Izvorni kod stranice Sahara

{{druga upotreba|film pod istim imenom|Sahara (film iz 1943)}}
'''Sahara''' ({{lang-ar|الصحراء الكبرى}}, ''{{transl|ar|ALA|aṣ-ṣaḥrāʼ al-kubrá}}'' – „velika pustinja”) najveća je [[pustinja|vruća pustinja]] i treća najveća pustinja na svetu posle [[Antarktik]]a i [[Arktik]]a.<ref name="geology.com">{{cite web|url=http://geology.com/records/largest-desert.shtml|title=Largest Desert in the World|last=|first=|date=|website=|publisher=|language=|archive-url=|archive-date=|accessdate=7. 3. 2018}}</ref> Obuhvata površinu od 9.200.000 km<sup>2</sup><ref>{{cite journal|last1=Cook|first1=Kerry H|last2=Vizy|first2=Edward K|date=2015|title=Detection and Analysis of an Amplified Warming of the Sahara Desert|url=|journal=Journal of Climate|volume=28|page=6560|pages=|doi=10.1175/JCLI-D-14-00230.1|via=}}</ref> i može se porediti sa površinom cele [[Kina|Kine]] ili [[Sjedinjene Američke Države|Amerike]].

Sahara obuhvata većinu [[Severna Afrika|severne Afrike]], izuzev plodne [[Regija|regije]] na obali [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]], [[Atlas (planine)|Atlaskih planina]] [[Magreb]]a i doline [[Nil]]a u [[Egipat|Egiptu]] i [[Sudan]]u. Ona se proteže od [[Crveno more|Crvenog mora]] na istoku i [[Sredozemlje|Mediterana]] na severu do [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] na zapadu, gde se pejzaž postepeno menja iz pustinje na priobalne ravnice. Na jugu je ograničena [[Sahel]]om, pojasom polupustinjske tropske [[Savana|savane]] oko doline reke [[Niger (reka)|Niger]] i [[Sudan (regija)|regije Sudan]] u podsaharskoj Africi.

Sahara se može podeliti na nekoliko regija, uključujući: [[Zapadna Sahara|zapadnu Saharu]], centralne [[Ahagar|ahagarske planine]], planine Tibesti, airske planine, pustinju [[Tenere]] i [[Libijska pustinja|Libijsku pustinju]].

Naziv „sahara” je nastala od [[dijalekt]]ične [[Arapski jezik|arapske]] reči za pustinju – ''{{transl|ar|ALA|ṣaḥra}}'' ({{lang|ar|صحرا}}).<ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sahara|title=Origin and meaning of Sahara|last=|first=|date=|website=Etymonline.com|publisher=|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=7. 3. 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://online.ectaco.co.uk/main.jsp?do=e-services-dictionaries-word_translate1&status=translate&lang1=23&lang2=ar&source_id=2119140|title=English-Arabic Online Dictionary|last=|first=|date=28. 12. 2006|website=|publisher=Online.ectaco.co.uk|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309105446/http://online.ectaco.co.uk/main.jsp?do=e-services-dictionaries-word_translate1&status=translate&lang1=23&lang2=ar&source_id=2119140|archive-date=2009-03-09|accessdate=12. 6. 2010}}</ref><ref>{{cite book|title=A Dictionary of Modern Written Arabic (Arabic-English)|url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_t0g4|last=Wehr|first=Hans|publisher=Otto Harrassowitz|year=1994|isbn=0-87950-003-4|edition=4.|location=Wiesbaden|publication-place=|page=[https://archive.org/details/dictionaryofmode0000wehr_t0g4/page/589 589]|pages=|type=}}</ref><ref>{{cite book|title=al-Mawrid: Qāmūs ‘Arabī-Inklīzī|last=al-Ba'labakkī|first=Rūḥī|publisher=Dār al-‘Ilm lil-Malāyīn|year=2002|isbn=|edition=16|location=Beirut|publication-place=|page=689|pages=|language=ar|type=}}</ref>

== Geografija ==
[[Datoteka:Oasis in Lybia.JPG|mini|150p|Oaza u Libiji]][[Datoteka:Camels at Giza.JPG|mini|150p|Kamile u Egiptu]]
[[Datoteka:Emi Koussi-Tibesti Mountains-Chad.jpg|mini|150p|Tibesti, snimak iz svemira]]
[[Datoteka:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|mini|150p|Dine u Maroku]]
Sahara pokriva velike delove [[Alžir]]a, [[Čad]]a, [[Egipat|Egipta]], [[Libija|Libije]], [[Mali|Maloga]], [[Mauritanija|Mauritanije]], [[Niger]]a, [[Zapadna Sahara|Zapadne Sahare]], [[Sudan]]a i [[Tunis]]a. Ona pokriva 9.000.000 {{translit|km}}<sup>2</sup>, odnosno 31% cele Afrike. Ako bi bile obuhvaćene sve površine sa godišnjim padavinama manjim od 250 mm, Sahara bi obuhvatala 11.000.000 {{translit|km}}<sup>2</sup>. To je jedna od tri izrazite fiziografske pokrajine Afričke masivne fiziografske podele.

Sahara je uglavnom kamenita pustinja (hamada, kamena visoravan), peskovite pustinje (peščana mora – velike površine pokrivene pečanim dinama) formiraju samo manji deo, ali mnoge od peščanih dina su više od 180 {{translit|m}}.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/14357841|title=Modern physical geography|last=Strahler|first=Arthur Newell|date=|publisher=J. Wiley|year=1987|isbn=0471850640|edition=3|location=New York|publication-place=|pages=|type=|oclc=14357841}}</ref> Vetar ili retke kiše oblikuju pustinjske karakteristike: peščane dine, polja dina, peščana mora, kamene visoravni, ravnice šljunka (''reg''), [[Vadi|suve doline]] (''wadi''), suva jezera (''oued'') i [[Slanište|slane površine]] (''shatt'' ili ''chott''). Neuobičajene oblike zemljišta uključuju strukturu Ričata u Mauritaniji.

=== Planine ===
Na severozapadu Afrike, u Alžiru i Maroku, uzdižu se planine [[Atlas (planine)|Atlas]], koje predstavljaju barijeru između [[sredozemna klima|mediteranske]] i [[aridna klima|aridne klime]]. Najviši vrh je Tubkal – 4.165 metara. U unutrašnjosti Sahare uzdižu se dve ''ostrvske'' planine, Ahagar u Alžiru (najviši vrh Tahat – 3.005 metara) i Tibesti u Čadu (Emi Kusi – 3.415 metara). Obe planine su [[vulkan]]skog porekla.

=== Reljef ===
Sahara je najveća [[pustinja]] na [[svet]]u, sa površinom od oko 9 miliona km². Oko 1,2 miliona km² je [[pesak|peskovita]], dok je ostatak [[kamen]]it i [[šljunak|šljunkovit]]. U [[Afrika|Africi]] se peskovite pustinje nazivaju [[peskovita pustinja|ergovi]], kamenite su [[kamenita pustinja|hamade]], a šljunkovite, kojih ima u plitkim depresijama u Libiji, poznate su pod imenom – seriri.

==== Erozivni oblici ====
U alžirskom delu Sahare u hamadama se javljaju stenoviti ostenjaci, formirani delovanjem peska nošenog [[vetar|vetrom]]. Ovi oblici se u Alžiru nazivaju – „gur“. Brojne su i suve rečne doline – [[vadi|uadi]], ostaci nekadašnjih [[reka]], kojima samo nakon iznenadnih pljuskova poteče [[voda]]. U delovima pustinje gde je vetar pojačanog intenziteta, a podloga slabije vezana javljaju se „izduvne (deflacione) kotline“. Jedna od najvećih na svetu nalazi se jugoistočno od planine [[Tibesti (planinski venac)|Tibesti]] i zahvata površinu od oko 90.000 km².

==== Akumulativni oblici ====
Na mestima gde je [[izdan]]ska voda u blizini površine dolazi do formiranja slanih jezera u depresijama. Ona su brojna i nestalna, ima ih oko 1.000 širom Alžira i Tunisa. Nazivaju se šotovi, a najpoznatiji takvi su Šot DŽerid i Šot-eš-Šergi. Najkarakterističniji oblici su, svakako, [[dina (reljef)|dine]] koje dostižu značajne dimenzije (do 180 metara) i barhani ([[srp]]aste dine), kojih najviše ima u [[Libijska pustinja|Libijskoj pustinji]]. Dostižu visine oko 30-40 metara. Poseban oblik dine – [[sif]], karakterističan je za Saharu, nastaje delovanjem vetra promenljivog pravca i [[brzina|brzine]] kretanja.

=== Klimatske osobnosti ===
[[Klima]] Sahare nije oduvek bila aridna. U prošlosti se na osnovu pronađenih [[fosil]]a zaključuje da je ovde vladala izuzetno vlažna klima i vegetacija je bila bujna. Krajem poslednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]], pre oko 8.000 godina, u pustinji su [[kiša|kiše]] bile česte, danas je ona jedno od najsušnijih predela na svetu.
Prosečne [[padavine]] u Sahari su manje od 20 mm godišnje. Dnevno kolebanje [[temperatura|temperature]] vazduha iznosi oko 35 °C, dok su sezonska kolebanja čak 56,5 °C. Temperatura peska u pustinji dostiže 81 °C. Najviša temperatura na [[Zemlja|Zemlji]] izmerena je u oazi Azizi, u Libijskoj pustinji i iznosila je 57,8 °C.

U Sahari duvaju snažni vetrovi koji formiraju peščane [[oluja|oluje]]. Karakteristični lokalni vetrovi su gibli, samum i sarat u [[Alžir]]u i [[Tunis]]u, hamsin u [[Egipat|Egiptu]] i šerguj u [[Maroko|Maroku]].

U Sahari je pao sneg januara 2012. godine, prvi posle 1978. godine.<ref>[http://www.blic.rs/Vesti/Svet/302616/U-Sahari-pao-sneg U Sahari pao sneg („Blic“, 20. januar 2012)], Pristupljeno 24. 4. 2013.</ref>

=== Hidrografija ===
Najveća i jedina prava [[reka]] u Sahari je [[Nil]]. Protiče kroz Sudan i Egipat i uliva se u [[Sredozemno more]], praveći veliku [[rečna delta|deltu]]. Podzemne [[izdan]] i formiraju [[oaza|oaze]], koje su okružene bujnim rastinjem. Takve su Baharija, Dakla i Siva u Egiptu, zatim Kufra u [[Libija|Libiji]], Tidikept i Gurara u Alžiru. Brojna su i povremena slana [[jezero|jezera]] – [[šot]]ovi, kojih ima najviše u Alžiru i Tunisu. Najpoznatiji su [[Šot DŽerid]], [[Šot-eš-Šergi]] i [[Šot el Hodna]]. U koritima nekadašnjih reka – [[vadi|uadima]] mestimično se nakon iznenadnih pljuskova javljaju povremeni tokovi.

=== Flora i fauna ===
U priobalnim područjima Sahare, na obalama [[Sredozemno more|Mediterana]] i [[Atlantski okean|Atlantika]], javlja se [[žbun]]oliko rastinje, garig i [[makija]]. U njegovom zaleđu su oblasti prekrivene [[sukulenti|sukulentnim]] biljkama i [[lišaj]]evima. U podgorinama planina Ahagar i Tibesti javljaju se [[palme]] i srodne vrste, dok se u povremeno vlažnim i slanim područjima oko šotova formiraju halofitne biljke. U samom središtu pustinje nema nikakve vegetacije usled vrlo nepovoljnih uslova za razvoj života.

Uprkos negostoljubivosti prostora, Sahara je dom za brojne životinjske vrste prilagođene pustinjskom načinu života. Brojne su [[jednogrba kamila|jednogrbe kamile]], zatim [[koza|koze]] i [[skorpije|škorpioni]]. U Sahari žive tri vrste [[pustinjska lisica|pustinjskih lisica]] i mali [[sisari]], nalik [[glodari]]ma, poznati kao [[damani]]. Kamenite prostore nastanjuje nekoliko vrsta otrovnih [[zmije|zmija]]. Karakteristične su i [[adaks antilopa|adaks antilope]], zatim [[afrički divlji pas|afrički divlji psi]] i [[gepard]]i. Ovde žive i gazele, a nekada veoma brojna vrsta – [[noj]]evi, danas se retko viđa u Sahari.

== Društvene odlike ==
=== Historija ===
Najstarijim narodima u Sahari smatraju se [[Berberi]] i [[Tuarezi]], koji ove prostore naseljavaju od njenog postanka. Pre 9.000-6.000 godina ppre nove ere u slivu reke [[Nil]] razvila se civilizacija starih [[Stari Egipat|Egipćana]] i [[Nubija]]ca, a oko [[1200. p. n. e.]] i [[Fenikija|Feničana]]. Pred početak nove ere Saharom su zavladali [[Grci]], [[Antički Rim|Rimljani]] i [[Antička Kartagina|Kartaginjani]]. U VII veku u ove prostore prodire [[islam]]. Do XIX veka većinu prostora današnjeg Egipta, Libije i Sudana držalo je [[Osmansko carstvo]], kada otpočinje evropska kolonizacija. [[Francuzi]] su zauzeli [[Alžir]], [[Tunis]], [[Maroko]], [[Niger]], [[Mali]] i [[Čad]]. [[Španci]] su osvojili [[Zapadna Sahara|Zapadnu Saharu]], a [[Italijani]] [[Libija|Libiju]]. [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Velika Britanija]] uspostavila je svoju vlast na prostoru [[Egipat|Egipta]] i [[Sudan]]a. Prvi se za nezavisnost izborio Egipat, [[1922]]. godine, a ostale zemlje Sahare u periodu 1951–1975. godine.

=== Stanovništvo ===
Zbog loših klimatskih uslova u Sahari nema velikih naselja. Sve ukupno u pustinji živi oko dva miliona ljudi, pretežno po oazama ili u njihovoj blizini. Najviše je Berbera, Tuarega, Kopta i Beduina. Najveći gradovi svih država saharske podoblasti su raposređeni po obalama Sredozemlja i Atlantika.

== Slike ==
<gallery>
Slika:EPSN0701 Saharski put.JPG|<center>Saharski krajolik ([[Tunis]])
Slika:EPSN0708 Zalazak u Sahari sa kamilama.JPG|<center>Zalazak Sunca u Sahari (Tunis)
</gallery>

== Povezano ==
* [[Alžir]]
* [[Maroko]]
* [[Tunis]]
* [[Egipat]]
* [[Libija]]

== Reference ==
{{reflist}}

== Literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite book|author1=Brett, Michael |author2=Prentess, Elizabeth |title=The Berbers|url=https://archive.org/details/berbers0000bret |publisher= Blackwell Publishers|date= 1996}}
* {{cite book|author=Bulliet, Richard W. |title=The Camel and the Wheel|url=https://archive.org/details/camelwheel0000bull |publisher= Harvard University Press|date= 1975}} Republished with a new preface Columbia University Press, 1990.
* {{cite book|author=Gearon, Eamonn|title=The Sahara: A Cultural History|url=https://archive.org/details/saharaculturalhi0000gear|publisher= Signal Books (UK), Oxford University Press (USA) |date= 2011}}
* {{cite book|author=Julien, Charles-Andre|title=History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830|url=https://archive.org/details/historyofnorthaf0000juli|publisher= Praeger|date= 1970}}
* {{cite book|author=Kennedy, Hugh|title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus|url=https://archive.org/details/muslimspainportu00unse|publisher= Longman|date= 1996}}
* {{cite book|author=Laroui, Abdallah Laroui|title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay|publisher= Princeton|date= 1977}}
* {{cite book|author=Scott, Chris |title=Sahara Overland|publisher= Trailblazer Guides|date= 2005}}
* {{cite book|author=Wade, Lizzie|url=http://news.sciencemag.org/archaeology/2015/02/drones-and-satellites-spot-lost-civilizations-unlikely-places |title=Drones and Satellites Spot Lost Civilizations in Unlikely Places|publisher= Science (American Association for the Advancement of Science)|date=2015}}
{{refend}}

== Vanjske veze ==
{{Commonscat|Sahara}}
{{portal|Geografija}}
* [http://www.algeria-un.org/default.asp?doc=-sahara Slike Sahare sa stranice Alžirske misije UN-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926110533/http://www.algeria-un.org/default.asp?doc=-sahara |date=2008-09-26 }}
* [http://www.capezone.com/images/Sahara.html Preko 3.000 fotografija Sahare]
* [http://www.sahara-nature.com/index.php Flora i fauna Sahare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127130856/http://www.sahara-nature.com/index.php |date=2011-11-27 }}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sahara| ]]
[[Kategorija:Pustinje u Africi]]
[[Kategorija:Sjeverna Afrika]]