Asker� ceza yarg�s� asker� mahkemelerin asker� ceza yarg�s� alan�ndaki yarg�sal faaliyetleridir[2]. Asker� ceza yarg�s� bu haliyle yukar�da g�rd���m�z adl� yarg�n�n ceza yarg�s� k�sm�na �ok benzer. Asker� yarg� da adl� yarg� gibi iki derecelidir. Bu yarg� kolunun ilk derece mahkemeleri, asker� mahkemeler ve disiplin mahkemeleridir. Asker� yarg�n�n �st mahkemesi ise Asker� Yarg�tayd�r.

A. �lk Derece Mahkemeleri XE "�lk Derece Mahkemeleri"

Asker� ceza yarg�s�n�n ilk derece mahkemeleri �asker� mahkemeler� ve �disiplin mahkemeleri� olmak �zere ikiye ayr�l�r.

1. Disiplin Mahkemeleri XE "Disiplin Mahkemeleri" [3]

Kurulu�-. Disiplin Mahkemeleri 1961 ve 1982 Anayasalar�m�z taraf�ndan �ng�r�lm�� olan mahkemelerdir. Bu mahkemeler, 16.6.1964 tarih ve 477 say�l� Disiplin Mahkemeleri Kurulu�u, Yarg�lama Usul� ve Disiplin Su� ve Cezalar� hakk�nda Kanun ile kurulmu�tur.

Bu Kanunun 2'nci maddesine g�re, biri ba�kan ikisi �ye olmak �zere �� subaydan kurulur. Dolay�s�yla disiplin mahkemesinin �yeleri hakim de�ildir. Disiplin mahkemesinde g�rev yapan subaylar ayn� zamanda normal k�ta g�revlerini de s�rd�r�rler. Mahkemenin �yelerinin ba��ms�z ve tarafs�z nitelikte hakim olmamas�, bu mahkemelerin kurulu�unun Anayasam�za ayk�r� oldu�u izlenimi vermektedir. Zira Anayasam�za g�re, �yarg� yetkisi T�rk milleti ad�na, ba��ms�z mahkemelerce kullan�l�r�. Keza bu mahkemelerin kurulu�u ve �yelerinin atanma bi�imi ve �al��ma usullerinin Anayasam�z�n 138�inci maddesinde �ng�r�len �mahkemelerin ba��ms�zl���� ilkesi ve 139�uncu maddede �ng�r�len �hakimlik ve savc�l�k teminat�� esaslar�yla ba�da�t���n� s�ylemek olduk�a g��t�r. Zira yukar�da belirtildi�i gibi mahkemenin �yeleri normal subaylard�r. Bunlar oraya birlik komutan� taraf�ndan se�ilmektedirler. Birlik komutan� ayn� zamanda bu mahkemede iddianame d�zenleyerek dava a�maktad�r. Bu mahkemede savc�l�k g�revi, kendisine �disiplin subay�� denen ve yine birlik komutan� taraf�ndan atanan bir subay taraf�ndan yerine getirilmektedir. 12.6.2003 tarih ve 4895 say�l� Kanunla disiplin subay�n�n �yard�mc�l��� kald�r�lan askeri hakim s�n�f�na mensup subaylar aras�ndan� atanmas� �ng�r�lm��t�r. Ancak bu s�n�ftan atama yap�lmam�� ise normal subaylar bu g�revi yapabilir.

G�rev.- Disiplin mahkemelerinin kurulu�u bak�m�ndan mevcut bu sak�ncalar� �ok abartmamak gerekir. Zira bu mahkemeler, asker ki�ilerin ufak tefek asker� su�lar�na bakmaktad�rlar. Bu su�lar Disiplin Mahkemeleri kurulu�u, Yarg�lama Usul� ve Disiplin Su� ve Cezalar� Hakk�nda Kanunun 47-67�nci maddesinde say�lm��t�r. �rnek olarak bunlardan baz�lar� �unlard�r: K�sa s�reli ka�ma (6 g�ne kadar), k�sa s�reli (6 g�ne kadar) izin s�resini ge�irme, ast�na s�vmek, hakaret etmek, n�bet talimat�na ayk�r� hareket etmek, sarho�luk, vb. Disiplin mahkemeleri �� g�nden iki aya kadar oda ve g�z hapsi cezas� verebilmektedir. Verilen cezalar disiplin cezaevlerinde �ektirilir. �tiraz halinde disiplin mahkemesi kararlar� bir �st disiplin mahkemesi taraf�ndan incelenir.

2. Asker� Mahkemeler XE "Askeri Mahkemeler"

Kurulu�.- Asker� mahkemeler Anayasam�z taraf�ndan �ng�r�lm�� olan mahkemelerdir (m.145). Asker� mahkemelerin kurulu�u, 25 Ekim 1963 tarih ve 353 say�l� Asker� Mahkemelerin Kurulu�u ve Yarg�lama Us�l� Kanunu ile d�zenlenmi�tir. Bu Kanunda, 29 Haziran 2006 tarih ve 5530 say�l� Kanunla pek �ok de�i�iklik yap�lm��t�r. Bu kanuna g�re, asker� mahkemeler, iki asker� hakim ve bir subay �yeden olu�urlar. Subay �yeyi nezdinde asker� mahkeme kurulan komutan se�er. Bu mahkemelerde ba�kanl�k g�revini en k�demli �ye yapar. Ba�kan hakim �ye olabilece�i gibi, subay �ye de olabilir. Asker� mahkemelerde iddia makam�n� asker� savc� i�gal eder.

Asker� mahkemelerin bu kurulu�unun Anayasam�z ve Avrupa �nsan Haklar� S�zle�mesi ile ba�da�t���n� s�ylemek pek kolay de�ildir. Subay �yenin herhangi bir ba��ms�zl��� yoktur. Birlik komutan�n�n etkisi alt�nda bulunmas� pek muhtemeldir.

Asker� mahkemelerin asker� hakim s�n�f�ndan �yelerinin de ba��ms�zl�k ve tarafs�zl�klar�ndan ��phe edilebilir. Bunlar, adl� yarg�da oldu�u gibi ba��ms�z bir Hakimler ve Savc�lar Y�ksek Kurulu taraf�ndan atanmamaktad�rlar. Bunlar�n atanmas�n� asker� hakimlerin mesle�e al�m�n� ve g�rev yerlerine atanmas�n� Milli Savunma Bakanl��� yapmaktad�r. Di�er yandan asker� hakimlerin �zl�k i�leri ve �zellikle meslekte y�kselmeleri sistemini de ba��ms�zl�k ve tarafs�zl�k esaslar�yla pek ba�da�maz. 26 Ekim 1963 tarih ve 357 say�l� Asker� Hakimler Kanununun 12�nci maddesine g�re, asker� hakimler subay ve hakim olanak iki ayr� a��dan sicil de�erlendirmesine t�bi tutulurlar. Ve bir �subay sicil belgesi� ve bir de �mesleki sicil belgesi� d�zenlenir. Y�kseltilmelerinde bu iki belgedeki notlar�n ortalamas� dikkate al�n�r. �Subay sicil belgesi�ni ise asker� hakimin birinci, ikinci ve ���nc� sicil �stleri d�zenler. Bu sicil �stleri de nezdinde asker� mahkeme kurulan komutan veya asker� amirdir. Bu ki�i bir adl� makam de�il, do�rudan do�ruya bir asker� makamd�r. G�r�ld��� gibi asker� hakimlerin terfileri yar� yar�ya adl� bir makam olmayan asker� komutanlar�n verecekleri sicil notlar�na ba�l�d�r. Bu nedenle asker� hakimlerin kendileri hakk�nda subay sicil belgesi d�zenleyecek sicil �stleri durumunda olan komutanlara kar�� ba��ms�zl�klar�ndan ��phe edilebilir. Asker� hakimler, y�kselmeleri yar� yar�ya takdirine ba�l� oldu�u bir ki�i kar��s�nda kendilerini ba��ms�z hissetmeyebilirler. Bu nokta kan�mca, Anayasam�z�n 9�uncu ve 138�inci maddelerinde �ng�r�len �ba��ms�zl�k� ilkesine ayk�r�d�r. Keza bu husus, Avrupa �nsan Haklar� S�zle�mesinin 6�nc� maddesinde �ng�r�len �ba��ms�zl�k� ko�uluna da ayk�r�d�r.

G�rev.- Asker� mahkemelerin g�revi Anayasam�z�n 145�inci maddesinde d�zenlenmi�tir. Bu maddeye g�re �u su�lardan do�an davalar, asker� mahkemelerde g�r�l�r: (1) Asker ki�ilerin asker� olan su�lar� (asker� su�, asker� ceza kanununda d�zenlenen su�lard�r). (2) Asker ki�ilerin asker ki�iler aleyhine i�ledikleri su�lar. (3) Asker ki�ilerin, asker� mahallerde yahut askerlik hizmet ve g�revleri ile ilgili olarak i�ledikleri su�lar. G�r�ld��� gibi her �� h�lde de, asker� mahkemelerin g�revli olmas� i�in san���n hep bir �asker ki�i� olmas� gerekir.

�kinci bir grup hal vard�r ki, bu durumlarda asker� mahkemeler, asker� olmayan ki�iler konusunda, yani siviller konusunda da yetkilidir. Anayasam�z�n 145�inci maddesinin 2'nci f�kras�na g�re, asker� mahkemeler, asker olmayan ki�ilerin �zel kanunda belirtilen asker� su�lar� ile kanunda g�sterilen g�revlerini ifa ettikleri s�rada i�ledikleri su�lara bakmakta da g�revlidirler. �rne�in 5 Ekim 2006 tarihine kadar, Asker� Ceza Kanununda belirtilen yoklama ka�a��, bakaya gibi su�lar hen�z asker ki�i s�fat�n� kazanmam�� ki�iler, yani siviller taraf�ndan i�lenir. Ancak bu t�r su�larda kanunda belirtilen bir asker� su� oldu�u i�in yine bu su�lar� i�leyen ki�iler asker� mahkemelerde yarg�lan�rlard�. Keza siviller taraf�ndan i�lenen belli durumlarda milli savunmaya h�yanet ve milli savunma aleyhinde baz� su�larda yine asker� mahkemeler g�revliydi. Ancak 25 Ekim 1963 tarih ve 353 say�l� Kanunun 13��nc� maddesi, 29 Haziran 2006 tarih ve 5530 say�l� Kanunla de�i�tirilerek, �Askeri Ceza Kanununun 55, 56, 57, 58, 59, 61, 63, 64, 75, 79, 80, 81, 93, 94, 95, 114 ve 131 inci maddelerinde yaz�l� su�lar, askeri mahkemelerin yarg� yetkisine tabi olmayan sivil ki�iler taraf�ndan bar�� zaman�nda i�lenirse; bu ki�ilerin yarg�lanmas�, adli yarg� mahkemeleri taraf�ndan, Askeri Ceza Kanunu h�k�mleri uygulanmak suretiyle� yap�laca�� h�kme ba�land�.

Anayasam�z�n 145�inci maddesinin ���nc� f�kras�na g�re �asker� mahkemelerin sava� veya s�k�y�netim hallerinde hangi su�lar ve hangi ki�iler bak�m�ndan yetkili olduklar�... kanunla d�zenlenir�. Dolay�s�yla normal zamanlarda asker� mahkemelerin g�revli olmad��� sivillerin i�ledi�i birtak�m su�lar da sava� ve s�k�y�netim h�linde asker� mahkemeler de yarg�lanabilir. Nitekim, sava� h�linde asker� mahkemelerin hangi t�r davalara bakaca�� 353 say�l� Kanunun 14��nc� maddesinde ayr�nt�lar�yla say�lm��t�r. Di�er yandan 13 may�s 1971 tarih ve 1402 say�l� S�k�y�netim Kanunu da (m.13)  �s�k�y�netim il�n edilen b�lgelerde, s�k�y�netim il�n�na neden olan olaylara ili�kin su�lar�... s�k�y�netim il�n�ndan en �ok �� ay �nce i�lemi� olanlar��n davalar�na s�k�y�netim asker� mahkemelerinde bak�laca�� h�k�m alt�na al�nm��t�r.

B. �st Derece Mahkemesi: Asker� Yarg�tay XE "Askeri Yarg�tay"  

Asker� ceza yarg�s� kolunun �st derece (kontrol) mahkemesi Asker� Yarg�tayd�r. Asker� Yarg�tay, Anayasam�z�n 156�nc� maddesine g�re, asker� mahkemelerden verilen karar ve h�k�mlerin son inceleme merciidir.

Asker� Yarg�tay �yeleri birinci s�n�f asker� hakimler aras�ndan Asker� Yarg�tay Genel Kurulunun �ye tamsay�s�n�n salt �o�unlu�u ve gizli oyla her bo� yer i�in g�sterece�i ��er aday i�inden Cumhurba�kan�nca se�ilir.

Asker� Yarg�tay�n kurulu�u ve �al��ma usulleri 8 Temmuz 1972 tarih ve 1600 say�l� Asker� Yarg�tay Kanunu ile d�zenlenmi�tir. Asker� Yarg�tayda, be� daire, bir Daireler Kurulu, bir Genel Kurul ve bir de Ba�kanlar Kurulu vard�r.

Her daire bir ba�kan ve d�rt �yenin toplanmas�yla karar verir (m.5).

Daireler Kurulu, Asker� Yarg�tay Ba�kan�n�n ba�kanl���nda, ikinci ba�kan, daire ba�kanlar�, kararlar�na itiraz edilen veya direnilen daire hari� olmak �zere geri kalan d�rt daireden iki�er �yenin kat�lmas�yla olu�ur (m.6). Daireler Kurulunun g�revi, Asker� Yarg�tay daire kararlar�na kar�� ilk derece asker� mahkemelerin verdikleri direnme karar�n� incelemektir. Keza Asker� Yarg�tay daire kararlar�na Ba�savc�l�k da itiraz edebilir. Bu kararlar da Daireler Kurulunda incelenir.

Genel Kurul, Asker� Yarg�tay Ba�kan�, Ba�savc�s�, �kinci Ba�kan�, daire ba�kan ve �yelerinin tamam�ndan olu�ur (m.7). Genel Kurulun ba�l�ca g�revleri i�tihatlar� birle�tirmektir. Genel Kurulun i�tihad� birle�tirme kararlar�, asker� mahkemeleri, disiplin mahkemelerini, Asker� Yarg�tay dairelerini ve Daireler Kurulunu ba�lar.

Asker� ceza yarg�s�n�n i�leyi�i adl� yarg�n�n ceza yarg�s�n�n i�leyi�i gibidir. Bu nedenle burada ayr�nt�lar�yla incelemeyece�iz. Asker� mahkemenin karar� temyiz edilirse dosya ilk�nce Asker� Yarg�tay dairelerinden birine gelir. Buras� ya onama ya da bozma karar� verir. Onama karar� verirse ilk derece mahkemesinin karar� kesinle�mi� olur. Bozma karar� verirse, dosya tekrar ilk derece mahkemesine gider. Buras� dairenin karar�na kar�� ya direnme, ya da uyma karar� al�r. Uyma karar� al�rsa yeniden yarg�lama yapar. Direnme karar� al�rsa dosya tekrar Asker� Yarg�taya g�nderilir. Bu sefer dairede de�il, Daireler Kurulunda incelenir. Asker� Yarg�tay�n Daireler Kurulu, fonksiyon bak�m�ndan Yarg�tay�n Ceza Genel Kurulu gibidir. Daireler kurulun karar� kesindir. Buna ilk derece askere mahkemesi uymak zorundad�r.