Antonio Palacios, madrigallego universal

Do mesmo xeito que para moitos outros pobos, a emigración veu forxando o carácter dos galegos ao longo da historia, especialmente nos dous últimos séculos. Este fenómeno -extremadamente dramático, pero tamén enriquecedor- deu lugar a novas realidades, como a dos madrigallegos, un colectivo integrado actualmente por ao redor dun cuarto de millón de persoas, primeiras e segundas xeracións de galegos radicados na capital de España.

Estes vínculos xustificarían por si sós calquera esforzo encamiñado a fortalecer as relacións sociais e institucionais e a explorar novas vías de colaboración entre as comunidades autónomas de Galicia e de Madrid. Como vimos facendo e faremos, aínda con máis intensidade se cabe, no futuro. Porque a nosa relación e os intereses comúns van moito máis alá.

As dúas comunidades formamos parte -e sentímonos orgullosos diso- da nación española baixo o acubillo da Carta Magna aprobada democraticamente, mentres que as relacións económicas, culturais e de todo tipo flúen nunha e noutra dirección cunha intensidade crecente. En Madrid, os galegos sentímonos como na nosa propia casa; e en Galicia, profesamos idéntica acollida a calquera madrileño que nos visite pola razón que sexa.

En Madrid, os galegos sentímonos como na nosa propia casa; e en Galicia, profesamos idéntica acollida a calquera madrileño que nos visite pola razón que sexa

Alfonso Rueda

— Presidente da Xunta de Galicia

Falamos de vínculos que se perden na noite dos tempos, con infinidade de exemplos nos dous territorios.

Antonio Palacios Ramilo (O Porriño 1874-Madrid 1945) é, sen dúbida, un exemplo paradigmático de madrigallego, moitísimo antes de que esta expresión se popularizase. Natural do Porriño, Antonio Palacios trasladouse a Madrid para cursar estudos de arquitectura. Alí desenvolveu a súa carreira e alcanzou o éxito case inmediatamente despois de iniciar o exercicio profesional.

Con apenas 30 anos, gana o concurso para a construción do Palacio de Comunicacións (hoxe sede da Alcaldía de Madrid) cun proxecto asinado co seu compañeiro Joaquín Otamendi. Ese traballo catapultouno como unha das grandes figuras da arquitectura española de principios do século XX, e a esa encarga seguiríana infinidade de proxectos, tanto en Madrid como noutras localizacións da xeografía peninsular, especialmente na súa Galicia natal, á cal permaneceu vinculado durante toda a súa vida.

O Madrid do século XX leva a sinatura de Antonio Palacios a través de edificios icónicos que contribúen de maneira singular a definir a imaxe dunha cidade cosmopolita e aberta, nunha etapa de transición que situou a urbe madrileña na modernidade da man de proxectos arquitectónicos á altura dos que se executaban daquela nas capitais europeas ou norteamericanas.

Penso en edificios como o xa referido Palacio de Correos, o Banco Español del Río da Prata (hoxe Instituto Cervantes), o Círculo de Belas Artes, o Hospital de Xornaleiros de San Francisco de Paula, tamén denominado Palacio de Maudes (adquirido e rehabilitado pola Comunidade de Madrid como sede da Consellería de Medio Ambiente, Vivenda e Agricultura), a Casa Comercial Palazuelo, edificios residenciais ou os diferentes proxectos que executou desde principios dos anos vinte como arquitecto xefe do Metro de Madrid.

Escenas da súa infancia, como as canteiras de granito de Atios e do Porriño, da súa familia materna, ou do mundo ferroviario, no cal traballaba o seu pai como axudante de obras públicas, probablemente o acompañaron e inspiraron toda a súa vida, contribuíndo de maneira decisiva a formar a súa personalidade e configurar o seu inconfundible estilo arquitectónico.

O logotipo do rombo, icona universal que identifica o Metro de Madrid, é tamén obra de Palacios, un auténtico polímata entre cuxo legado tamén se inclúen brillantes incursións noutras disciplinas como a pintura ou interesantes textos xornalísticos.

Nada do que sucedía ao seu redor e na súa época resultaba alleo ao noso homenaxeado.

Coñecidas son as súas viaxes por Europa -frecuentes a Inglaterra- que influíron poderosamente na súa capacidade creativa, do mesmo xeito que as súas apreciacións directas en Grecia ou Exipto.

O seu cosmopolitismo non lle impediu cultivar permanentemente os vínculos coas súas orixes.

Alfonso Rueda

— Presidente da Xunta de Galicia

O seu cosmopolitismo non lle impediu -probablemente ao contrario, por valorar a importancia das raíces- cultivar permanentemente os vínculos coas súas orixes.

Foi amigo de grandes artistas galegos contemporáneos, como os pintores Fernando Álvarez de Sotomayor e Francisco Llorens – ambos establecidos tamén en Madrid-; cultivou a amizade de intelectuais e galeguistas da época, como Ramón Cabanillas -o cal acompaña na súa recepción na Real Academia Galega-, como Castelao ou como Valentín Paz Andrade.

Todo lle interesa a Palacios, e moi particularmente a arquitectura de Galicia, especialmente a medieval e a popular.

Non resulta estraño, por tanto, que Palacios sexa lembrado polas súas achegas á arquitectura modernista e racionalista, pero tamén como un dos iniciadores da arquitectura rexionalista en Galicia.

Do mesmo xeito que Madrid, Galicia está entrefebrada da obra co selo de Antonio Palacios. Arquitectura civil, como o Teatro García Barbón de Vigo, o Pavillón de Recreo de Santiago de Compostela, o Pavillón da Fonte e o Hotel Sanatorio de Mondariz; a Central Eléctrica de Tambre, en Noia, ou o Concello do Porriño, a súa vila natal, entre outros moitos exemplos.

Pero tamén arquitectura relixiosa, como o Templo Votivo do Mar de Panxón, en Nigrán, que segundo di a tradición proxectou gratuitamente, unha actitude, segundo parece, bastante frecuente na súa carreira; o Templo da Veracruz, no Carballiño (Ourense); ou a Virxe da Roca de Baiona, proxectada nos seus primeiros anos de exercicio. En Panxón, por certo, acaba de iniciarse un proxecto de restauración financiado pola Xunta de Galicia cun orzamento próximo aos 350.000 euros.

Sen executar quedaron multitude de traballos, tamén no ámbito urbanístico, no cal realizou proxectos para cidades como Vigo, Vilagarcía de Arousa, Santiago de Compostela ou Madrid. Quen sabe se propostas como as cidades satélite que prevía para a contorna de Vigo se terían adiantado a algúns dos retos dos nosos días!

Foi Palacios un home visionario, convencido do enorme potencial da fachada portuaria de Galicia, pero visionario tamén noutros ámbitos como cando, con varias décadas de antelación (en 1925, precisamente desde as páxinas do Faro de Vigo), propoñía converter en hotel o centenario Hospital Real de Santiago, que pasado o tempo se transformou no actual Parador dos Reis Católicos, integrado na Rede de Paradores.

Son só algunhas pinceladas dunha traxectoria tan brillante como inabarcable, a dun galego universal, un galego bo e xeneroso, que consagrou a súa vida á arquitectura e aos usuarios da súa obra. Un home bo, merecedor de todas as homenaxes, en Madrid, en Galicia e, por suposto, no seu Porriño natal.