Перейти к содержанию

Астероид

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Астероидқәа рсахьа еилаҵа (масштабла) иҳараку хаҭабзиарала иҭыху. Иреиҳау инаркны иреиҵоу рҟынӡа: (4) Веста, (21) Лиутециа, (253) Матильда, (243) Ида, уи амҩаныза Дактиль, (433) Ерос, (951) Гаспра, (2867) Штеинс, (25143) Итокава
Астероид Веста, аҵантә планета Церера, иара убас Амза реиҿырԥшратә шәагаақәа. Ахаҭабзиара 20 км пиксельк азы

Астероид (2006 шықәсанӡа хархәара змаз асиноним — апланета хәыҷы) — Амратә системаҿы иҟоу ажәҩантә цәеижь хәыҷы ауп, аорбитала Амра иакәшоит. Астероидқәа капанлеи шәагаалеи апланетақәа раасҭа акырӡа ихәыҷуп, рформа иашам,атмосфера рымаӡам, аха урҭ амҩанызақәа рымазаргьы ҟалоит. Урҭ Амратә система ацәеижь хәыҷқәа ркатегориа иаҵанакуеит.

Ашьақәырӷәӷәагақәа

Атермин «астероид» (ажә. бырз. ἀστεροειδής — «аеҵәа еиԥшу», ἀστήρ аҟынтә — «аеҵәа», иара убас εἶδος — «аҭеиҭыԥш, ахәаԥшышьа, ахаҭабзиара») акомпозитор Чарлз Берни иаԥиҵеит[1], Уилиам Гершель иагьалаигалеит, избанзар абарҭ аобиектқәа ателескоп ала ианрыхәаԥшуаз, аеҵәақәа иреиԥшыз кәаԥ хәыҷқәаны иубарҭан — апланетақәа реиԥш акәымкәа, урҭ ателескоп ала ианрыхәаԥшуаз адискқәа иреиԥшын. Атермин «астероид» ииашаӡоу аҵакы макьана ишьақәыргылам. 2006 шықәсанӡа астероидқәа апланета хәыҷқәа ҳәагьы ирышьҭан.

Аихшаразы ахархәара змоу апараметр хада ацәеижь ашәагаа ауп. Астероидқәас 30 м еиҳаны адиаметр змоу ацәеижьқәа ԥхьаӡоуп; еиҳа ихәыҷу ацәеижьқәа аметеороидқәа ҳәа ирышьҭоуп[2].

2006 шықәсазы Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла астероидқәа реиҳарак Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь хәыҷқәа ҳәа иахәаԥшит[3].

Амратә системаҿы астероидқәа

Астероидтә маҟа хада (ашкәакәа) иара убас Иупитер атроиатә астероидқәа (ашьацԥшшәы)

Амратә системаҿы шә-нызқьла астероидқәа аарԥшуп. Апланета хәыҷқәа Рцентр излаанацҳауа ала мшаԥымза 1, 2017 шықәсазы иаартын 729 626 планета хәыҷы, насгьы 2016 шықәса иалагӡаны иаарԥшын 47 034 цәеижь хәыҷы[4]. Цәыббрамза 11, 2017 шықәсазы адыррақәа рышьаҭаҿы иҟан 739 062 аобиектқәа, урҭ рҟынтәи 496 915 рорбитақәа ииашаны иалкаан, официалтә номер рыҭан[5]; урҭ рҟынтәи 19 000 еиҳаны официалла ирыдыркылаз ахьӡқәагьы рыман[6][7]. Иҟоуп агәаанагара, Амратә системаҿы иҟазар шалшо 1,1 инаркны 1,9 миллион аобиект рҟынӡа, зышәагаа 1 км еиҳау[8]. Иахьазы еицырдыруа астероидқәа реиҳарак Марси Иупитери рорбитақәа рыбжьара иҟоу астероидтә маҟа аҩнуҵҟа еизгоуп.

Церера Амратә системаҿы иреиҳау астероидны иԥхьаӡан, зышәагаақәа 975×909 км рҟынӡа иҟаз, аха нанҳәамза 24, 2006 шықәсазы аҵантә планета астатус аиуит. Егьырҭ ҩ-астероид дуқәак (2) Паллас, (4) Веста рдиаметр ~500 км ауп. (4) Веста заҵәык ауп астероидтә маҟаҿы блала иубарҭоу аобиект. Даҽа орбитақәак рҿы иныҟәо астероидқәа Адгьыл азааигәара ианцогьы блала иубарҭоуп (иаҳҳәап, (99942) Апофис).

Амаҟа хада астероидқәа зегьы рыкапан еизакны 3,0—3,6⋅1021 кг ыҟоуп[9], уи Амза акапан аҟынтә 4 % мацара ауп. Церера акапан 9,5⋅1020 кг, ус анакәха 32 % зегьы рҟынтәи, насгьы иреиҳау х-астероидк (4) Веста (9 %), (2) Паллас (7 %), (10) Гигеиа (3 %) ирыцны — 51 %, даҽакала иуҳәозар, астероидқәа реиҳарак астрономтә стандартқәа рыла рыкапан маҷӡоуп.

Астероидқәа рыҭҵаара

Астероидқәа рыҭҵаара иалагеит Уилиам Гершель 1781 шықәсазы апланета Уран анааирт ашьҭахь. Уи агелиоцентртә бжьаӡара Титиус-Боде иԥҟара ишашьашәало еилкаахеит.

XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз Франц Ксавер 24-ҩык астрономцәа злахәыз агәыԥ еиҿикааит. 1789 шықәса инаркны ари агәыԥ Титиус-Боде иԥҟара инақәыршәаны, Амра аҟынтәи 2,8 астрономиатә цырак рыбжьаӡараҿы — Марси Иупитери рорбитақәа рыбжьара — иҟазар акәу апланета аԥшаара иаҿуп. Дҵас иҟаз азодиактә еҵәаџьаа рҭыԥ аҿы аеҵәақәа зегьы ркоординатқәа рыхцәажәара акәын. Анаҩстәи аҵхқәа рзы акоординатқәа гәарҭеит, насгьы еиҳа хара ицоз аобиектқәа алыркааит. Зыӡбахә ҳәоу апланета аҭыԥԥсахра сааҭк ахь 30 арксекунд рҟынӡа иҟалон, уи агәаҭара мариазар акәын.

Цас иауазшәа, раԥхьатәи астероид, Церера, машәырла игәеиҭеит ари апроект иалахәымыз аиталиауаҩ Џьузеппе Пиацци, 1801 шықәсазы, ашәышықәса актәи аҵх азы. Егьырҭ хԥа — (2) Паллада, (3) Иунона, (4) Веста — ааԥшит анаҩстәи ашықәсқәа рзы — аҵыхәтәантәи, Веста, 1807 шықәсазы. Даҽа 8 шықәса рыҩныҵҟа лҵшәа змам аԥшаарақәа рышьҭахь, астрономцәа реиҳараҩык уаҟа уаҳа акгьы ыҟам ҳәа рыӡбан, аԥшаарақәа ирҟәаҵит.

Аха Карл Лиудвиг Хенке ачҳара ааирԥшит, 1830 шықәсазы астероид ҿыцқәа рыԥшаара деиҭалагеит. Жәохә шықәса рышьҭахь, иара иԥшааит Астрея, 38 шықәса раахыс раԥхьатәи астероид ҿыц. Иара убасгьы ҩышықәса мҵыцкәа Гебагьы иԥшааит. Уи ашьҭахь егьырҭ астрономцәагьы аԥшаара рҽаладырхәит, анаҩс шықәсыкахь астероид ҿыцк иадамзаргьы ирыԥшаауан (1945 шықәсазы ада).

1891 шықәсазы Макс Вольф раԥхьаӡакәны астероидқәа рыԥшааразы астрофотографиа аметод ихы иаирхәеит, уаҟа астероидқәа афотосахьақәа рҿы алашара ацәаҳәа кьаҿқәа аанрыжьуан. Ари аметод астероид ҿыцқәа раартра акырӡа иарццакит, уаанӡа рхы иадырхәоз лабҿабатәи ахылаԥшратә методқәа ирҿырԥшны иуҳәозар: Макс Вольф ихала игәеиҭеит 248 астероид, (323) Бриусиа инаркны, иара иаԥхьа 300 цыра маҷк инареиҳаны роуп иаарԥшыз. Уажәы, шәышықәса рышьҭахь, 385 нызқь астероид аофициалтә номер рымоуп, насгьы урҭ рҟынтәи 18 нызқь цыра — ахьӡқәагьы рымоуп.

2010 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа, Испаниа, Бразилиа рҟынтәи астрономцәа рыла ишьақәгылоу еихьыԥшым ҩ-гәыԥк алаҳәара ҟарҵеит амаҟа хада иаҵанакуа иреиҳау астероидқәа руакы — Фемида — аҿы аӡытә ҵаа аамҭак азы ишеицырыԥшааз. Ари аартра Адгьыл аҿы аӡы хыҵхырҭас иамоу аилкааразы иҳацхраауеит. Адгьыл аҟазаара алагамҭазы иақәнагоу ахыԥхьаӡарала аӡы азнымкыло мыцхәы ишын. Ари ахәҭаҷ ԥыҭрак ашьҭахь иааир акәын. Акометақәа Адгьыл ахь аӡы ааргар рылшон ҳәа агәаанагара ыҟан, аха адгьылтә ӡи акометақәа рҿы иҟоу аӡи ризотоптә еилазаара еиқәшәом. Убри аҟнытә, иҳәатәуп аӡы Адгьыл ахь иаанаанагаз астероидқәа ианырҿасыз аамҭазы ауп ҳәа. Аҵарауаа Фемидаҿы иара убас иуадаҩу агидрокарбонқәа рыԥшааит, аԥсҭазаара иаԥхьанеицәоу амолекулақәагьы уахь иналаҵаны[10]. 66 астероидқәа рыспектроскопиатә ҭҵаарақәа мҩаԥызгаз Иапониатәи аинфраҟаԥшьтә мҩаныза Akari ишьақәнарӷәӷәеит 22 С-класстәи астероидқәа рҟынтәи 17 рҿы ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым апропорциақәа рыла игидраттәу аминералқәа реиԥш аӡы ашьҭақәа шыҟоу, ԥыҭк рҿы акәзар аӡытә ҵааи аммиаки шыҟоу. Аӡы ашьҭақәа рыԥшааит S-класстәи асиликаттә астероидқәа рҿгьы, урҭ зынӡа иӡыдоу ҳәа иԥхьаӡан. S-класс астероидқәа рҿы иҟоу аӡы еиҳарак аекзогентә хылҵшьҭра амазар ҟалоит. Иҟалап, уи рҳахазар аӡы зҭаз астероидқәа рҿасраан. Иара убасгьы излеилкаахаз ала, амратә ԥша анырра аан, егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа реиҿасра, мамзаргьы иаанхаз аԥхарра аужьра аан, астероидқәа хәыҷы-хәыҷла аӡы рцәыӡуеит[11][12].

Цәыббрамза 8, 2016 шықәсазы астероид (101955) Бенну аҟынтәи адгьыл аҿырԥштәқәа раагара иазкыз америкатәи апланетабжьаратә станциа OSIRIS-REx акосмосахь идәықәҵан. Ԥхынҷкәынмза 31, 2018 шықәсазы аппарат астероидахь инеит, насгьы жьҭаарамза 20, 2020 шықәсазы адгьыл аҿырԥштәқәа еизнагеит, урҭгьы цәыббрамза 24, 2023 шықәсазы қәҿиарала Адгьыл ахь иаанагеит[13].

Астероид аформеи ашәагаақәеи реилкаара

Астероид (951) Гаспра. Акосмостә ӷба аҟынтәи иаагоу астероид раԥхьатәи асахьақәа руак. «Галилео» акосмостә зонд 1991 шықәсазы Гаспра ианахыԥраауаз аамҭазы иҭнахыз (аԥштәқәа рӷәӷәоуп)

Раԥхьаӡа акәны астероидқәа рдиаметрқәа ршәара рҽазыршәеит ииашаҵәҟьаны иубарҭоу адискқәа ршәара аметод ахархәарала, арахәыцтә микрометр ала Уилиам Гершель 1802 шықәсазы, Иоганн Шриотер 1805 шықәсазы. Урҭ рышьҭахь, егьырҭ астрономцәа XIX-тәи ашәышықәсазы убасҵәҟьа иршәеит зегь раасҭа илашо астероидқәа. Ари аметод зегь реиҳа иазымхоз алҵшәақәа рҟны иҟалоз аиқәымшәара дуқәа ракәын (иаҳҳәап, еиуеиԥшым аҵарауаа ироуз Церера иреиҵаӡоуи иреиҳаӡоуи ршәагаақәа жәантә еиԥшымызт).

Астероидқәа ршәагаа аилкааразы ҳаамҭазтәи аметодқәа ирылоуп аполиариметриатә, арадиолокациатә, аспеклинтерферометриатә, атранзиттә, аԥхарратә радиометриа[14].

Зегьы раасҭа имариоу, зхаҭабзиара ҳараку атранзиттә метод ауп. Астероид Адгьыл иаҿырԥшны аныҟәараан, зны-зынла харатәи аеҵәа афон аҿы иаҩсуеит, ари ацәырҵра аеҵәақәа астероидқәа рыла рыхҟьара ҳәа иашьҭоуп. Иарбоу аеҵәа ашәахәа анмаҷхо аамҭа шәаны, астероид ахьынӡаҟоу абжьаӡара удыруазар, уи ашәагаа ииашаны аилкаара алшоит. Ари аметод иалнаршоит Паллас еиԥш иҟоу астероид дуқәа ршәагаа ииашаны аилкаара[15].

Аполиариметриа аметод астероид ашәахәа инақәыршәаны ашәагаа аилкаара ауп иаанаго. Астероид шаҟа идуу аҟара, убри аҟара амра ашәахәа еиҳаны ианыԥшуеит. Аха, астероид ашәахәа ӷәӷәала астероид аҿықәан иҟоу альбедо иадҳәалоуп, уигьы еидызкыло ахрақәа реилазаара иахьыԥшуп. Иаҳҳәап, астероид Веста аҿықәан иҟоу альбедо ҳарак инамаданы, Церера аасҭа 4-нтә еиҳаны алашара аныԥшуеит, насгьы ажәҩан аҿы зегь реиҳа иубарҭоу астероидуп, зны-зынла блалагьы иубарҭоуп.

Аха альбедо ахаҭагьы имарианы алкаара ауеит. Иҟоу убри ауп, астероид ашәахәа шаҟа илаҟәу аҟара, даҽакала иубарҭоу аҭыԥ аҿы амра ашәахәақәа шаҟа имаҷны ианырԥшуа аҟара, убри аҟара еиҳа илбаанадоит, насгьы аԥхараан аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы аԥхарра еиԥш иҭнажьуеит.

Аполиариметриа аметод ахархәара алшоит астероид аформа аилкааразы, аҵәираан ашәахәа аҽаԥсахрақәа рҭаҩрала, иара убасгьы уи аҵәира аамҭа аилкааразы, иара убасгьы аҿықәан иҟоу аиҿартәышьа дуқәа ралкааразы[15]. Уи адагьы, аинфраҟаԥшьтә телескопқәа рҟынтәи алҵшәақәа рхы иадырхәоит аԥхарратә радиометриа ахархәарала ашәагаақәа рышьақәыргыларазы[14].

Астероидқәа рыклассификациа

Астероидқәа рзеиԥш классификациа шьаҭас иамоуп урҭ рорбитақәа рҟазшьақәеи рыхҟьа ианыԥшуа амра ашәахәа аспектр ахҳәааи.

Аорбитатә гәыԥқәеи аҭаацәарақәеи

Астероидқәа рорбитақәа рҟазшьақәа инарықәыршәаны агәыԥқәеи аҭаацәарақәеи рыла рҽеидыркылоит. Абжьааԥны агәыԥ ахьӡ ахҵоуп иалкаау аорбитаҿы иаарԥшыз раԥхьатәи астероид ахьӡала. Агәыԥқәа ракәзар, еиҳа зыхиақәиҭу шьақәгылашьақәоуп, аҭаацәарақәа ракәзар, еиҳа еилаӷәӷәаны иҟоуп, анкьаӡа астероид дуқәа егьырҭ аобиектқәа ианырҿасуаз аамҭазы иҟалеит.

Атира аҭаацәара иаҵанакуа Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа ргәыԥ иаҵанакуеит зорбитақәа зегьы Адгьыл аорбита аҩныҵҟа иҟоу ацәеижь хәыҷқәа (урҭ афели аҟны Амра аҟынтәи рыбжьаӡара Адгьыл аорбита аперигели аасҭа еиҵоуп). Астероид 2021 PH27 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 114 мшы ыҟоуп — уи еицырдыруа астероидқәа рорбитатә аамҭақәа зегьы раасҭа икьаҿуп, насгьы Меркури ашьҭахь Амратә система аобиектқәа зегьы рҟнытә аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит (аперигели — 0,1331 а.ц.)[16]. 2021 шықәса аҟынӡа 2021 PH27 зегь реиҳа ихәыҷу аҵәҩанбжа ду азы арекорд аман (0,4617 а.ц.), 2019 LF6 (0,5554 а.ц., 151,2 мшы) насгьы (594913) ꞌAylóꞌchaxnim (0,555 а.ц., 145,65 мшы) рҭыԥ ааннкыланы. Аиҿырԥшразы, Меркури аҵәҩанбжа ду 0,39 а.ц. ауп, аперигели — 0,30749951 а.ц., насгьы аорбитатә аамҭа — 88 мшы. Астероид 2025 GN1 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 113 мшы ыҟоуп, аҵәҩанбжа ду — 0,4619717 а.ц.[17] Астероид 2025 SC79 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 128 мшы ыҟоуп[18] (аҵәҩанбжа ду 0,4957697 а.ц., аексцентриситет 0,4499108)[19].

Аспектралтә классқәа

1975 шықәсазы Кларк Р. Чапмен, Девид Моррисон, Бенџьамин Целлнер еиҿыркааит астероидқәа рыԥштәы, ральбедо, насгьы амра ашәахәа аспектр аҟазшьақәа рыла реихшара асистема[20]. Аханатә ари аклассификациа астероидқәа хы-хкык мацара алнакаауан[21]:

Ари асиа насшәа ирҭбаахеит, насгьы астероидқәа еиҳа-еиҳа инҭыршәшәааны иҭҵаахацыԥхьаӡа ахкқәа рхыԥхьаӡарагьы ацлара иаҿуп:

Иазгәаҭатәуп, еицырдыруа астероидқәа рхыԥхьаӡара, иарбанзаалак хкык иахыԥхьаӡалоу, хымԥада аҵабырг ишақәымшәо. Иҟоуп зышьақәыргылара даара иуадаҩу ахкқәа, насгьы иалкаау астероид ахкык еиҳа игәцаракны аҭҵаараан аҽаԥсахыр алшоит.

Аспектралтә классификациа ауадаҩрақәа

Аханатә, аспектралтә классификациа шьаҭас иамаз хы-хкык аматериалқәа ракәын, астероидқәа шьақәзыргылоу:

Аха, агәыҩбара ыҟоуп, ари аҩыза аихшара еилыкка астероид аилазаашьа ашьақәыргылара шалнаршо ала. Астероидқәа рыспектралтә классқәа еиуеиԥшым реилазаара шаадырԥшуагьы, еиԥшу аспектралтә класс иаҵанакуа астероидқәа еиԥшу аматериалқәа рыла ишышьақәгылоу азы шьақәырӷәӷәара ҳәа акгьы ыҟам. Убри аҟнытә аҵарауаа асистема ҿыц рыдрымкылаӡеит, аспектралтә классификациа алагаларагьы аанкылахеит.

Ашәагаақәа рыла аихшара

Астероидқәа рхыԥхьаӡара ршәагаа еизҳацыԥхьаӡа игәоуҭартә имаҷхоит. Ари амчратә закәан иақәныҟәозаргьы, 5 км, 100 км рҟны ақәцәақәа ыҟоуп, алогарифматә еихшара иаҳәо аҵкыс еиҳаны астероидқәа ыҟоуп[22].

Здиаметр D аасҭа еиҳау N астероидқәа рхыԥхьаӡара инықәырԥшны
D 100 м 300 м 500 м 1 км 3 км 5 км 10 км 30 км 50 км 100 км 200 км 300 км 500 км 900 км
N 25 000 000 4 000 000 2 000 000 750 000 200 000 90 000 10 000 1100 600 200 30 5 3 1

Астероидқәа ахьӡқәа рыҭара

Аханатә астероидқәа римтәии абырзентәии амифологиа афырхацәа рыхьӡқәа рырҭон; ԥыҭрак ашьҭахь аартҩцәа азин роуит урҭ ирҭахыз ахьӡқәа рыхҵаразы, иаҳҳәап, рхатәы хьыӡқәа. Раԥхьа астероидқәа еиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рырҭон; иаабац еиԥшым аорбитақәа змоу астероидқәа рымацара роуп (иаҳҳәап, Икар, Меркури аасҭа Амра иазааигәахо) ахацәа рыхьӡқәа зырҭоз. Ашьҭахь ари аԥҟара уаҳа иқәныҟәомызт.

Уажәазы, астероидқәа ахьӡқәа рыҭоит Апланета хәыҷқәа рноменклатура азы Ахеилак[23]. Иарбанзаалак астероид ахьӡ аиура алшом, зорбита ииашаны иԥхьаӡоу астероидқәа мацара роуп. Иҟан ахҭысқәа, астероид аартра ашьҭахь жәашықәсақәа анҵуаз ахьӡ анарҭоз. Аорбита ԥхьаӡахаанӡа, астероид аамҭалатәи ахьӡ ахҵахоит, уи аартра амш аазырԥшуа, иаҳҳәап, 1950 DA. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит ашықәс, актәи анбан — астероид анырԥшааз ашықәсазы амзабжа аԥхьаӡац ауп (иагоу аҿырԥштәаҿы, жәабранмза аҩбатәи азбжа ауп). Аҩбатәи анбан иаанарԥшуеит иарбоу амзабжаҿы иҟоу астероид аишьҭагыларатә номер; ҳҿырԥштәы аҿы раԥхьаӡа астероид аартын. Амзабжақәа 24 ыҟоуп, насгьы англыз нбанқәа — 26 ыҟоуп аҟнытә, ҩ-нбанк рхы иадырхәом: I (акы иахьеиԥшу азы) иара убас Z. Амзабжа аамҭазы иаартхаз астероидқәа рхыԥхьаӡара 24 еиҳахар, дырҩеигь алфавит алагамҭахь ихынҳәуеит, аҩбатәи анбан аиндекс 2 адыргыланы, анаҩстәи ахынҳәраан — 3, уҳәа убас иҵегьы. Астероид аорбита шьақәыргыланы ианыҟалалак, астероид еснагьтәи аномер аиууеит, насгьы аԥхьаартҩы азин иоууеит жәашықәса рыҩныҵҟа Апланета хәыҷқәа рноменклатура азы Акомитет астероид ахьӡ адгаларазы. Акомитет зықәшаҳаҭхаз астероид ахьӡ, ахҳәаа ацны, Апланета хәыҷқәа Рциркулиар аҿы иркьыԥхьуеит, насгьы уи акьыԥхьра ашьҭахь астероид аофициалтә хьӡыс иазыҟалоит[23].

Ахьӡҵара ашьҭахь астероид аофициалтә хьӡы шьақәгылоуп аԥхьаӡаци (аишьҭагыларатә номер) ахьӡи рыла — (1) Церера, (8) Флора уҳәа уб. иҵ.

Астероид ашьақәгылара

Иҟоуп агәаанагара, астероидтә маҟаҿы иҟоу апланетезимальқәа амратә наҟәыра егьырҭ аҭыԥқәа рҿы еиԥшҵәҟьа ишыҟалаз, Иупитер уажәтәи акапан аҟынӡа инаӡаанӡа, уи аамҭазы 99 % инареиҳаны апланетезимальқәа амаҟа аҟынтәи иҭцахеит Иупитери иареи рорбитатә резонансқәа ирыхҟьаны. Амодельҟаҵареи аҵәира амҽхакқәеи аспектралтә ҟазшьақәа реихшареи иаадырԥшуеит 120 км еиҳаны адиаметр змоу астероидқәа ари зааӡатәи аамҭазы аккрециала ишышьақәгылаз, еиҵоу ацәеижьқәа ракәзар, раԥхьатәи амаҟа Иупитер агравитациала аԥсаҟьара аан ма ашьҭахь астероидқәа реиҿаҳарақәа рҟынтәи аԥҽыхақәа роуп[24]. Церереи Вестеи агравитациатә дифференциациазы иахьынӡахәҭаз ашәагаа дуқәа шьҭырхит, уи аан аметалл хьанҭақәа агәыцәахь иӡааҟәрылеит, насгьы еиҳа иласу ахрақәа рҟынтәи ацәа шьақәгылеит[25].

Ниццатәи амодель аҿы, Коипер имаҟа аобиектқәа рацәаны адәахьтәи астероидтә маҟаҿы ишьақәгылеит, 2,6 а.ц. еиҳаны абжьаӡараҿы. Урҭ реиҳарак анаҩс Иупитер агравитациа иахҟьаны иҭцахеит, аха иаанхаз D-класс астероидқәа ракәзар ҟалоит, иҟалап, Церерагьы уахь иналаҵаны[26].

Астероид ашәарҭара

Адгьыл еицырдыруа астероидқәа зегьы раасҭа акырӡа ишдуугьы, 3 км еиҳау ацәеижь аҿасра ацивилизациа ақәыхра ахылҿиаар алшоит. Еиҳа ихәыҷу ацәеижь (здиаметр 50 метра еиҳау) аҿасра ирацәаны аԥсыҭбареи аекономикатә ԥхасҭа дуқәеи аанагар алшоит.

Астероид шаҟа идуу, ихьанҭоу аҟара, убри аҟара ашәарҭара ду ацуп, аха ари аҭагылазаашьаҿы уи аԥшаара еиҳа имариоуп. Иахьазы зегь реиҳа ишәарҭоу астероид ҳәа иԥхьаӡоуп Апофис, здиаметр 300 м рҟынӡа ыҟоу, уи аиҿасра атәыла зегьы шеибаку иқәнахыр алшоит.

Астероидқәа ркаҳара ахылҟьа-ҿылҟьа ахәшьарақәа[27]
Аобиект
адиаметр, м
Аҿасра амчхара,
Мт ТНТ
Акратер
адиаметр, км
Аеффектқәеи аиҿырԥшратә хҭысқәеи
— 0,015 — Хиросима ахыхь атомтә бомба аԥжәара
30 2 — аболид, ашоктә цәқәырԥа, аԥхасҭа маҷ
50 10 ≤1 Тунгускатәи ахҭыс иаҟароу аԥжәара, акратер хәыҷы
100 80 2 аӡритә бомба аԥжәара 50 Мт (СССР, 1962 ш.)
200 600 4 Аҳәынҭқаррақәа рымҽхак змоу аахақәа
500 10 000 10 Аконтинентқәа рмасштаб змоу аахақәа
1 000 80 000 20 миллионла, миллиардла аԥсыҭбаара
5 000 10 000 000 100 миллиардла аԥсыҭбара, адунеизегьтәи аҳауаҟәандара аԥсахра
≥10 000 ≥80 000 000 ≥200 Ауаҩытәыҩсатә цивилизациа аҭашәара

Рашәарамза 1, 2013 шықәсазы астероид 1998 QE2 Адгьыл зегь реиҳа иазааигәахеит аҵыхәтәантәи 200 шықәса ирылагӡаны. Абжьаӡара 5,8 миллион километра ыҟан, уи Амза аасҭа 15-нтә еиҳа ихароуп[28].

2016 шықәса инаркны, АЗТ-33 ВМ ателескоп Урыстәыла аус ауеит ашәарҭара зҵоу ажәҩантә цәеижьқәа ргәаҭаразы. Уи иалшоит 50 метра ашәагаа змоу ишәарҭоу астероид 150 миллион километра рҟынӡа абжьаӡараҿы 30 секунд рыла аилкаара. Уи абзоурала, Тунгусстәи аметеорит еиԥшу, апланета азы ишәарҭоу ажәҩантә цәеижьқәа заанаҵ (мызкы шагу иадамзаргьы) ргәаҭара алыршахоит[29].

Раԥхьатәи 30 астероид

  1. Церера (уажәы аҵантә планета астатус амоуп)
  2. Паллада
  3. Иунона
  4. Веста
  5. Астреиа
  6. Геба
  7. Ирида
  8. Флора
  9. Метида
  10. Гигеиа
  11. Парфенопа
  12. Викториа
  13. Егериа
  14. Ирена
  15. Евномиа
  16. Психеиа
  17. Фетида
  18. Мельпомена
  19. Фортуна
  20. Массалиа
  21. Лиутециа
  22. Каллиопа
  23. Талиа
  24. Фемида
  25. Фокеиа
  26. Прозерпина
  27. Евтерпа
  28. Беллона
  29. Амфитрита
  30. Ураниа

Асимволқәа

Раԥхьатәи 37 астероид астрономиатә символқәа рымоуп. Урҭ аиҵаҩраҿы иаагоуп.

Астероид Асимволқәа
(1) Церера ⚳
(2) Паллада ⚴
(3) Иунона ⚵
(4) Веста ⚶
(5) Астреиа
(6) Геба
(7) Ирида
(8) Флора
(9) Метида
(10) Гигеиа
(11) Парфенопа
(12) Викториа
(13) Егериа
(14) Ирена
(15) Евномиа
(16) Психеиа
(17) Фетида
(18) Мельпомена
(19) Фортуна
(26) Прозерпина
(28) Беллона
(29) Амфитрита
(35) Левкофеиа
(37) Фидес

Шәахә. иара уб.

Азгәаҭақәа

  1. ↑ "Установлено истинное происхождение термина "астероид" - Вести.Наука". Вести.Наука. Иархивтәоу аоригиналзы 17 абҵарамза 2019 ахь. Ириашоу 17 абҵарамза 2019 шықәсазы.
  2. ↑ Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. Рис. 1.1 // Астероидно-кометная опасность: вчера, сегодня, завтра / Под ред. Шустова Б. М., Рыхловой Л. В.. — М.: Физматлит, 2010. — 384 с. — ISBN 978-5-9221-1241-3.
  3. ↑ "News Release — IAU0603: IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (пресс-релиз Международного астрономического союза, 24 августа 2006)" (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 13 цәыббрамза 2008 ахь. Ириашоу 5 ажьырныҳәамза 2018 шықәсазы.
  4. ↑ "IAU Minor Planet Center". Minor Planet Center. Иархивтәоу аоригиналзы 5 хәажәкырамза 2019 ахь. Ириашоу 1 мшаԥымза 2017 шықәсазы.
  5. ↑ "How Many Solar System Bodies" (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 3 ԥхынгәымза 2017 ахь. Ириашоу 5 ажьырныҳәамза 2018 шықәсазы.
  6. ↑ "MPC Archive Statistics". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 24 ажьырныҳәамза 2012 ахь. Ириашоу 11 ажьырныҳәамза 2013 шықәсазы.
  7. ↑ "Minor Planet Names". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 4 ԥхынгәымза 2012 ахь. Ириашоу 11 ажьырныҳәамза 2013 шықәсазы.
  8. ↑ "New study reveals twice as many asteroids as previously believed". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 4 ԥхынгәымза 2012 ахь. Ириашоу 28 хәажәкырамза 2006 шықәсазы.
  9. ↑ Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. Hidden Mass in the Asteroid Belt (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2002. — July (vol. 158, no. 1). — P. 98—105. — doi:10.1006/icar.2002.6837. Архивировано 26 жьҭаарамза 2018 года.
  10. ↑ "Впервые найден водяной лёд на астероиде". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 20 нанҳәамза 2013 ахь. Ириашоу 4 хәажәкырамза 2013 шықәсазы.
  11. ↑ Fumihiko Usui et al. AKARI/IRC near-infrared asteroid spectroscopic survey: AcuA-spec Архив ҟаҵан 2018-12-23 азы Wayback Machine аҟны., 17 December 2018
  12. ↑ Space telescope detects water in a number of asteroids Архив ҟаҵан 2018-12-23 азы Wayback Machine аҟны., December 18, 2018
  13. ↑ "Капсула с образцами грунта астероида Бенну успешно приземлилась в американском штате Юта". BFM.ru (аурыс бызшәала). 25 цәыббрамза 2023. Иархивтәоу аоригиналзы 28 цәыббрамза 2023 ахь. Ириашоу 22 жәабранмза 2024 шықәсазы.
  14. ↑ 14,0 14,1 "E. Tedesco. Asteroid Albedos and Diameters // Proceedings of the 160th International Astronomical Union. — Belgirate, Italy: Kluwer Academic Publishers, 1993. — P. 55—57" (англыз бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 16 цәыббрамза 2014 ахь. Ириашоу 8 нанҳәамза 2011 шықәсазы.
  15. ↑ 15,0 15,1 Lang, Kenneth R. The Cambridge Guide to the Solar System (англ.). — 2003. — P. 390—391. — ISBN 978-0521813068.
  16. ↑ "Solar System's fastest-orbiting asteroid discovered". Иархивтәоу аоригиналзы 28 нанҳәамза 2021 ахь. Ириашоу 30 нанҳәамза 2021 шықәсазы.
  17. ↑ Colors and Dynamics of a Near-Sun Orbital Asteroid Family: 2021 PH27 and 2025 GN1, 2025
  18. ↑ "Открыт астероид внутри орбиты Венеры, поражающий размерами и скоростью". Иархивтәоу аоригиналзы 5 абҵарамза 2025 ахь. Ириашоу 8 абҵарамза 2025 шықәсазы.
  19. ↑ "Fast-moving asteroid found in Sun's glare". Иархивтәоу аоригиналзы 21 жьҭаарамза 2025 ахь. Ириашоу 21 жьҭаарамза 2025 шықәсазы.
  20. ↑ Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
  21. ↑ McSween Jr., Harry Y. Meteorites and Their Parent Planets.
  22. ↑ Davis 2002, «Asteroids III», cited by Željko Ivezić Архив ҟаҵан 2011-07-20 азы Wayback Machine аҟны.
  23. ↑ 23,0 23,1 "Naming of Astronomical Objects". Международный астрономический союз. Иархивтәоу аоригиналзы 4 абҵарамза 2013 ахь. Ириашоу 28 рашәарамза 2019 шықәсазы.
  24. ↑ Bottke, Durda; Nesvorny, Jedicke; Morbidelli, Vokrouhlicky; Levison. The fossilized size distribution of the main asteroid belt (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2005. — Vol. 175. — P. 111. — doi:10.1016/j.icarus.2004.10.026. — Bibcode: 2005Icar..175..111B. Архивировано 24 хәажәкырамза 2009 года.
  25. ↑ Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors. — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.
  26. ↑ William B. McKinnon, 2008, «On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt». Архив ҟаҵан 2016-04-15 азы Wayback Machine аҟны. American Astronomical Society, DPS meeting #40, #38.03
  27. ↑ И. В. Ломакин, М. Б. Мартынов, В. Г. Поль, А. В. Симонов. К вопросу реализации программы исследования малых тел Солнечной системы // НПО имени С. А. Лавочкина : журнал. — 2013. — № 4 (20). — С. 12. — ISSN 2075-6941. Архивировано 1 ажьырныҳәамза 2017 года.
  28. ↑ "В ночь на 1 июня большой астероид пролетит рядом над Землёй". RuNews24. 31 лаҵарамза 2013. Иархивтәоу аоригиналзы 21 ԥхынҷкәынмза 2016 ахь. Ириашоу 12 ԥхынҷкәынмза 2016 шықәсазы.
  29. ↑ Иван Чеберко (15 рашәарамза 2016). "В России заработал первый телескоп для обнаружения опасных астероидов". Известия. Иархивтәоу аоригиналзы 4 ажьырныҳәамза 2017 ахь. Ириашоу 12 ԥхынҷкәынмза 2016 шықәсазы.

Азхьарԥшқәа