Occitán gascón
Gascón | ||
|---|---|---|
| Gascon | ||
|
Extensión d'o gascón | ||
| Localización cheografica | ||
| Parlau en |
| |
| Estatus | ||
| Charradors | 253.814 | |
| Oficial en |
| |
| Regulau por | Conselh de la Lenga Occitana | |
| Clasificación lingüistica | ||
|
● Indoeuropea ● Romance ● Romance occidental ● Galorromanica ● Occitanorromanica ● Occitán ● Gascón | ||
| Codigos | ||
| ISO 639-1 | oc (occitán) | |
| ISO 639-2 | oci (occitán) | |
| ISO 639-3 | oci | |
| SIL | oci | |
L'occitán gascón[1] ye o dialecto mes occidental de l'occitán, prou diferenciato d'a resta, y con diversas influencias posiblement bascas. L'aranés ye una varietat local d'o subdialecto gascón pirenenco.
Ista modalidat occitana tien una fuerte personalidat y ye diferent d'a resta d'os dialectos d'oc y por ixo belas peronas afirmaban que se trataba d'una luenga diferent. Iste pareixer ye muit minoritario hue: os lingüistas y a gran mayoría d'os usuarios d'a variedat gascona fan servir a visión unitaria de l'occitán con a norma cheneral alibertina, a mesma d'a resta de dialectos occitans. A muga d'o gascón con os atros dialectos occitans se produce con parlas de transición en as riberas d'a Garona dende a val d'Arán (on se charra l'aranés), dica Bordeus.
O gascón se divide en diversos subdialectos entre os cuals domina a livel normativo a variedat biarnesa u biarnés (que en muitos aspectos presenta mas peculiaridaz que l'aleixan d'o lengadocián). As parlas pirenencas presentan atras tendencias particulars como l'articlo pirenenco eth (femenín era), y localment, especialment en aranés, a conservación de l'[a] final atona y os plurals femenins en -es (l'aranés ha adoptato la normativa occitana cheneral —l'alibertina— que puede transcribir belas particularidaz locals).
Pèire Bèc, un d'os estudiosos mas importants d'o gascón, proposó:
- una "clasificación dialectal" de l'occitán (tres grupos: gascón, nordoccitán y sudoccitán),
- una clasificación "supradialectal" (tres atros grupos: aquitanopirenenco, occitán central y arvernomediterranio) unindo o gascón a lo lengadocián meridional ta formar o grupo aquitanopirenenco.
Rasgos propios d'o gascón
[editar | modificar o codigo]Bellas d'as caracteristicas particulars d'o gascón son:
- Cambio de f a h (que en bels indreitos no se pronuncia) -> huec (fuego). heuguèra ("felequera" u "felz(e)").
- Cayita d'a n intervocalica -> haria ("farina"), lua ("luna").
- Transformación d'a ll latina en th en as rematanzas y en r en posición intervocalica -> castèth ("castiello"), bèth bèra (bonico bonica).
- Conservación de QUA y GUA latinos (en a resta de l'occitán pasan a [ka] y [ga]).
- Reducción de -MB- e -ND- latinos a [m] y [n] como en catalán.
O sufixo latino -ANUM presenta a forma coincident con o catalán -à dende a costa dica a val d'Aura, y en a zona d'a Garona presenta a forma -án coincident con o belsetán y o chistabín.[2] D'esta manera en gascón se puet decir mardà u mardàn.
Escritura
[editar | modificar o codigo]O gascón fa servir bellas grafías particulars como h-, -th, -sh y n·h, s·h (como in·hèrn, des·har ta evitar una posible confusión con -nh-, -sh-).
Referencias
[editar | modificar o codigo]- ↑ (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- ↑ KUHN, Alwin, El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008. ISBN 978-84-96457-41-6
| Dialectos de l'occitán | ||
|---|---|---|
| Auvernés | Gascón (Aranés, Biarnés, Cispirenenco) | Lemosín | Lengadocián | Provenzal (Shuadit, Nizardo, Mentonasco) | Vivaro-alpín | ||
| Luengas romances | ||
|---|---|---|
| Aragonés | Arrumano | Astur-leyonés | Castellano | Catalán | Corso incluindo o gallurés | Chudeocastellano | Dalmata | Emilián-romanyol | Francés incluindo o diasistema d'as luengas d'oïl con o Borgonyón, Campanyés, Franco-Contés, Galó, Lorenés, Normando (Guernesiés, Jèrriais y Anglo-normando), Petavín-Santonchés, Picardo y Valón | Francoprovenzal | Friulán | Gallego | Istriot | Istrorrumano | Italiano | Ladino | Ligur | Lombardo | Meglenorrumano | Napolitán | Occitán incluindo o gascón y l'aranés | Piemontés | Portugués | Rumanche | Rumano | Sardo incluindo o sasarés | Siciliano | Veneciano | ||