Tekst źródłowy strony Mauritius

{{inne znaczenia|państwa|wyspa [[Mauritius (wyspa)|Mauritius]]}}
{{Państwo infobox
 |nazwa                  = Republika Mauritiusu
 |nazwa oryginalna       = {{K|en|Republic of Mauritius}}
 |dopełniacz nazwy       = Mauritiusa
 |lata istnienia         = 
 |herb                   = Coat of arms of Mauritius.svg
 |flaga                  = Flag of Mauritius.svg
 |dewiza                 = {{J|la|Stella Clavisque Maris Indici}}<br>(Gwiazda i klucz do Oceanu Indyjskiego)
 |hymn                   = [[hymn Mauritiusa|{{J|en|Motherland}}]]<br>(Ojczyzna)
 |hymn audio             = Motherland (instrumental).ogg
 |ustrój polityczny      = [[republika]]
 |konstytucja            = 
 |stolica                = [[Port Louis]]
 |data powstania         = 12 marca 1968
 |data likwidacji        = 
 |władca                 = 
 |prezydent              = [[Dharam Gokhool]]
 |premier                = [[Navin Ramgoolam]]
 |powierzchnia           = 2045 km²
 |rok                    = 2017
 |liczba ludności        = 1 356 388<ref>{{Cytuj |tytuł = The World Factbook – Central Intelligence Agency |data dostępu = 2017-10-05 |opublikowany = www.cia.gov |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html |język = en}}</ref>
 |gęstość zaludnienia    = 663 os./km²
 |ISO 3166               = MU
 |waluta                 = [[Rupia Mauritiusu|rupia maurytyjska]] (MUR)
 |numer kierunkowy       = +230
 |domena                 = [[.mu]]
 |kod samochodowy        = MS
 |kod samolotowy         = 3B
 |strefa czasowa         = [[Uniwersalny czas koordynowany|UTC]] +4
 |narodowości            = 
 |język urzędowy         = brak, ''de facto'' [[język angielski|angielski]] i [[język francuski|francuski]]
 |religia dominująca     = [[hinduizm]]
 |terytoria zależne      = 
 |terytoria autonomiczne = [[Rodrigues]]
 |pkb rok                = 2023
 |pkb                    = 14,57 mld<ref name="IMF">Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków [[Międzynarodowy Fundusz Walutowy|Międzynarodowego Funduszu Walutowego]] na rok 2023: {{cytuj stronę |url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=6&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |tytuł = World Economic Outlook Database, April 2023 |autor = International Monetary Fund |język = en |data dostępu = 2023-05-20}}</ref> [[dolar amerykański|USD]]
 |pkb na osobę           = 11 548<ref name="IMF"/> [[dolar amerykański|USD]]
 |pkb psn rok            = 2023
 |pkb psn                = 36,79 mld<ref name="IMF"/> [[Dolar międzynarodowy|dolarów międzynar.]]
 |pkb psn na osobę       = 29 164<ref name="IMF"/> [[Dolar międzynarodowy|dolarów międzynar.]]
 |mapa                   = Mauritius - Location Map (2013) - MUS - UNOCHA.svg
 |alt mapy               = 
 |opis mapy              = 
 |lokalizacja mapa       = Location Mauritius AU Africa.svg
 |nazwa lokalizacji      = 
 |opis lokalizacji       = 
 |współrzędne            = 
 |commons                = Category:Mauritius
 |wikinews               = 
 |wikicytaty             = Mauritius
 |wikisłownik            = Mauritius
}}
'''Mauritius''' ({{fr.|Maurice}}), '''Republika Mauritiusu'''<ref name="odmiana" /> ({{w języku|en|Republic of Mauritius}}, [[Język francuski|fr.]] {{K|fr|République de Maurice}}) – [[państwo wyspiarskie]] położone w południowo-zachodniej części [[Ocean Indyjski|Oceanu Indyjskiego]], w archipelagu [[Maskareny|Maskarenów]], około 900 km na wschód od [[Madagaskar]]u i ok. 170 km na północny wschód od [[Reunion]]u. Poza samą wyspą [[Mauritius (wyspa)|Mauritius]] do Republiki Mauritiusu należą także: wyspa [[Rodrigues]] (w odległości 563 km na wschód od wyspy głównej), [[archipelag]] [[Cargados Carajos]] (402 km na północ) i [[Wyspy Agalega]] (933 km na północ).

== Historia ==
Wyspa została odkryta przez [[Portugalia|Portugalczyków]] w 1505 roku. Skolonizowana została przez [[Holandia|Holendrów]] w 1638 i nazwana imieniem [[Maurycy Orański|księcia Maurycego Orańskiego]]. Francuzi opanowali wyspę w XVIII wieku, zmieniając nazwę na ''Île de France''. Nazwa Mauritius została przywrócona w 1810 roku, gdy Brytyjczycy przejęli wyspę. Anglicy znieśli niewolnictwo i zaczęli sprowadzać robotników z Indii.

Mauritius uzyskał niezależność w 1968 roku. 18 kwietnia 1968 roku na podstawie [[Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 249|Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 249]] Mauritius został członkiem [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Security Council Resolution 249 – UNSCR |data dostępu = 2022-02-15 |opublikowany = unscr.com |url = http://unscr.com/en/resolutions/249}}</ref>.

Kraj stał się republiką w ramach [[Wspólnota Narodów|Wspólnoty Narodów]] w 1992. Jest jednym z nielicznych krajów afrykańskich posiadających stabilną demokrację z regularnie odbywającymi się wolnymi wyborami i przestrzeganymi prawami człowieka. Dzięki rozwiniętemu sektorowi turystycznemu przyciągnął znaczne zagraniczne inwestycje, osiągając tym samym jeden z najwyższych w Afryce dochodów na obywatela.

== Geografia ==
[[Plik:Rochester falls.jpg|thumb|[[Rochester Falls]] w południowej części wyspy]]
[[Plik:Mauritius Trou d’Eau Douce.jpg|mały|Miasto Trou d'Eau Douce we wschodniej części Mauritiusa (dystrykt [[Flacq]]) ]]
[[Plik:Mauritius flic en flac beach.jpg|mały|Flic-en-Flac – zachodnie wybrzeże wyspy (dystrykt [[Black River (Mauritius)|Black River]])]]
{{osobny artykuł|Geografia Mauritiusa}}
Główna wyspa [[Mauritius (wyspa)|Mauritius]] razem z wyspami [[Reunion]] i [[Rodrigues]] jest częścią archipelagu [[Maskareny|Maskarenów]]. Archipelag ten powstał miliony lat temu w wyniku podwodnych erupcji wulkanicznych.

Stolicą państwa i największym miastem jest [[Port Louis]], leżący po północno-zachodniej stronie wyspy Mauritius. Inne większe miasta: [[Curepipe]], [[Vacoas-Phoenix]], [[Beau Bassin]], [[Quatre Bornes]] oraz [[Beau Bassin|Rose Hill]].

Wyspa [[Mauritius (wyspa)|Mauritius]] (1864 km² powierzchni) ma w przybliżeniu kształt [[owal]]u o dłuższej średnicy 61 km i krótszej 47 km. Linia brzegowa ma 161 km długości. Najwyższe wzniesienie, [[Piton de la Petite Rivière Noire]], 828 m n.p.m. Wnętrze wyspy obejmuje płaskowyż o średniej wysokości 671 m n.p.m., charakteryzujący się znaczną wielkością opadów (średnio 510 cm rocznie). Płaskowyż opada łagodnie ku północy przechodząc w nadmorską równinę, natomiast od południa i zachodu opada stromymi urwiskami ku wąskiemu pasmu wybrzeża.

== Demografia ==
=== Statystyki demograficzne ===
{| class="wikitable"
|-
!colspan="2" align="center"| (2005)
|-
| '''Liczba ludności'''
| ''1 230 602''
|-
!colspan="2"| Ludność według wieku
|-
| 0 – 14 lat
| ''24,4%'' (mężczyzn 151 043, kobiet 148 847)
|-
| 15 – 64 lat
| ''69,1%'' (mężczyzn 424 472, kobiet 425 974)
|-
| ponad 64 lata
| ''6,5%'' (mężczyzn 31 506, kobiet 48 760)
|-
!colspan="2"| Wiek (mediana)
|-
| W całej populacji
| ''30,5'' lat
|-
| Mężczyzn
| ''29,65'' lat
|-
| Kobiet
| ''31,46'' lat
|-
| '''Przyrost naturalny'''
| ''0,84%''
|-
| '''Współczynnik urodzeń'''
| ''15,62'' urodzin/1000 mieszkańców
|-
| '''Współczynnik zgonów'''
| ''6,83'' zgonów/1000 mieszkańców
|-
| '''Współczynnik migracji'''
| ''−0,41'' migrantów/1000 mieszkańców
|-
!colspan="2"| Ludność według płci
|-
| przy narodzeniu
| ''1,02'' mężczyzn/kobiet
|-
| poniżej 15 lat
| ''1,02'' mężczyzn/kobiet
|-
| 15 – 64 lat
| ''1'' mężczyzna/kobietę
|-
| powyżej 64 lat
| ''0,65'' mężczyzn/kobiet
|-
| w całej populacji
| ''0,97'' mężczyzn/kobiet
|-
!colspan="2"| Umieralność noworodków
|-
| W całej populacji
| ''15,03'' śmiertelnych/1000 żywych
|-
| płci męskiej
| ''17,74'' śmiertelnych/1000 żywych
|-
| płci żeńskiej
| ''12,27'' śmiertelnych/1000 żywych
|-
!colspan="2"| Oczekiwana długość życia
|-
| W całej populacji
| ''72,38'' lat
|-
| Mężczyzn
| ''68,4'' lat
|-
| Kobiet
| ''76,41'' lat
|-
| '''Rozrodczość'''
| ''1,96'' urodzin/kobietę
|-
| '''Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS'''
| ''0,1%'' (2001)
|-
| '''Liczba osób żyjących z HIV/AIDS'''
| ''700'' (2001)
|-
| '''Liczba zmarłych na HIV/AIDS'''
| ''mniej niż 100'' (2001)
|}

=== Grupy etniczne ===
* [[Hindusi]] – 68%,
* [[Kreole]] – 27%,
* [[Chińczycy]] – 3%,
* [[Francuzi]] – 2%.

=== Religie i wyznania ===
{{zobacz też|Podział administracyjny Kościoła katolickiego na Mauritiusie}}
{{zobacz też|Świadkowie Jehowy na Mauritiusie}}
Struktura religijna w 2020 roku według The ARDA<ref>{{Cytuj |tytuł = National Profiles |data dostępu = 2022-10-01 |opublikowany = www.thearda.com |url = https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=147c}}</ref>:
* [[hinduizm]] – 44,2%,
* [[chrześcijaństwo]] – 33,1%:
** [[kościół łaciński|katolicyzm]] – 21,3%,
** [[protestantyzm]] – 10,6% (w większości [[Pentekostalizm|zielonoświątkowcy]] – ponad 100 tys.<ref>{{Cytuj |tytuł = GEORGE RAFAËL LESTE, président de l’Assemblée de Dieu : « Oui, la foi peut déplacer les montagnes » |data dostępu = 2022-10-01 |opublikowany = Le Mauricien |url = https://www.lemauricien.com/week-end/george-rafael-leste-president-l-assemblee-dieu-oui-la-foi-peut-deplacer-les-montagnes/150676/ |język = fr}}</ref>),
** niezależne kościoły – 0,86%,
* [[islam]] – 16,9%,
* brak religii – 2%,
* [[bahaizm]] – 1,8%,
* religie chińskie – 1,3%,
* tradycyjne [[religia plemienna|religie plemienne]] – 0,2%
* inne religie – 0,5%.

=== Języki ===
* [[język kreolski Mauritiusa|kreolski Mauritiusa]] – 80,5%,
* [[język bhodźpuri|bhodźpuri]] – 12,1%,
* [[język francuski|francuski]] – 3,4% (urzędowy),
* [[język angielski|angielski]] – 1,3% (urzędowy),
* inne – 3,7%.

== Polityka ==
Głową państwa jest [[Prezydenci Mauritiusa|prezydent]], wybierany na pięcioletnią kadencję przez [[Zgromadzenie Narodowe (Mauritius)|Zgromadzenie Narodowe]] (''National Assembly'') – jednoizbowy maurytyjski parlament. Spośród 70 członków parlamentu, 62 jest wybieranych bezpośrednio w wyborach powszechnych, a 8 jest wyznaczonych, aby reprezentować mniejszości etniczne, w zależności od wyników wyborów. Parlament jest kierowany przez [[Premierzy Mauritiusa|premiera]] i radę ministrów. Główne partie: Walczący Ruch Mauritiusu (MMM), Partia Pracy (LP), Partia Socjalistyczna Mauritiusu oraz Ruch Socjalistyczny Mauritiusu (MSM)<ref>{{cytuj |tytuł = Systemy polityczne współczesnego świata |autor = Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut |wydawca = Arche |miejsce = Gdańsk |data = 2004}}</ref>.

== Podział administracyjny ==
[[Plik:Mauritius (+claim islands).svg|thumb|upright=1.7|Wyspy, do których rości sobie prawo Mauritius]]
{{osobny artykuł|Podział administracyjny Mauritiusa}}
Mauritius jest podzielony na 9 dystryktów:
* [[Black River (Mauritius)|Black River]]
* [[Flacq]]
* [[Grand Port]]
* [[Moka (dystrykt)|Moka]]
* [[Pamplemousses (dystrykt)|Pamplemousses]]
* [[Plaines Wilhems]]
* [[Port Louis (dystrykt)|Port Louis]]
* [[Rivière du Rempart (dystrykt)|Rivière du Rempart]]
* [[Savanne]]

Ponadto w skład Mauritiusa wchodzą trzy terytoria zależne:
* [[Wyspy Agalega]]
* [[Cargados Carajos]]
* [[Rodrigues]]

Mauritius rości sobie prawa także do archipelagu [[Czagos]], którym zarządza [[Wielka Brytania]] i samotnej wyspy [[Tromelin]], należącej do [[Francja|Francji]]<ref name="CIA"/>. Terytoria te były od XVIII wieku częścią francuskiej, a następnie brytyjskiej kolonii, podzielonej dopiero w połowie XX wieku.

== Gospodarka ==
[[Plik:Mauricio in the center of the City of Port louis.jpg|mały|[[Port Louis]], gospodarcze centrum kraju]]
Podstawami gospodarki są turystyka, eksport wyrobów tekstylnych, oraz uprawa trzciny cukrowej. Użytki rolne stanowią 56% powierzchni kraju. Uprawia się  tytoń, herbatę, kukurydzę, banany. [[Wskaźnik rozwoju społecznego]] wynosi 0,771, drugi (po [[Libia|Libii]]) w regionie Afryki (63. na świecie).

Według GPI Mauritius jest najbezpieczniejszym krajem w Afryce i ma niski wskaźnik przestępczości. Jednym z głównych zagrożeń na Mauritiusie są klęski żywiołowe, takie jak cyklony. Sezon cyklonowy trwa od listopada do maja i może powodować rozległe szkody materialne<ref>{{Cytuj |autor = Expatriate Healthcare |tytuł = The Safest Countries in Africa (RANKED) |data = 2022-12-28 |data dostępu = 2023-02-24 |opublikowany = Expatriate Group |url = https://www.expatriatehealthcare.com/the-safest-countries-in-africa-ranked/ |język = en}}</ref>.

=== Emisja gazów cieplarnianych ===
Emisja [[równoważnik dwutlenku węgla|równoważnika dwutlenku węgla]] z Mauritiusa wyniosła w 1990 roku 1,844 Mt, z czego 1,191 Mt stanowiła emisja dwutlenku węgla, na drugim miejscu był [[metan]], a na trzecim [[Tlenek diazotu|podtlenek azotu]]. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 1,128 t dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na tysiąc dolarów amerykańskich [[produkt krajowy brutto|PKB]] – 148 kg. Od tego czasu emisje dwutlenku regularnie rosną, natomiast emisje pozostałych gazów cieplarnianych pozostają na zbliżonym poziomie. W niektórych latach nieco bardziej zauważalna jest emisja [[Fluorowane gazy cieplarniane|gazów fluorowanych]]. Szczególnie duży wzrost emisji dotyczy energetyki, nieco mniejszy transportu. W 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 4,384 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca wyniosła 3,456 t i w przeliczeniu na tysiąc dolarów PKB – 164 kg<ref>{{Cytuj |autor = F. Monforti-Ferrario, G. Oreggioni, E. Schaaf, D. Guizzardi, J.G.J. Olivier, E. Solazzo, E. Lo Vullo, M. Crippa, M. Muntean, E. Vignati |tytuł = Fossil CO2 and GHG emissions of all world countries. 2019 report – Study |url = https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9d09ccd1-e0dd-11e9-9c4e-01aa75ed71a1/language-en |miejsce = Luksemburg |wydawca = Publications Office of the European Union |data = 2019 |s = 159 |isbn = 978-92-76-11100-9 |doi = 10.2760/687800 |język = en |rozdział = Mauritius |typ nośnika = pdf}}</ref>.

== Kultura ==
Zmienna kolonialna przeszłość Mauritiusu ma odzwierciedlenie w kulturze. Na przykład [[sztuka kulinarna]] jest połączeniem [[Holandia|holenderskiej]], [[Francja|francuskiej]], [[Indie|indyjskiej]] i [[Kreole|kreolskiej]].

[[Plik:Seven Coloured Earths Geopark in Chamarel, Mauritius (53697998768).jpg|thumb|Chamarel – ziemia siedmiu kolorów]]

W 2008 roku [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]], obywatel [[Francja|Francji]] i Mauritiusu, został pierwszym w historii wyspy laureatem [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie literatury|literackiej Nagrody Nobla]].

W 1847 roku Mauritius został piątym krajem na świecie wydającym [[znaczek pocztowy|znaczki pocztowe]]. Dwa typy znaczków wydane wtedy, znane jako [[Mauritius "Post Office"|Mauritius „Post Office”]], należą do najbardziej znanych na świecie ze względu na rzadkość występowania i wysoką wartość.

Kiedy została odkryta, wyspa Mauritius była miejscem zamieszkania ptaków nieznanego wcześniej gatunku, który Portugalczycy nazwali [[Dront dodo|dodo]]. Jednakże do 1681 roku wszystkie dodo zostały zabite przez osadników lub ich [[domestykacja zwierząt|udomowione zwierzęta]]. Ptak ten widnieje w godle państwa.

=== Święta i zwyczaje ===

* [[Nowy Rok]] – 1-2 stycznia<ref>{{Cytuj |tytuł = Mauritius Public Holidays 2024 |data dostępu = 2024-10-15 |opublikowany = PublicHolidays.mu |url = https://publicholidays.mu/2024-dates/ |język = en-US}}</ref>
* Zniesienie niewolnictwa – 1 lutego
* Święto Narodowe – 12 marca
* [[Święto Pracy]] – 1 maja
* Przyjazd robotników kontraktowych – 2 listopada
* [[Boże Narodzenie]] – 25 grudnia
* [[Chiński Nowy Rok|Święto Chińskiej Wiosny]], styczeń lub luty, w zależności od [[Kalendarz chiński|kalendarza chińskiego]]
* [[Thaipusam]], styczeń lub luty, w zależności od kalendarza tamilskiego
* [[Mahaśiwaratri]], między lutym a marcem
* [[Ugadi]], marzec
* [[Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny]], 15 sierpnia
* [[Ganeśćaturthi]], między sierpniem a wrześniem
* [[Diwali]], od października do listopada
* [[Id al-Fitr|Eid ul-Fitr]], o każdej porze roku, ponieważ islam opiera się na kalendarzu księżycowym

== Przypisy ==
<references>
<ref name="CIA">{{Cytuj stronę |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html |tytuł = Mauritius |praca = World Factbook |opublikowany = CIA |język = en |data dostępu = 2016-02-19}}</ref>
<ref name="odmiana">Według ''Wielkiego Słownika Ortograficznego'' [[Wydawnictwo Naukowe PWN|PWN]] jedyną poprawną formą dopełniacza jest Mauritiusa [https://sjp.pwn.pl/szukaj/mauritius.html]. Jednak według [[Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej|Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych]] poprawnym dopełniaczem podawanym w wykazie nazw państw jest Mauritiusu [http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/nazwy_panstw_swiata.pdf] (ta forma podawana była już w wykazie państw z 1977 r. opublikowanym jako Zarządzenie nr 17 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 19 kwietnia 1977 r. zmieniające zarządzenie w sprawie ustalenia brzmienia nazw miejscowości i obiektów geograficznych znajdujących się poza granicami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. Urz. MNSzWiT 1977 nr 4, poz. 13) [http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/dzurz_mnszwit_1977_nr_4_poz_13.pdf]), czy w ''Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN'' pod redakcją prof. Andrzeja Markowskiego (wyd. z 2006 r.).</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* [https://www.govmu.org/ Government of Mauritius] – oficjalna strona rządu
* [http://www.mauritius.net/ Official Site for Mauritius] – portal Mauritius Tourism Promotion Authority
* [https://archive.is/20130428144049/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-148&srt=pabn&col=abcdefghinoq&msz=1500 World Gazetteerr]

{{Państwa Afryki}}
{{Grupa szablonów
|tytuł = Członkostwo w organizacjach międzynarodowych
|lista =
{{Unia Afrykańska}}
{{SADC}}
{{WTO}}
}}
{{Dawne kolonie francuskie}}
{{Kolonie brytyjskie}}
{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Mauritius| ]]
[[Kategoria:Wyspy Oceanu Indyjskiego]]
[[Kategoria:Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych]]
[[Kategoria:Państwa w Afryce]]