৰ) হ’ল শিখ ধৰ্মৰ এক একত্ৰীকৰণ আৰু উপাসনাস্থলী, কিন্তু ইয়াৰ সাধাৰণ অৰ্থ হৈছে "গুৰুৰ স্থান" বা "গুৰুৰ ঘৰ"। শিখসকলে গুৰুদ্বাৰক গুৰুদ্বাৰ চাহিব বুলিও অভিহিত কৰে। গুৰুদ্বাৰত সকলো বিশ্বাস আৰু ধৰ্মৰ লোকক আদৰণি জনোৱা হয়। প্ৰতিটো গুৰুদ্বাৰতে একোখন দৰবাৰ চাহিব থাকে য’ত এক বিশেষ কেন্দ্ৰীয় স্থানত এটা তখত (এক ওখ সিংহাসন)-ৰ ওপৰত গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব স্থাপন কৰা হয়। যিকোনো উপাসকে (কেতিয়াবা বিশেষ প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত ব্যক্তি, যাক গ্ৰন্থি বুলি জনা যায়) বাকী উপাসকসকলৰ উপস্থিতিত গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰপৰা শ্লোকসমূহ আবৃত্তি, গান আৰু ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে।

সকলো গুৰুদ্বাৰতে একোটা লংগৰ গৃহ থাকে, য’ত মানুহে গুৰুদ্বাৰৰ স্বেচ্ছাসেৱকসকলে পৰিৱেশন কৰা বিনামূলীয়া নিৰামিষ আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।^[1] ইয়াত চিকিৎসা কক্ষ, পুথিভঁৰাল, শিশু কাৰ্যসূচী কক্ষ, শ্ৰেণীকোঠা, সভা-কক্ষ, খেলপথাৰ, ক্ৰীড়াংগন, উপহাৰৰ দোকান আৰু এখন মেৰামতিৰ দোকান আদিও থাকিব পাৰে।^[2] শিখ ধৰ্মৰ পতাকা নিশান চাহিব বহন কৰা ওখ ধ্বজাদণ্ডৰদ্বাৰা দূৰৈৰপৰাই গুৰুদ্বাৰ এটা চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়।

আটাইতকৈ বিখ্যাত গুৰুদ্বাৰসমূহ পঞ্জাবৰ অমৃতসৰৰ দৰবাৰ চাহিব কমপ্লেক্সত অৱস্থিত,^[3] যাৰ ভিতৰত শিখসকলৰ আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰ স্বৰ্ণ মন্দিৰ (শ্ৰী হৰিমন্দিৰ চাহিব) আৰু শিখসকলৰ ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰ অকাল তখত অন্যতম।^[3]

বিৱৰণ

এটা গুৰুদ্বাৰত দৰবাৰ নামৰ এটা মূল প্ৰাৰ্থনা গৃহ, লংগৰ নামৰ এটা সামূহিক পাকঘৰ^[4] আৰু অন্যান্য সুবিধাসমূহ থাকে। এই ৰাজহুৱা স্থানসমূহ, পৱিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ তথা শিখসকলৰ চিৰন্তন গুৰু গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰ উপস্থিতি,^[5] শিখ ৰেহত মৰ্যাদা (শিখ আচৰণ বিধি আৰু পৰম্পৰা) অনুসৰণ কৰা আৰু দৈনিক সেৱা আগবঢ়োৱাটোৱেই হৈছে এটা গুৰুদ্বাৰৰ অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট্য:

শব্দ কীৰ্তন: গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰপৰা পৱিত্ৰ গীত বা ভজন গোৱা। প্ৰকৃততে কেৱল গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব, দাসম গ্ৰন্থ আৰু ভাই গুৰদাস তথা ভাই নন্দ লালৰ ৰচনাৱলীহে গুৰুদ্বাৰৰ ভিতৰত পৰিৱেশন কৰিব পাৰি।
পাঠ: গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰপৰা গুৰবাণীৰ ধৰ্মীয় আলোচনা আৰু পাঠ, লগতে ইয়াৰ ব্যাখ্যা। ধৰ্মীয় আলোচনা দুইপ্ৰকাৰৰ: অখণ্ড পাঠ আৰু সাধাৰণ পাঠ।
সংগত আৰু পংগত: কোনো সাংস্কৃতিক, ধৰ্মীয়, আঞ্চলিক, জাতি বা শ্ৰেণীগত বৈষম্য নোহোৱাকৈ সকলো দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে লংগৰ নামেৰে জনাজাত এক বিনামূলীয়া সামূহিক পাকঘৰৰ সেৱা আগবঢ়োৱা।^[4]

তাত সম্পন্ন হোৱা অন্যান্য ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানবোৰৰ ভিতৰত শিখ বিবাহ অনুষ্ঠান আনন্দ কাৰাজ; অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ কিছুমান নিয়ম অন্তিম সংস্কাৰ; আৰু বেছিভাগ গুৰুত্বপূৰ্ণ শিখ উৎসৱসমূহ অন্যতম। সমগ্ৰ সমাজখনৰ মাজত পৱিত্ৰ গীত গাই কৰা শিখসকলৰ শোভাযাত্ৰা অৰ্থাৎ নগৰ কীৰ্তন গুৰুদ্বাৰৰপৰাই আৰম্ভ হয় আৰু ইয়াতেই সমাপ্ত হয়।^[6]

সমগ্ৰ বিশ্বৰ গুৰুদ্বাৰসমূহে শিখ সমাজক অন্যান্য উপায়েৰেও সেৱা আগবঢ়াব পাৰে, যাৰ মধ্যে শিখ সাহিত্যৰ পুথিভঁৰাল আৰু শিশুক গুৰুমুখী ভাষা শিক্ষা দিয়াৰ বিদ্যালয় হিচাপে কাম কৰা, শিখ ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহ সংৰক্ষণ কৰা আৰু শিখসকলৰ হৈ বৃহত্তৰ সমাজত জনকল্যাণমূলক কাম-কাজৰ আয়োজন কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। শিখ গুৰুসকলৰ জীৱনৰ সৈতে জড়িত বহুতো ঐতিহাসিক গুৰুদ্বাৰৰ সৈতে স্নান কৰিবলৈ এটা সৰোবৰ (পৰিৱেশ-অনুকূল পুখুৰী) সংলগ্ন হৈ থাকে।

গুৰুদ্বাৰত কোনো মূৰ্তি বা প্ৰতিমা নাথাকে।

পৰম্পৰা বা নিয়মসমূহ

শিখ গুৰুদ্বাৰ দৰ্শন কৰিলে কি কি নিয়ম আশা কৰিব পাৰি তাৰ নিৰ্দেশনামূলক ভিডিঅ', শিখ ধৰ্ম ইণ্টাৰনেশ্যনেলৰদ্বাৰা প্ৰস্তুত।
গুৰুদ্বাৰ পাওণ্টা চাহিব, এটা সাধাৰণ গুৰুদ্বাৰৰ ভিতৰৰ দৃশ্য।

যদিও আৰ্হি বা নক্সা অনুসৰি ইয়াৰ পাৰ্থক্য দেখা যায়, তথাপি বহুতো গুৰুদ্বাৰত এফালে পুৰুষ আৰু আনফালে মহিলা বহাৰ বাবে আসনৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। অৱশ্যে এই বিভক্ত আসন ব্যৱস্থাটো বাধ্যতামূলক নহয়। তেওঁলোক সাধাৰণতে একেলগে নবহি কোঠাটোৰ পৃথক দিশত বহে, য’ত সমতাৰ প্ৰতীক হিচাপে দুয়োপক্ষই গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰপৰা সমান দূৰত্বত থাকে। প্ৰাৰ্থনা গৃহত উপাসকসকলক কৰাহ প্ৰসাদ (ঘিউ আৰু ঘেঁহুৰ আটাৰে তৈয়াৰী এক মিঠা খাদ্য যাক প্ৰসাদ হিচাপে আগবঢ়োৱা হয়) প্ৰদান কৰা হয়, যিটো সাধাৰণতে এজন সেৱাদাৰ (গুৰুদ্বাৰৰ স্বেচ্ছাসেৱক)-এ সঁফুৰি কৰি দুহাত পাতি থকা উপাসকসকলক দিয়ে।

লংগৰ গৃহত সমাজৰ স্বেচ্ছাসেৱকসকলে খাদ্য ৰান্ধে আৰু পৰিৱেশন কৰে। লংগৰ গৃহত কেৱল নিৰামিষ খাদ্যহে পৰিৱেশন কৰা হয়, যাতে বিভিন্ন পটভূমিৰপৰা অহা দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ খাদ্যৰ নিয়মৰ সৈতে মিলি যায় আৰু কোনো ব্যক্তিয়েই যেন আঘাত নাপায়। ধৰ্মীয় বাধা-নিষেধ নিৰ্বিশেষে বিভিন্ন ধৰ্মৰ সকলো লোকে একেলগে বহি এই একেই আহাৰ গ্ৰহণ কৰে। লংগৰৰ অন্তৰালত থকা মূল দৰ্শনটো দুটা দিশত বিভক্ত: প্ৰথমটো হৈছে সেৱা কাৰ্যত জড়িত হ’বলৈ প্ৰশিক্ষণ আৰু সমাজৰ সকলো স্তৰৰ মানুহক সেৱা কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা, আৰু দ্বিতীয়টো হৈছে উচ্চ-নীচ বা ধনী-দুখীয়াৰ মাজত থকা সকলো প্ৰভেদ দূৰ কৰাত সহায় কৰা।

স্থাপত্য শৈলী

গুৰুদ্বাৰ ভৱনসমূহ কোনো এক নিৰ্দিষ্ট স্থাপত্য আৰ্হিৰ হ’ব লাগিব বুলি কোনো বাধ্যবাধকতা নাই। ইয়াৰ একমাত্ৰ প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ হৈছে: এখন চন্দ্ৰাতপ বা চন্দ্ৰাতপযুক্ত আসনৰ তলত গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব স্থাপন কৰা, যিটো সাধাৰণতে ভক্তসকল বহা মজিয়াতকৈ ওখ স্থান বা মণ্ডপত হ’ব লাগে, আৰু অট্টালিকাটোৰ ওপৰত শিখ ধৰ্মৰ এটা ওখ ধ্বজা বা পতাকা থাকিব লাগে।

একবিংশ শতিকাত, অধিকসংখ্যক গুৰুদ্বাৰে (বিশেষকৈ ভাৰতৰ ভিতৰত) হৰিমন্দিৰ চাহিবৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি আহিছে, যি হৈছে ভাৰতীয়-ইছলামীয় স্থাপত্য আৰু শিখ স্থাপত্যৰ এক সংমিশ্ৰণ। ইয়াৰে বেছিভাগৰে বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ প্ৰাৰ্থনা গৃহ থাকে, ওখ ভেটিৰ ওপৰত থিয় হৈ থাকে, চাৰিওদিশে প্ৰৱেশদ্বাৰ থাকে আৰু সাধাৰণতে মাজভাগত বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ বা অষ্টভুজাকৃতিৰ গম্বুজযুক্ত গৰ্ভগৃহ থাকে। শেহতীয়া দশকবোৰত, বৃহৎ সমাৱেশৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ এটা মূৰে গৰ্ভগৃহ থকা ডাঙৰ আৰু বতাহ চলাচল কৰিব পৰা সভা গৃহ এক গ্ৰহণযোগ্য শৈলীত পৰিণত হৈছে। গৰ্ভগৃহৰ অৱস্থান প্ৰায়ে এনেকুৱা কৰা হয় যাতে ইয়াৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণ কৰাৰ বাবে স্থান থাকে। কেতিয়াবা, স্থান বৃদ্ধি কৰিবলৈ হলঘৰৰ কাষে কাষে বাৰাণ্ডাও নিৰ্মাণ কৰা হয়। গম্বুজৰ বাবে এটা জনপ্ৰিয় আৰ্হি হৈছে পদুম ফুলৰ পাপৰিৰ দৰে সজোৱা গম্বুজ, যাৰ ওপৰত এটা আলংকাৰিক কলচী বা চূড়া থাকে। বহিৰ্ভাগ সজাবলৈ তোৰণ, সৰু মণ্ডপ আৰু নিৰ্মল সৰু গম্বুজ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্য

গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰ সমুখত ধ্যান কৰা

ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক ধ্যান, কীৰ্তন আৰু পৱিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ অধ্যয়নত ব্ৰতী হোৱাটো প্ৰতিজন শিখৰে কৰ্তব্য। এজন শিখৰ সঠিক নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশৰ বাবে গ্ৰন্থ চাহিবৰপৰা পাঠসমূহ ধ্যান কৰা আৰু ইয়াৰ অৰ্থ বুজি পোৱাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। পাঠৰ অৰ্থ ভালদৰে উপলব্ধি কৰিবলৈ এজনে গুৰুমুখী লিপি অধ্যয়ন কৰিব লাগিব আৰু গুৰবাণী পঢ়িবলৈ সক্ষম হ’ব লাগিব। এজন শিখ ব্যক্তিয়ে নিজৰ জীৱনৰ সমগ্ৰ আধ্যাত্মিক নিৰ্দেশনাৰ বাবে গ্ৰন্থ চাহিবৰ কাষ চাপিব লাগে।

পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় সভা আৰু গুৰবাণীৰ ওপৰত আলোকপাত

ধাৰণা কৰা হয় যে ধৰ্মীয় সভা বা একত্ৰীকৰণত অংশ ল’লে এজন শিখ ব্যক্তি গুৰবাণীৰ প্ৰতি অধিক সহজে আৰু গভীৰভাৱে আকৰ্ষিত হয়। এই কাৰণেই এজন শিখৰ বাবে গুৰুদ্বাৰ দৰ্শন কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় সভাত যোগদান কৰি শিখসকলে অংশগ্ৰহণ কৰা উচিত আৰু পৱিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ সামূহিক অধ্যয়নৰপৰা লাভৱান হোৱা উচিত। ধৰ্মীয় বা আঞ্চলিক পটভূমি নিৰ্বিশেষে গুৰুদ্বাৰত প্ৰৱেশ কৰাত কাকো বাধা দিয়া নহয় আৰু সকলোকে সমানে আদৰণি জনোৱা হয়।

স্বেচ্ছাসেৱামূলক সেৱা (সেৱা)

সেৱা শিখ ধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰধান অংগ। 'দাসৱন্দ' শিখ বিশ্বাসৰ (অৰ্থাৎ ৱন্দ ছাকো) এক কেন্দ্ৰীয় অংশ আৰু ইয়াৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে নিজৰ উপাৰ্জনৰ দহ শতাংশ দান কৰা; সেয়া আৰ্থিকভাৱেই হওক বা গুৰুদ্বাৰত আগবঢ়োৱা সময় আৰু সেৱাৰ ৰূপতেই হওক, অথবা যিকোনো ঠাইতে য’ত সহায়ৰ প্ৰয়োজন হয়। গতিকে যেতিয়াই সুযোগ আহে, সকলো শিখেই এই সামূহিক সেৱাত জড়িত হৈ পৰে। ইয়াৰ সৰল ৰূপসমূহ হ’ব পাৰে: গুৰুদ্বাৰৰ মজিয়া সাৰি আৰু ধুই পৰিষ্কাৰ কৰা, উপাসকসকলক পানী আৰু খাদ্য (লংগৰ) পৰিৱেশন কৰা বা বিচনীৰে বা দিয়া, খাদ্য সামগ্ৰী যোগান ধৰা বা খাদ্য প্ৰস্তুত কৰা আৰু অন্যান্য ঘৰুৱা তদাৰকী কৰ্তব্য পালন কৰা।

সামাজিক জীৱন আৰু অন্যান্য বিষয়সমূহ

শিখ ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে কয় যে এই ধৰ্মই এক সুস্থ সামাজিক জীৱনৰ বাবে শক্তিশালী সমৰ্থন আগবঢ়ায়। শিখসকলে প্ৰায়ে সমাজৰ বৃহৎ অংশৰ উপকাৰ সাধন কৰা আৰু শিখ নীতিসমূহক প্ৰসাৰিত কৰা মহৎ প্ৰকল্পসমূহক সমৰ্থন কৰিবলৈ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ উপৰি আন্তঃধৰ্মীয় সংলাপ, দৰিদ্ৰ আৰু দুৰ্বলসকলক সহায় কৰা; উন্নত সামাজিক বুজা-বুজি আৰু সহযোগিতাৰ ওপৰতো বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা হয়।

শিক্ষা আৰু অন্যান্য সুবিধাসমূহ

বহুতো গুৰুদ্বাৰত শিখসকলে নিজৰ ধৰ্মৰ বিষয়ে অধিক জানিবলৈ অন্যান্য সুবিধাও উপলব্ধ থাকে, যেনে পুথিভঁৰাল, গুৰুমুখী ভাষা শিকাৰ পাঠ্যক্ৰমৰ চৌহদ, শিখ ধৰ্ম আৰু শিখ ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ চৰ্চা কেন্দ্ৰ, সভা-কক্ষ আৰু প্ৰয়োজন হ'লে থকা-মেলাৰ বাবে আৱাসিক সুবিধা। লিংগ, বয়স, যৌন অভিমুখিতা বা ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে গুৰুদ্বাৰসমূহ সকলো মানুহৰ বাবে মুকলি, আৰু এইসমূহ সাধাৰণতে দিনটোৰ ২৪ ঘণ্টাই খোলা থাকে। কিছুমান গুৰুদ্বাৰত দৰ্শনাৰ্থী বা ভক্তসকলৰ বাবে অস্থায়ী বাসস্থানৰ (চেৰাই) সুবিধাও প্ৰদান কৰা হয়। গুৰুদ্বাৰসমূহে সামাজিক কেন্দ্ৰ আৰু ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ বাবে অতিথি শালা হিচাপেও কাম কৰে; ইয়াৰ উপৰি কেতিয়াবা চিকিৎসালয় আৰু স্থানীয় জনকল্যাণমূলক কাৰ্যকলাপৰ কেন্দ্ৰ হিচাপেও ই সেৱা আগবঢ়ায়। ৰাতিপুৱা আৰু সন্ধিয়াৰ নিয়মীয়া প্ৰাৰ্থনা সভাৰ উপৰি, গুৰুদ্বাৰসমূহে শিখ কেলেণ্ডাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাৰ্ষিকীসমূহ উদ্‌যাপন কৰিবলৈ বিশেষ ধৰ্মীয় সভাৰ আয়োজন কৰে। গুৰুসকলৰ জন্ম আৰু মৃত্যু (জ্যোতি জ্যোতি সমায়) বাৰ্ষিকী আৰু বৈশাখী উদ্‌যাপনৰ সময়ত এই স্থানসমূহ অত্যন্ত উলহ-মালহ আৰু উৎসৱমুখৰ হৈ পৰে।

ইতিহাস

ধৰ্মশালাসমূহ

উৎপত্তি

শিখসকলে বিশ্বাস কৰে যে বি.৪০ জনমসাখীৰ বৰ্ণনা অনুসৰি, শিখ ধৰ্মত ঈশ্বৰে গুৰু নানকক ধৰ্মশালা (উপাসনা স্থলী; যাৰ অৰ্থ 'ধৰ্মৰ বাসস্থান') নিৰ্মাণ কৰিবলৈ পোনপটীয়াকৈ আদেশ দিছিল:^[7]^[8]

যোৱা নানক [ঈশ্বৰে উত্তৰ দিলে]। তোমাৰ পন্থই উন্নতি লাভ কৰিব। তোমাৰ অনুগামীসকলৰ সম্ভাষণ হ’ব: 'সঁচা গুৰুৰ নামত মই তোমাৰ চৰণত পৰিছোঁ'। বৈষ্ণৱ পন্থৰ সম্ভাষণ হ’ল: 'ৰাম আৰু কৃষ্ণৰ নামত'। সন্ন্যাসী পন্থৰ সম্ভাষণ হ’ল: 'নাৰায়ণৰ নামত মই তোমাৰ আগত মূৰ দোঁৱাইছোঁ'। যোগীসকলৰ সম্ভাষণ হ’ল: 'আদি পুৰুষৰ জয় হওক'। মুছলমানসকলৰ ধ্বনি হ’ল: 'একমাত্ৰ আল্লাহৰ নামত তোমাৰ ওপৰত শান্তি বৰ্ষিত হওক'। তুমি নানক আৰু তোমাৰ পন্থই উন্নতি কৰিব। তোমাৰ অনুগামীসকলক নানক-পন্থী বুলি কোৱা হ’ব আৰু তেওঁলোকৰ সম্ভাষণ হ’ব: 'সঁচা গুৰুৰ নামত মই তোমাৰ চৰণত পৰিছোঁ'। মই তোমাৰ পন্থক আশীৰ্বাদ কৰিম। মানুহৰ মনত মোৰ প্ৰতি ভক্তি জগাই তোলা আৰু ধৰ্মৰ প্ৰতি মানুহৰ আনুগত্য দৃঢ় কৰা। বৈষ্ণৱসকলৰ যেনেকৈ নিজৰ মন্দিৰ আছে, যোগীসকলৰ আসন আৰু মুছলমানসকলৰ মছজিদ আছে, তেনেকৈ তোমাৰ অনুগামীসকলৰো ধৰ্মশালা থাকিব। তোমাৰ পন্থত তিনিটা বস্তু তুমি শিক্ষা দিব লাগিব: ভগৱানৰ নাম জপ কৰা, দান কৰা আৰু নিয়মিত স্নান কৰা। এজন গৃহস্থ হৈ থকাৰ পিছতো নিজকে নিষ্পাপ কৰি ৰাখিবা।
— ডব্লিউ. এইচ. মেকলিয়ডৰদ্বাৰা অনূদিত বি.৪০ জনমসাখী, দ্য ইভলিউচন অৱ দ্য শিখ কমিউনিটি (১৯৭৫), পৃষ্ঠা ৩০

ওপৰৰ এই উক্তিটোৱে শিখ ধৰ্মশালাৰ অনুষ্ঠানটোক আন ধৰ্মৰ ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰপৰা পৃথক কৰে আৰু ইয়াক কেৱল শিখ ধৰ্মৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে গঢ়ি তোলে।^[7] ১৫২১ চনত প্ৰথম শিখ গুৰু গুৰু নানক দেৱে পঞ্জাব অঞ্চলৰ ৰবি নদীৰ পাৰত অৱস্থিত কাৰতাৰপুৰত প্ৰথমটো কেন্দ্ৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। বৰ্তমান ই পশ্চিম পঞ্জাবৰ (পাকিস্তান) নাৰোৱাল জিলাত অৱস্থিত। গুৰু নানকৰ সময়ত শিখসকলৰ উপাসনা স্থলীবোৰ ধৰ্মশালা নামেৰে জনাজাত আছিল, য’ত প্ৰাৰম্ভিক শিখ সমাজৰদ্বাৰা কীৰ্তন পৰিৱেশন কৰা হৈছিল।^[9]^[7]

এই উপাসনা কেন্দ্ৰসমূহ এনে এক স্থান হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল য’ত শিখসকলে সমবেত হৈ গুৰুৰ আধ্যাত্মিক আলোচনা বা ধৰ্মীয় উপদেশ শুনিব পাৰিছিল আৰু ৱাহেগুৰুৰ প্ৰশংসাত ধৰ্মীয় ভজন বা স্তোত্ৰ গাব পাৰিছিল।

সম্প্ৰসাৰণ

গুৰু নানকে প্ৰাৰম্ভিক শিখ অনুগামীসকলক বিভিন্ন সংগত (ধৰ্মীয় সভা বা পেৰিছ) হিচাপে সংগঠিত কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক নিজ নিজ স্থানীয় অঞ্চলত তেওঁলোকৰ গুৰুৰ বাৰ্তা তথা শিক্ষাসমূহ প্ৰসাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে একোখন ধৰ্মশালা নিৰ্মাণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।^[7]

ভাই গুৰদাসে তলত দিয়া ধৰণে উল্লেখ কৰিছে:^[7]

"গুৰু নানকে যি স্থানলৈকে ভ্ৰমণ কৰিছিল, সেই স্থানখনেই একোখন উপাসনাস্থলীত পৰিণত হৈছিল। গুৰুজনে ভ্ৰমণ কৰা যোগীসকলৰ কেন্দ্ৰসমূহকে ধৰি আটাইবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰই আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। আনকি মানুহৰ ঘৰবোৰো ধৰ্মশালালৈ পৰিণত হৈছিল য’ত বৈশাখীৰ প্ৰাকক্ষণত কীৰ্তন কৰা হৈছিল।"
— ভাই গুৰদাস

গুৰু নানকে নতুনকৈ স্থাপন কৰা কাৰতাৰপুৰত বসতি স্থাপন কৰাৰ পাছত তাত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মশালা গঢ়ি তুলিছিল।^[7] অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মশালাসমূহ খাদুৰ, গোইন্দৱাল, ৰামদাসপুৰ (অমৃতসৰ), তাৰ্ণ তাৰন, কাৰতাৰপুৰ (দোৱাবা) আৰু শ্ৰী হৰগোবিন্দপুৰত অৱস্থিত আছিল, যিবোৰ পোনপোটীয়াকৈ কোনো এজন শিখ গুৰুৰ নিৰ্দেশত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।^[7] যেতিয়া প্ৰচাৰক আৰু ধৰ্মপ্ৰদেশসমূহৰ বাবে মন্‌জী ব্যৱস্থা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত মাছান্দ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, তেতিয়া তেওঁলোকক নিজৰ নিৰ্দিষ্ট ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ অঞ্চলত একোখন ধৰ্মশালা স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল।^[7] ধৰ্মপ্ৰাণ প্ৰাৰম্ভিক শিখসকলে ধৰ্মৰ প্ৰতি থকা তেওঁলোকৰ ভক্তি প্ৰকাশৰ মাধ্যম হিচাপে সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশ আৰু আফগানিস্তানৰ বিভিন্ন স্থানত ধৰ্মশালা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।^[7] উদাসীসকলক গুৰু হৰগোবিন্দ আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলে শিখ কেন্দ্ৰীয় স্থানৰপৰা বহু দূৰৈত অৱস্থিত উপমহাদেশখনৰ প্ৰান্তীয় অঞ্চলসমূহত ধৰ্মশালা স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। ইয়াৰ উপৰি দূৰ-দূৰণিৰ ঠাইবোৰত গুৰু নানক আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা পৰিত্যক্ত, ভগ্নপ্ৰায় বা সমস্যাগ্ৰস্ত ধৰ্মশালাসমূহক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ দায়িত্ব তেওঁলোকক দিয়া হৈছিল, যিবোৰ মূলতঃ পঞ্জাবত অৱস্থিত কেন্দ্ৰীয় শিখ কৰ্তৃপক্ষৰপৰা অত্যন্ত দূৰত্বত থকাৰ বাবে চলি থকাত সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।^[7] গুৰু টেগ বাহাদুৰে পঞ্জাবৰ মালৱা অঞ্চল আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতত কৰা ধৰ্মপ্ৰচাৰ ভ্ৰমণৰ সময়ত নতুন ধৰ্মশালা কেন্দ্ৰসমূহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।^[7] শিখ খত্ৰী ব্যৱসায়ীসকলে ব্যৱহাৰ কৰা বাণিজ্য পথসমূহৰ ওপৰতো ধৰ্মশালা স্থাপন কৰা হৈছিল, বিশেষকৈ চট্টগ্ৰামৰপৰা কাবুল আৰু আগ্ৰাৰপৰা বুৰহানপুৰৰ মাজৰ পথসমূহত।^[7]

গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী

ধৰ্মশালাসমূহ আছিল সৰল গাঁথনি আৰু সাধাৰণ অট্টালিকা, যিবোৰত সাধাৰণতে স্থানীয় ভক্তসকল সমবেত হৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিব পৰাকৈ মাত্ৰ এটা কোঠা আছিল।^[7] গ্ৰাম্য অঞ্চল, গাঁও আৰু সৰু সৰু চহৰবোৰত এইটো বিশেষভাৱে প্ৰযোজ্য আছিল, য’ত বেছিভাগ স্থানীয় শিখ ধৰ্মীয় সভা বা সংগত কম ধন-সম্পদ থকা সাধাৰণ খেতিয়কসকলৰদ্বাৰা গঠিত হৈছিল।^[7] এইসমূহ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অক্ষ বা দিশ চাই নিৰ্মাণ কৰা হোৱা নাছিল, কাৰণ শিখসকলে বিশ্বাস কৰে যে ঈশ্বৰ সৰ্বব্যাপী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীয়েই পৱিত্ৰ তথা উপাসনাৰ বাবে সমানে উপযোগী।^[7] ১৬০৪ চনত ইয়াৰ সংহিতাকৰণ আৰু প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত ধৰ্মশালাসমূহত আদি গ্ৰন্থ স্থাপন কৰা হৈছিল।^[7] আধুনিক কালৰ গুৰুদ্বাৰসমূহৰ দৰে সেই সময়ৰ ধৰ্মশালাবোৰত সম্ভৱত কোনো জটিল আৰু জাক-জমকীয়া আচ-বাব, ফিক্সাৰ বা অন্যান্য অলংকাৰিক সামগ্ৰী নাছিল।^[7] শিখ ধৰ্মত ইছ্‌নান (সাধাৰণতে অমৃত বেলা বা ৰাতিপুৱাৰ ভাগত কৰা স্নান)-ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ধৰ্মশালাসমূহত জনসাধাৰণৰ স্নানৰ বাবে একোটা জলাশয় বা পানীৰ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^[7] যিবোৰ ঠাইত পানীৰ প্ৰাকৃতিক উৎস সহজে উপলব্ধ নাছিল, তাত ভৱনটোৰ চোতালত বা পানীৰ পুখুৰী এটাৰ ওচৰত একোটা বাওলী (খটখটী থকা কুঁৱা), বাল্টি কুঁৱা বা ৰাহাট (পাৰ্চী চকা) বহুওৱা হৈছিল।^[7] বিশেষকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাইপথ আৰু বাণিজ্য পথসমূহত থকা ধৰ্মশালাবোৰত একোখন লংগৰ (সামূহিক পাকঘৰ) আৰু ধৰ্মশালা বা অতিথি শালা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, য’ত মানুহে নিজৰ ধৰ্ম বা জাতিগত পৰিচয় নিৰ্বিশেষে কোনো বৈষম্য নোহোৱাকৈ আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব আৰু আশ্ৰয় ল’ব পাৰিছিল।^[7] ই সমগ্ৰ পঞ্জাবত শিখ ধৰ্মৰ ক্ষিপ্ৰ প্ৰসাৰত সহায় কৰিছিল।^[7] কিছুমান ধৰ্মশালাত একোটা চিকিৎসা কক্ষ বা চিকিৎসালয়ৰ ৱাৰ্ড আছিল য’ত ৰোগী আৰু আহতসকলৰ চিকিৎসা কৰা হৈছিল।^[7] আন কিছুমান ধৰ্মশালাত বিছনা আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় আচ-বাব তৈয়াৰ কৰিবলৈ কাঠমিস্ত্ৰীৰ কৰ্মশালাও গঢ়ি তোলা হৈছিল।^[7] ধৰ্মশালাবোৰত প্ৰায়ে একোখনকৈ বিদ্যালয়ো আছিল য’ত আগ্ৰহীসকলে গুৰুমুখী ভাষা, শিখ সংগীত আৰু শিখ ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ ব্যাখ্যা আদি শিকিব পাৰিছিল।^[7]

গুৰুদ্বাৰসমূহ

ভাৰতৰ অমৃতসৰত অৱস্থিত হৰিমন্দিৰ চাহিব, যাক ইনফৰ্মেলি স্বৰ্ণ মন্দিৰ বুলি জনা যায়, হ’ল শিখ ধৰ্মৰ আটাইতকেই পৱিত্ৰ গুৰুদ্বাৰ, ইয়াৰ পিছতেই আছে শিখ ধৰ্মৰ অন্যতম শক্তি কেন্দ্ৰ অকাল তখত।
শ্ৰী হুজুৰ চাহিব হ’ল ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ নান্দেড়ত অৱস্থিত এটা গুৰুদ্বাৰ; ই শিখ ধৰ্মৰ পাঁচখন পৱিত্ৰ তখতৰ ভিতৰত অন্যতম।
গুৰুদ্বাৰ বাংলা চাহিব ভাৰতৰ দিল্লীৰ অন্যতম প্ৰধান শিখ গুৰুদ্বাৰ। অষ্টম শিখ গুৰু গুৰু হৰ কিষাণৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক আৰু ইয়াৰ চৌহদৰ ভিতৰত থকা পৱিত্ৰ পুখুৰী (যাক "সৰোবৰ" বুলি জনা যায়) বাবে ই বিখ্যাত।

শিখ জনসংখ্যা ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে, ষষ্ঠ শিখ গুৰু গুৰু হৰগোবিন্দই "গুৰুদ্বাৰ" শব্দটোৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে। পূৰ্বৰ ধৰ্মশালা কেন্দ্ৰসমূহৰপৰাই পৰৱৰ্তী সময়ত গুৰুদ্বাৰসমূহৰ বিকাশ ঘটিছিল।^[7]

'গুৰুদ্বাৰ' শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছে গুৰু (ਗੁਰ) (যাৰদ্বাৰা শিখ গুৰুসকলক বুজোৱা হয়) আৰু দুৱাৰ (ਦੁਆਰਾ) (পঞ্জাবী ভাষাত ইয়াৰ অৰ্থ প্ৰৱেশদ্বাৰ) শব্দ দুটিৰ পৰা; যাৰ একত্ৰিত অৰ্থ হৈছে গুৰুৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ বা তেওঁক লাভ কৰাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ।^[4] ইয়াৰ পিছৰেপৰা শিখসকলৰ সকলো উপাসনা স্থলীক গুৰুদ্বাৰ নামেৰে জনাজাত হৈ পৰে। ৰাজ চাদোশৰ মতে, গুৰুধাম শব্দটোৱে এনে এক স্থানক বুজায় যিবোৰ ঠাইলৈ শিখ গুৰুসকলে ভ্ৰমণ কৰিছিল।^[10]

কেতিয়াবা গুৰুদ্বাৰ শব্দটোৰ শেষত ব্যৱহৃত হোৱা 'চাহিব' (যেনে: গুৰুদ্বাৰ চাহিব) শব্দটো আৰবী মূলৰ এক ধাৰ কৰা শব্দ, যাৰ অৰ্থ হৈছে "সংগী" বা "বন্ধু।" ^[11]

কনৱৰজিৎ সিং কাঙে গুৰুদ্বাৰসমূহক দুটা সুকীয়া শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছে:^[12]

সামাজিক গুৰুদ্বাৰ - ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে শিখসকলে নিজে নিৰ্মাণ কৰা গুৰুদ্বাৰ (ইয়াৰ ভিতৰত ভাৰতৰ বাহিৰত নিৰ্মিত গুৰুদ্বাৰসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত)^[12]
ঐতিহাসিক গুৰুদ্বাৰ - শিখ ধৰ্মৰ ইতিহাসত ঐতিহাসিক গুৰুত্ব থকা স্থানসমূহত শিখসকলে নিৰ্মাণ কৰা গুৰুদ্বাৰ (এই গুৰুদ্বাৰসমূহ সাধাৰণতে অধিক বিখ্যাত হয়)^[12]

শিখ গুৰুসকলৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰা কিছুমান প্ৰধান শিখ উপাসনা স্থলী হ’ল:

ননকানা চাহিব, ১৪৯০ৰ দশকত প্ৰথম শিখ গুৰু গুৰু নানক দেৱৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত, পঞ্জাব, পাকিস্তান।
চুলতানপুৰ লোধি, ১৪৯৯ চনত প্ৰতিষ্ঠিত, গুৰু নানক দেৱৰ সময়ত ই শিখ ধৰ্মৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল, কাপুৰথলা জিলা, পঞ্জাব (ভাৰত)।
কাৰতাৰপুৰ চাহিব, ১৫২১ চনত প্ৰথম শিখ গুৰু গুৰু নানক দেৱৰদ্বাৰা ৰবি নদীৰ পাৰত প্ৰতিষ্ঠিত, নাৰোৱাল, পঞ্জাব, পাকিস্তান।
খাদূৰ চাহিব, ১৫৩৯ চনত দ্বিতীয় শিখ গুৰু গুৰু অংগদ দেৱ জীৰদ্বাৰা বিয়াচ নদীৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠিত, অমৃতসৰ জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
গোইন্দৱাল চাহিব, ১৫৫২ চনত তৃতীয় শিখ গুৰু গুৰু অমৰ দাস জীৰদ্বাৰা বিয়াচ নদীৰ পাৰত প্ৰতিষ্ঠিত, অমৃতসৰ জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
শ্ৰী অমৃতসৰ, ১৫৭৭ চনত চতুৰ্থ শিখ গুৰু গুৰু ৰাম দাস জীৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত, অমৃতসৰ জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
তাৰ্ণ তাৰন চাহিব, ১৫৯০ চনত পঞ্চম শিখ গুৰু গুৰু অৰ্জুন দেৱ জীৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত, তাৰ্ণ তাৰন চাহিব জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
কাৰতাৰপুৰ চাহিব, ১৫৯৪ চনত পঞ্চম শিখ গুৰু গুৰু অৰ্জুন দেৱৰদ্বাৰা বিয়াচ নদীৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠিত, জলন্ধৰ জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
শ্ৰী হৰগোবিন্দপুৰ, পঞ্চম শিখ গুৰু গুৰু অৰ্জুন দেৱৰদ্বাৰা বিয়াচ নদীৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠিত, গুৰদাসপুৰ জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
কীৰতপুৰ চাহিব, ১৬২৭ চনত ষষ্ঠ শিখ গুৰু গুৰু হৰগোবিন্দৰদ্বাৰা চটলেজ নদীৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠিত, ৰূপনগৰ (ৰোপাৰ) জিলা, পঞ্জাব, ভাৰত।
আনন্দপুৰ চাহিব, ১৬৬৫ চনত নৱম শিখ গুৰু গুৰু টেগ বাহাদুৰৰদ্বাৰা চটলেজ নদীৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠিত, পঞ্জাব, ভাৰত।
পাওণ্টা চাহিব, ১৬৮৫ চনত দশম শিখ গুৰু গুৰু গোবিন্দ সিংৰদ্বাৰা যমুনা নদীৰ পাৰত প্ৰতিষ্ঠিত, হিমাচল প্ৰদেশ, ভাৰত।

বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে, ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বহুকেইটা শিখ গুৰুদ্বাৰ উদাসী মহন্তসকলৰ (পুৰোহিত শ্ৰেণী) নিয়ন্ত্ৰণত আছিল।^[13] ১৯২০ৰ দশকৰ গুৰুদ্বাৰ সংস্কাৰ আন্দোলনৰ ফলস্বৰূপে শিৰোমণি গুৰুদ্বাৰ প্ৰবন্ধক কমিটি (SGPC)য়ে এই গুৰুদ্বাৰসমূহৰ নিয়ন্ত্ৰণ নিজৰ হাতলৈ লয়।^[14]

পাঁচখন পৱিত্ৰ তখতৰ অন্যতম অকাল তখত আৰু শিখ ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পৱিত্ৰ উপাসনা স্থলী স্বৰ্ণ মন্দিৰৰ সমীপত মহাৰাজ ৰঞ্জিত সিঙে গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰ পাঠ শ্ৰৱণ কৰা দৃশ্য (১৮৫০ চনৰ আগষ্টন শ্বফ্টৰ চিত্ৰকলা)।

পঞ্চ তখত

পঞ্চ তখতৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে কৰ্তৃত্বৰ পাঁচখন আসন বা সিংহাসন, হ’ল পাঁচটা গুৰুদ্বাৰ যিবোৰ শিখ সমাজৰ বাবে অতি বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।^[15] এইসমূহ শিখ ধৰ্মৰ ঐতিহাসিক বিকাশৰ পৰিণতি আৰু ধৰ্মটোৰ মূল শক্তি কেন্দ্ৰসমূহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

অকাল তখত চাহিব, (কাল অতীত জনাৰ সিংহাসন) ১৬০৯ চনত গুৰু হৰগোবিন্দৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত এই তখত ভাৰতৰ অমৃতসৰৰ স্বৰ্ণ মন্দিৰ কমপ্লেক্সত অৱস্থিত।^[3]
তখত শ্ৰী কেশগড় চাহিব, ভাৰতৰ পঞ্জাবৰ আনন্দপুৰ চাহিবত অৱস্থিত।^[16]
তখত শ্ৰী দমদমা চাহিব, ভাৰতৰ পঞ্জাবৰ ভাটিণ্ডাত (তালৱাণ্ডী চাবো) অৱস্থিত।^[17]
তখত শ্ৰী হৰিমন্দিৰ পাটনা চাহিব, ভাৰতৰ বিহাৰৰ পাটনাৰ পাটনা চাহিব অঞ্চলত অৱস্থিত।^[18]
তখত শ্ৰী হুজুৰ চাহিব, ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ নান্দেড়ত গোদাবৰী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত।^[19]

তথ্যসূত্ৰ

↑ "The Gurdwara". BBC.co.uk. BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/ritesrituals/gurdwara_1.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.
↑ "Gurdwara Requirements". WorldGurudwaras.com. http://www.worldgurudwaras.com/gurudwaras/gurdwara-requirements। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.
1 2 3 The Editors of Encyclopaedia Britannica 2014.
1 2 3 "Gurdwara". Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee. http://sgpc.net। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.
↑ "BBC - Religions - Sikhism: The Gurdwara", BBC.co.uk, 2010.
↑ "BBC - Religions - Sikhism: Weddings", BBC.co.uk, 2010.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Dhillon, Balwant Singh (November 1997). "Dharamsala: An Early Sikh Religious Centre". Institute of Sikh Studies. https://sikhinstitute.org/gurd_legi/ch_4.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-06-21.
↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. পৃষ্ঠা. 52. ISBN 9780226615936. https://archive.org/details/constructionofre0000ober.
↑ Singh, Pashaura (2021-04-03). "Ideological basis in the formation of the Shiromani Gurdwara Prabandhak Committee and the Shiromani Akali Dal: exploring the concept of Guru-Panth" (en ভাষাত). Sikh Formations খণ্ড 17 (1–2): 16–33. doi:10.1080/17448727.2021.1873656. ISSN 1744-8727. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17448727.2021.1873656। আহৰণ কৰা হৈছে: 2022-11-23. "Guru Nanak himself was not content to leave the ethical principles that he expounded in his life as merely theoretical constructs, but instead sought to institutionalize them during the last two decades of his life at Kartarpur. He referred to the earth (dhartī) as 'the place to practice righteousness' (dharamsāl, GGS 7) and his own village was conceived as a place of justice where the divine will was carried out. Thus, the original place of worship established by him came to be known as dharamsālā ('abode of righteousness') where early Sikhs gathered to sing devotional hymns (kīrtan), which was the principal corporate activity of the community at Kartarpur.".
↑ Sadosh, Raj (17 April 1999). "Greeting card from Pakistan". The Tribune. https://www.tribuneindia.com/1999/99apr17/punjab.htm#2.
↑ "sahib, n.". Oxford English Dictionary (3rd সম্পাদনা). Oxford University Press. September 2005. http://oed.com/search?searchType=dictionary&q=sahib%2C+%27%27n.%27%27.
1 2 3 Kang, Kanwarjit Singh (1988). "16. The Sikh Shrines of Anandpur Sahib". Punjab Art and Culture. Atma Ram & Sons. পৃষ্ঠা. 81. ISBN 9788170430964.
↑ H. S. Singha (2000). The encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. পৃষ্ঠা. 13. ISBN 978-81-7010-301-1.
↑ Rajit K. Mazumder (2003). The Indian army and the making of Punjab. Orient Blackswan. পৃষ্ঠা. 213–218. ISBN 978-81-7824-059-6. https://archive.org/details/indianarmymaking0000mazu.
↑ "Union railway ministry: Special train to connect all five Takhats, first run on February 16". 5 February 2014. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/special-train-to-connect-all-five-takhats-first-run-on-february-16/articleshow/29908402.cms.
↑ W. H. McLeod (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow. পৃষ্ঠা. 16. ISBN 978-0-8108-6344-6. https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA16। আহৰণ কৰা হৈছে: 2017-12-21.
↑ "Railways halts survey to finalise the Talwandi Sabo rail route". hindustantimes.com. 25 August 2015. http://www.hindustantimes.com/punjab/railways-halts-survey-to-finalise-the-talwandi-sabo-rail-route/story-KoJo34oRxxAXtXoAmZTcFL.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 October 2015.
↑ "Five jathedars visit Patna, kick off '17 preparations". 19 July 2015. https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/five-jathedars-visit-patna-kick-off-17-preparations/articleshow/48137108.cms.
↑ Hazoor Sahib — a salute to the saviour The Tribune

বাহ্যিক সংযোগ

[1] "The Gurdwara". BBC.co.uk. BBC. https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/ritesrituals/gurdwara_1.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.

[2] "Gurdwara Requirements". WorldGurudwaras.com. http://www.worldgurudwaras.com/gurudwaras/gurdwara-requirements। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.

[FOOTNOTEThe_Editors_of_Encyclopaedia_Britannica2014-3] 1 2 3 The Editors of Encyclopaedia Britannica 2014.

[SGPC-4] 1 2 3 "Gurdwara". Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee. http://sgpc.net। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.

[5] "BBC - Religions - Sikhism: The Gurdwara", BBC.co.uk, 2010.

[6] "BBC - Religions - Sikhism: Weddings", BBC.co.uk, 2010.

[:0-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Dhillon, Balwant Singh (November 1997). "Dharamsala: An Early Sikh Religious Centre". Institute of Sikh Studies. https://sikhinstitute.org/gurd_legi/ch_4.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-06-21.

[8] Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. পৃষ্ঠা. 52. ISBN 9780226615936. https://archive.org/details/constructionofre0000ober.

[9] Singh, Pashaura (2021-04-03). "Ideological basis in the formation of the Shiromani Gurdwara Prabandhak Committee and the Shiromani Akali Dal: exploring the concept of Guru-Panth" (en ভাষাত). Sikh Formations খণ্ড 17 (1–2): 16–33. doi:10.1080/17448727.2021.1873656. ISSN 1744-8727. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17448727.2021.1873656। আহৰণ কৰা হৈছে: 2022-11-23. "Guru Nanak himself was not content to leave the ethical principles that he expounded in his life as merely theoretical constructs, but instead sought to institutionalize them during the last two decades of his life at Kartarpur. He referred to the earth (dhartī) as 'the place to practice righteousness' (dharamsāl, GGS 7) and his own village was conceived as a place of justice where the divine will was carried out. Thus, the original place of worship established by him came to be known as dharamsālā ('abode of righteousness') where early Sikhs gathered to sing devotional hymns (kīrtan), which was the principal corporate activity of the community at Kartarpur.".

[10] Sadosh, Raj (17 April 1999). "Greeting card from Pakistan". The Tribune. https://www.tribuneindia.com/1999/99apr17/punjab.htm#2.

[11] "sahib, n.". Oxford English Dictionary (3rd সম্পাদনা). Oxford University Press. September 2005. http://oed.com/search?searchType=dictionary&q=sahib%2C+%27%27n.%27%27.

[:25-12] 1 2 3 Kang, Kanwarjit Singh (1988). "16. The Sikh Shrines of Anandpur Sahib". Punjab Art and Culture. Atma Ram & Sons. পৃষ্ঠা. 81. ISBN 9788170430964.

[HSSingha2000-13] H. S. Singha (2000). The encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. পৃষ্ঠা. 13. ISBN 978-81-7010-301-1.

[Rajit2003-14] Rajit K. Mazumder (2003). The Indian army and the making of Punjab. Orient Blackswan. পৃষ্ঠা. 213–218. ISBN 978-81-7824-059-6. https://archive.org/details/indianarmymaking0000mazu.

[15] "Union railway ministry: Special train to connect all five Takhats, first run on February 16". 5 February 2014. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/special-train-to-connect-all-five-takhats-first-run-on-february-16/articleshow/29908402.cms.

[16] W. H. McLeod (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow. পৃষ্ঠা. 16. ISBN 978-0-8108-6344-6. https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA16। আহৰণ কৰা হৈছে: 2017-12-21.

[17] "Railways halts survey to finalise the Talwandi Sabo rail route". hindustantimes.com. 25 August 2015. http://www.hindustantimes.com/punjab/railways-halts-survey-to-finalise-the-talwandi-sabo-rail-route/story-KoJo34oRxxAXtXoAmZTcFL.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 October 2015.

[18] "Five jathedars visit Patna, kick off '17 preparations". 19 July 2015. https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/five-jathedars-visit-patna-kick-off-17-preparations/articleshow/48137108.cms.

[19] Hazoor Sahib — a salute to the saviour The Tribune

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]