Tekst źródłowy strony Czas

{{Inne znaczenia}}
[[Plik:RelojDespertador.jpg|mały|Zegar-budzik]]
[[Plik:Wooden hourglass 3.jpg|mały|Drewniana klepsydra do odmierzania czasu]]
'''Czas''' – [[wielkość fizyczna]] służąca do opisu kolejności zdarzeń, trwania procesów i odstępów między nimi<ref name="epwn" />. W szerszym sensie jest także podstawowym pojęciem [[Filozofia|filozoficznym]], odnoszącym się do relacji między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością<ref name="epwnf" />. W [[Nauki przyrodnicze|naukach przyrodniczych]] czas mierzy się za pomocą [[zegar]]ów i [[kalendarz]]y<ref name="Mrugalski2008" details="s. 63–64" />, a jego jednostką podstawową w [[Układ SI|układzie SI]] jest [[sekunda]]<ref name="nist-second" /><ref name="si-brochure" />. We współczesnej fizyce czas jest związany z przestrzenią w pojęciu [[Czasoprzestrzeń|czasoprzestrzeni]], a jego bieg zależy od ruchu obserwatora i [[Pole grawitacyjne|pola grawitacyjnego]]<ref name="HellerEtAl2014" />.

Czas porządkuje opis zmian od skali codziennej po kosmologiczną. Można go mierzyć w ułamkach sekundy, dobach, latach, a w naukach o [[Wszechświat|Wszechświecie]] także w miliardach lat<ref name="Davies1996" />.

== Definicja ==
Pojęcie czasu należy do najbardziej podstawowych, a zarazem najbardziej wieloznacznych kategorii opisu rzeczywistości. W zastosowaniach praktycznych czas pozwala uporządkować zdarzenia, porównywać czas trwania procesów i wyznaczać chwile według przyjętej skali<ref name="epwn" /><ref name="igik-systemy" />. W filozofii pytanie o czas dotyczy również tego, czy jest on własnością świata, sposobem porządkowania doświadczenia, czy też relacją między zmianami i stanami rzeczy<ref name="epwnf" />.

W fizyce stosuje się przede wszystkim definicję operacyjną: czas jest tym, co wskazuje odpowiednio zdefiniowany zegar. Takie ujęcie nie rozstrzyga o „istocie” czasu, ale umożliwia jego ścisły [[pomiar]] i porównywanie wyników w nauce oraz technice<ref name="nist-second" /><ref name="si-brochure" />.

Trudność definicyjna polega między innymi na tym, że pojęcie czasu pełni różne role w odmiennych dziedzinach. Mówi się o czasie astronomicznym, fizycznym, biologicznym, psychologicznym i historycznym. Każdy z nich jest w jakiś sposób rzeczywisty, bo doświadczany w zmianach, ale są one wzajemnie niewspółmierne<ref name="Mrugalski2008" details="s. 23–24" />. Z tego powodu polska norma metrologiczna nie podejmuje próby określenia istoty czasu i traktuje go jako pierwotne pojęcie filozoficzne i fizyczne, którego nie definiuje się przez pojęcia prostsze<ref name="Mrugalski2008" details="s. 39" />.

Tradycyjnie czas wyznaczano przez obserwację ruchów okresowych, takich jak pozorny ruch [[Słońce|Słońca]], fazy Księżyca czy wahania wahadła. Nowsze systemy, w tym [[Global Positioning System|GPS]] i inne systemy satelitarne oraz współczesne [[Zegar atomowy|zegary atomowe]], odrywają pomiar czasu od prostego lokalnego doświadczenia i wymagają dokładnej [[Synchronizacja|synchronizacji]] między odległymi [[Układ odniesienia|układami odniesienia]]<ref name="mccarthy-book" />.

== Pomiar czasu ==
Pomiar czasu opiera się na zjawiskach powtarzalnych lub na umownych skalach czasu służących do wyznaczania chwil i przedziałów czasu. W praktyce dłuższe odcinki organizuje się za pomocą kalendarzy, a krótsze mierzy zegarami. Współczesne systemy czasu łączą tradycyjne następstwo dni, miesięcy i lat z bardzo dokładnymi wzorcami atomowymi<ref name="igik-systemy" />.

Metody pomiaru czasu ( {{link-interwiki|1=Chronometria|Q=Q186398|tekst=chronometria}}) opierają się na dwóch rodzajach narzędzi, które wzajemnie się uzupełniają. Pierwszym jest kalendarz, służący do wyznaczania daty, czyli porządkujący dłuższe przedziały czasu w latach, miesiącach i dniach, drugim zaś zegar, mierzący upływ czasu w godzinach, minutach i sekundach<ref name="Mrugalski2008" details="s. 63" />. Wyznaczenie daty, rozumianej jako punkt na skali czasu, wymaga ponadto znajomości chwili początkowej rachuby czasu, czyli przyjętej [[Epoka (astronomia)|epoki]] odniesienia<ref name="Mrugalski2008" details="s. 60" />.

W praktyce naukowej i technicznej pomiar czasu jest nierozerwalnie związany z [[Synchronizacja|synchronizacją]]. Do wyznaczania i przekazywania informacji o czasie zorganizowano międzynarodową sieć obserwatoriów, laboratoriów i nadajników, tzw. służbę czasu, która porównuje wskazania wzorcowych zegarów atomowych, przechowuje skalę czasu i nadaje sygnały czasu<ref name="Mrugalski2008" details="s. 183" />. Nowoczesna [[metrologia]] czasu obejmuje więc zarówno utrzymywanie wzorców, jak i precyzyjny transfer czasu oraz udział w tworzeniu międzynarodowych skal TAI i UTC<ref name="gum-utcpl" />, a wspólna skala czasu służy m.in. [[Sieć telekomunikacyjna|telekomunikacji]], bankowości i [[Nawigacja satelitarna|nawigacji satelitarnej]]<ref name="gum-wzorzec" />.

=== Historia kalendarza ===
Najstarsze kalendarze opierały się na obserwacjach ruchów [[Ciało niebieskie|ciał niebieskich]], zwłaszcza następstwa dni, faz Księżyca oraz zmian pór roku. W rezultacie rozwinęły się [[Kalendarz księżycowy|kalendarze księżycowe]], [[Kalendarz księżycowo-słoneczny|księżycowo-słoneczne]] i [[Kalendarz słoneczny|słoneczne]]. Już w starożytności kalendarz pełnił funkcję nie tylko astronomiczną, ale też administracyjną, religijną i rolniczą, porządkując święta, pobór podatków i cykl prac sezonowych<ref name="landes-time" />.

W świecie śródziemnomorskim istotne znaczenie miały reformy kalendarza rzymskiego. [[Kalendarz juliański]], wprowadzony w 45 roku p.n.e., uporządkował rachubę dni przez regularny rok przestępny, lecz nadal lekko rozmijał się z [[Rok zwrotnikowy|rokiem zwrotnikowym]]. Dlatego w XVI wieku przyjęto [[kalendarz gregoriański]], który skorygował narastające przesunięcie dat względem roku słonecznego i stał się podstawowym kalendarzem cywilnym w znacznej części świata<ref name="igik-systemy" /><ref name="landes-time" />.

Wiele dawnych kalendarzy miało charakter księżycowy lub księżycowo-słoneczny. Bez odpowiednich [[Interkalacja|interkalacji]] pory roku szybko przesuwałyby się względem miesięcy, dlatego w różnych kulturach wprowadzano dodatkowe miesiące lub korekty dni. Liczby dwanaście i trzynaście uzyskały przez to znaczenie kulturowe, ponieważ odpowiadają relacji między miesiącami księżycowymi a [[Rok zwrotnikowy|rokiem słonecznym]]<ref name="Richards1998-s3-5" />.

W innych częściach świata wykształciły się odmienne, często bardzo złożone systemy kalendarzowe. W [[Mezoameryka|Mezoameryce]] cywilizacja [[Majowie|Majów]] używała kilku powiązanych kalendarzy, łączących funkcje religijne i astronomiczne. Z kolei w epoce nowoczesnej próbę pełnej racjonalizacji rachuby czasu podjęto podczas [[Rewolucja francuska|rewolucji francuskiej]], gdy wprowadzono [[Francuski kalendarz rewolucyjny|kalendarz republikański]], ostatecznie zarzucony po kilku latach<ref name="French republican calendar" />.

=== Historia przyrządów do pomiaru czasu ===
[[Plik:Canberra (AU), Albert Hall, Sundial -- 2019 -- 1740.jpg|mały|Poziomy zegar słoneczny w Canberze]]
Do historycznych urządzeń służących do pomiaru czasu należały między innymi [[Zegar słoneczny|zegary słoneczne]], [[Klepsydra|klepsydry]], [[Zegar wodny|zegary wodne]] i wczesne zegary mechaniczne. Każde z tych narzędzi mierzyło czas pośrednio, przez ruch cienia, przepływ cieczy, przesypywanie się piasku albo regularny ruch mechanizmu. Ich dokładność była ograniczona, ale wystarczała do potrzeb życia codziennego, religii, żeglugi czy organizacji pracy<ref name="landes-time" />.

Już w starożytności pojawiały się bardziej złożone konstrukcje. Tradycja przypisuje [[Platon]]owi zegar wodny z funkcją budzika, a Ktezybiosowi udoskonalenie klepsydr przez zastosowanie regulatorów przepływu i elementów automatyki<ref name="Wagner2008" /><ref name="hwang-water-clocks" />. W XI wieku chińscy konstruktorzy budowali już zegary mechaniczne z [[Wychwyt|mechanizmem wychwytowym]], co stało się jednym z ważnych kroków ku późniejszej precyzyjnej chronometrii<ref name="hwang-water-clocks" />.

Przełomem w dziejach zegarów było rozwinięcie mechanizmów wychwytowych, a następnie zegarów wahadłowych. W czasach nowożytnych duże znaczenie uzyskały również chronometry morskie, pozwalające dokładniej wyznaczać długość geograficzną. W XX wieku [[Zegar kwarcowy|zegary kwarcowe]], a później [[Zegar atomowy|atomowe]], umożliwiły zastąpienie dawnych standardów astronomicznych znacznie stabilniejszymi wzorcami opartymi na własnościach atomów<ref name="si-brochure" /><ref name="mccarthy-book" />.

Szczególną rolę odegrały [[Zegar słoneczny|zegary słoneczne]], które dzieliły dzień na mniejsze części na podstawie cienia rzucanego przez [[gnomon]], oraz [[Zegar wodny|zegary wodne]], używane także nocą. W [[Starożytność|świecie antycznym]] i [[średniowiecze|średniowieczu]] wykorzystywano również świece, kadzidła, dzwony klasztorne i inne urządzenia pozwalające rytmizować [[Modlitwa|modlitwę]], pracę, żeglugę i [[Astronomia|obserwacje astronomiczne]]<ref name="A Walk Through Time Early" />.

Rozwój precyzyjnych zegarów był silnie związany z [[Nawigacja|nawigacją]] i astronomią. Chronometry, czyli przenośne zegary o dużej dokładności, stosowano głównie w nawigacji, astronomii i geodezji, a chronometr morski wraz z sekstansem służył do wyznaczania [[Długość geograficzna|długości geograficznej]] na morzu<ref name="Mrugalski2008" details="s. 112–113" />. Zegary atomowe pracują też m.in. w satelitach GPS, które nieprzerwanie przekazują drogą radiową swoje położenie i czas<ref name="Mrugalski2008" details="s. 194–195" />, a zegary komputerów synchronizuje się z czasem wzorcowym przez Internet, między innymi za pomocą protokołu [[Network Time Protocol]]<ref name="gum-eczas-ntp" />.

=== Jednostki czasu ===
Podstawową jednostką czasu w [[Układ SI|układzie SI]] i w [[Układ jednostek miar CGS|systemie CGS]] jest [[sekunda]] (s)<ref name="nist-second" />.

Używa się także jednostek spoza SI dopuszczonych do używania wraz z SI, takich jak minuta (60 s), godzina (60 min) i doba (24 h)<ref name="si-brochure" />. Ponadto szeroko stosuje się jednostki kalendarzowe, takie jak tydzień, miesiąc i rok<ref name="Richards1998-s3-5" />.

Do częściej używanych jednostek praktycznych należy także kwadrans, czyli czwarta część godziny<ref name="sjp-kwadrans" />, a do dłuższych jednostek kalendarzowych wiek, czyli okres stu lat<ref name="sjp-wiek" />, i tysiąclecie, czyli okres tysiąca lat<ref name="sjp-tysiaclecie" />.

W nauce stosuje się także jednostki bardzo małe, opisywane przez [[Przedrostek SI|przedrostki SI]], oraz jednostki szczególne, takie jak [[czas Plancka]], używany w fizyce teoretycznej. W astronomii i geodezji wykorzystuje się ponadto jednostki związane z ruchem Ziemi lub z przyjętymi skalami współrzędnych czasu<ref name="mccarthy-book" />.

Długość doby cywilnej może wynosić 23, 24 lub 25 godzin wskutek zmian czasu sezonowego. W skali UTC doba liczy zwykle 86 400 sekund; w razie [[Sekunda przestępna|sekundy przestępnej]] może liczyć 86 401 sekund, a teoretycznie także 86 399 sekund, choć dotąd nie zastosowano ujemnej sekundy przestępnej<ref name="usno-leapseconds" />.

=== Terminologia ===
W naukach ścisłych i technicznych słowo „czas” odnosi się do kilku blisko związanych, ale różnych pojęć. Może oznaczać zarówno '''chwilę''', czyli punkt na osi czasu, jak i '''przedział czasu''', czyli odcinek ograniczony dwiema chwilami<ref name="IEC 60050 113 2011 hasła" />. Z chwilą wiąże się data, rozumiana jako oznaczenie przypisane danej chwili w określonej skali czasu, natomiast z przedziałem czasu wiąże się trwanie wyrażane na przykład w sekundach, minutach albo dniach<ref name="IEC 60050 113 2011 hasła2" />.

W szerszym sensie termin ten wiąże się także z chronologią, czyli kolejnością następowania po sobie wydarzeń lub zjawisk, a zarazem nauką badającą dawne i obecne rachuby czasu<ref name="sjp-chronologia" />, oraz z periodyzacją, czyli podziałem dziejów lub procesów na okresy, fazy i epoki<ref name="sjp-periodyzacja" />.

=== Definicje sekundy ===
W historii nauki stosowano trzy podstawowe sposoby definiowania sekundy: jako ułamek średniej doby słonecznej, jako ułamek roku zwrotnikowego dla epoki 1900 oraz przez ustaloną częstotliwość promieniowania odpowiadającego przejściu nadsubtelnemu w atomie [[cez]]u-133<ref name="mccarthy-book" /><ref name="si-brochure" />.

Przez długi czas sekunda była traktowana jako 1/86 400 [[średni czas słoneczny|średniej doby słonecznej]]. Rozwój dokładniejszych metod obserwacyjnych i zegarów kwarcowych ujawnił jednak, że [[Ruch obrotowy Ziemi|obrót Ziemi]] nie jest idealnie jednostajny, dlatego w astronomii wprowadzono następnie [[czas efemeryd]]alny, a sekundę efemerydalną zdefiniowano jako określony ułamek roku zwrotnikowego dla epoki 1900<ref name="Whitaker s Almanack 2013-s1131" />.

Od 1967 roku definicję sekundy oparto na przejściu nadsubtelnym atomu cezu-133. W obecnym brzmieniu sekunda SI jest definiowana przez przypisanie ustalonej wartości częstotliwości Δν<sub>Cs</sub>, czyli niezakłóconej częstotliwości przejścia nadsubtelnego [[Stan podstawowy|stanu podstawowego]] atomu [[cez]]u-133, równej dokładnie 9 192 631 770 Hz; równoważnie oznacza to czas trwania 9 192 631 770 okresów odpowiadającego jej [[Promieniowanie elektromagnetyczne|promieniowania]]. Ujęcie to pozwoliło oprzeć nowoczesne skale czasu na zjawisku znacznie stabilniejszym niż [[ruch obrotowy]] Ziemi, a więc stworzyć podstawę dla współczesnych realizacji TAI, UTC, TT i czasu GPS<ref name="si-brochure" /><ref name="mccarthy-book" /><ref name="nist-second" />.

Jak podkreśla [[Główny Urząd Miar]], wcześniejsze definicje sekundy były zakotwiczone w średniej dobie słonecznej, natomiast współczesna metrologia czasu opiera się na wzorcach atomowych i coraz dokładniejszych technikach porównań częstotliwości. Rozwój zegarów optycznych sugeruje możliwość dalszego zwiększania dokładności realizacji sekundy, choć sama definicja musi pozostać wspólna i stabilna dla międzynarodowego systemu miar<ref name="gum-sekunda" />.

=== Standardy czasu ===
[[Plik:ChipScaleClock2 HR.jpg|mały|Zegar atomowy w skali układu scalonego]]
'''Standard czasu''' to specyfikacja służąca do pomiaru czasu, określająca tempo jego upływu, punkty w czasie albo oba te aspekty naraz. W praktyce standard czasu może definiować zarówno jednostki i odstępy czasu, jak i sposób wyznaczania chwili doby dla zastosowań cywilnych, naukowych i technicznych<ref name="igik-systemy" />.

Standaryzowany pomiar czasu opiera się dziś przede wszystkim na zegarach atomowych zliczających kolejne cykle stabilnego zjawiska okresowego. Historycznie standardy czasu opierano głównie na ruchu obrotowym [[Ziemia|Ziemi]], później także na jej ruchu orbitalnym, a współcześnie w większości zastosowań na realizacjach sekundy atomowej<ref name="mccarthy-book" />.

Współczesne atomowe skale czasu opierają się na definicji sekundy SI, wyrażonej przez ustaloną wartość częstotliwości Δν<sub>Cs</sub><ref name="si-brochure" /><ref name="nist-second" />.

Do najważniejszych współczesnych standardów i skal czasu należą:
* '''[[Międzynarodowy czas atomowy]]''' (TAI), tworzony przez [[Międzynarodowe Biuro Miar i Wag]] na podstawie uśrednionych wskazań wielu zegarów atomowych działających na całym świecie<ref name="mccarthy-book" />,
* '''[[Czas uniwersalny|UT1]]''', oparty na kącie obrotu Ziemi i wyznaczany z obserwacji astronomicznych oraz [[Geodezja|geodezyjnych]]<ref name="igik-ut" />,
* '''[[Uniwersalny czas koordynowany]]''' (UTC), czyli atomowa skala czasu utrzymywana w granicy 0,9 sekundy od UT1 dzięki wstawianiu [[Sekunda przestępna|sekund przestępnych]]<ref name="usno-leapseconds" /><ref name="bipm-time-metrology" />,
* '''[[Czas ziemski]]''' (TT), jednostajna skala używana zwłaszcza w astronomii i związana z TAI relacją TT = TAI + 32,184 s<ref name="mccarthy-book" />,
* '''czas GPS''' (GPST), używany przez [[Global Positioning System]] i utrzymywany niezależnie od sekund przestępnych<ref name="USNO GPS Time Transfer" />,
* '''[[geocentryczny czas współrzędnych]]''' (TCG), relatywistyczna skala współrzędna związana z geocentrum, czyli [[środek masy|środkiem masy]] Ziemi<ref name="IAU 1991 Recommendation III" />,
* '''[[barycentryczny czas współrzędnych]]''' (TCB), analogiczna skala odnoszona do [[barycentrum]] [[Układ Słoneczny|Układu Słonecznego]]<ref name="IAU 1991 Recommendation III" />.

Pokrewną skalą barycentryczną jest także '''TDB''' ([[barycentryczny czas dynamiczny]]), którą [[Międzynarodowa Unia Astronomiczna]] zredefiniowała w 2006 roku jako liniową transformację TCB<ref name="IAU 2006 Resolution B3 Re" />.

Formalne definicje UTC i TAI przyjęto na CGPM w 2018 roku. Lokalne realizacje UTC, oznaczane jako UTC(k), są utrzymywane przez krajowe instytuty metrologiczne i obserwatoria<ref name="bipm-time-metrology" />. Wartości [UTC − UTC(k)] co pięć dni publikuje BIPM w miesięcznym ''Circular T''<ref name="bipm-time-metrology" />.

==== Czas urzędowy i strefy czasowe ====
W zastosowaniach cywilnych podstawowe znaczenie mają UTC i lokalny [[czas urzędowy]], wyprowadzany z UTC dla poszczególnych [[Strefa czasowa|stref czasowych]]. W Polsce fizyczną realizację UTC oznacza się jako UTC(PL), a wzorzec czasu i [[Częstotliwość|częstotliwości]] utrzymuje [[Główny Urząd Miar]]<ref name="gum-utcpl" /><ref name="gum-czas-urzedowy" />.

W 2022 roku [[Generalna Konferencja Miar]] (CGPM) zdecydowała, że do lub przed 2035 rokiem zostanie zwiększona dopuszczalna wartość różnicy UT1−UTC, aby ograniczyć problemy techniczne wywoływane przez sekundy przestępne w infrastrukturze cyfrowej; nowa wartość ma zostać zaproponowana i przedłożona CGPM<ref name="cgpm2022-utc" />.

Państwowy wzorzec jednostki miary czasu i częstotliwości obejmuje w Polsce zespół cezowych wzorców częstotliwości, układ generacji i sterowania UTC(PL) oraz systemy porównań wewnętrznych i zewnętrznych. Według GUM infrastruktura ta służy nie tylko do wyznaczania czasu urzędowego, lecz także do zastosowań w bankowości, telekomunikacji, informatyce, nawigacji satelitarnej i systemach bezpieczeństwa<ref name="gum-wzorzec" />.

Powierzchnia Ziemi jest podzielona na strefy czasowe. W modelu idealnym kulę ziemską dzieli się na 24 strefy rozdzielone południkami co 15°, między którymi czas różni się o godzinę. W praktyce granice stref pokrywają się jednak z granicami politycznymi państw<ref name="Mrugalski2008" details="s. 53" />, a nieliczne państwa stosują czas różniący się o pół godziny od czasu południka środkowego strefy<ref name="nist-a-z-time-zone" />. W wielu państwach czas urzędowy zmienia się okresowo wskutek przejścia na czas letni i powrotu do czasu strefowego<ref name="Mrugalski2008" details="s. 56" />. W lotnictwie stosuje się natomiast jednolicie UTC<ref name="sera-923-2012" details="SERA.3401" />, który w odróżnieniu od czasu lokalnego nie zmienia się przy przejściu na czas letni<ref name="noaa-z-time" />.

==== Rozpowszechnianie czasu ====
Standaryzacja czasu obejmuje także sposoby jego rozpowszechniania. Sygnały czasu mają najczęściej postać impulsów sekundowych przesyłanych drogą radiową, a do porównywania skal czasu prowadzonych przez poszczególne obserwatoria i laboratoria wykorzystuje się m.in. GPS<ref name="Mrugalski2008" details="s. 183–184" />. W Polsce Główny Urząd Miar udostępnia czas urzędowy także przez Internet z użyciem protokołu NTP<ref name="gum-eczas-ntp" />, a uruchomiony w 2023 roku system e-CzasPL dostarcza go w sposób uwierzytelniony kryptograficznie przez Internet i dedykowane łącza światłowodowe oraz drogą radiową<ref name="gum-eczaspl2" />.

== Czas w fizyce ==
W fizyce czas jest jedną z podstawowych wielkości służących do opisu ruchu, zmian oraz relacji między zdarzeniami. W ujęciu klasycznym wydawał się wspólnym, niezależnym tłem dla wszystkich procesów. XX-wieczna fizyka relatywistyczna i kwantowa pokazała, że taki obraz jest zbyt prosty: pomiar czasu zależy od układu odniesienia, ruchu obserwatora i pola grawitacyjnego, a w opisie fundamentalnym czas splata się z przestrzenią<ref name="HellerEtAl2014" /><ref name="schwartz-relativity" />.

W ujęciu operacyjnym fizycy często powtarzają za [[Albert Einstein|Einsteinem]], że czas fizyczny jest tym, co mierzą zegary. Uwaga ta dotyczy jednak zegarów i nie jest pełną definicją czasu, a jedynie krokiem w stronę definicji operacyjnej<ref name="iep-time" details="rozdz. 3" />. W teorii względności nie istnieje przy tym absolutna jednoczesność. Przez każde zdarzenie przechodzi nieskończenie wiele płaszczyzn jednoczesności i żaden test fizyczny nie wyróżnia jednej z nich, a od układu odniesienia nie zależy dopiero struktura stożków świetlnych, dzieląca zdarzenia na rozdzielone czasowo, świetlnie i przestrzennie<ref name="savitt-bebecoming" details="rozdz. 3" />.

Szczególną trudność stanowi pogodzenie sposobu, w jaki czas pojawia się w [[Mechanika kwantowa|mechanice kwantowej]], z jego rolą w [[Ogólna teoria względności|ogólnej teorii względności]], niezmienniczej względem dyfeomorfizmów czasoprzestrzeni i niezgodnej z newtonowskim obrazem ustalonego parametru czasu. Problem ten, znany jako problem czasu, należy do najgłębszych zagadnień, z którymi musi się zmierzyć spójna teoria grawitacji kwantowej<ref name="isham-problem-time" details="s. 4" />.

=== Definicja fizyczna ===
W nowożytnej fizyce czas długo rozumiano jako wielkość powszechną i wspólną dla wszystkich obserwatorów. Takie stanowisko, kojarzone zwłaszcza z [[Isaac Newton|Newtonem]], dobrze opisywało zjawiska codzienne i przez długi czas wydawało się intuicyjnie oczywiste. Ruch ciał można było przedstawiać jako zmianę położenia w czasie absolutnym, niezależnym od tego, kto prowadzi obserwację<ref name="HellerEtAl2014" /><ref name="knudsen-newton" />.

Pod koniec XIX wieku obraz ten zaczął jednak napotykać trudności związane z elektromagnetyzmem. [[Równania Maxwella]] sugerowały stałą prędkość światła w próżni, a doświadczenia takie jak [[doświadczenie Michelsona-Morleya]] nie potwierdziły istnienia uprzywilejowanego ośrodka odniesienia. To właśnie napięcie między klasyczną mechaniką a [[Elektrodynamika|elektrodynamiką]] stało się jednym z punktów wyjścia dla szczególnej teorii względności<ref name="schwartz-relativity" />.

=== Strzałka czasu ===
W codziennym doświadczeniu czas wydaje się mieć wyróżniony kierunek, od przeszłości ku przyszłości. To intuicyjne uporządkowanie opisuje pojęcie [[Strzałka czasu|strzałki czasu]]. Chociaż wiele równań fizyki ma postać odwracalną czasowo, niektóre procesy wskazują na praktyczną asymetrię między tym, co wcześniejsze, a tym, co późniejsze<ref name="obrien-arrow" />.

W fizyce wyróżnia się kilka sposobów rozumienia strzałki czasu. Najczęściej przywoływana jest '''strzałka entropijna''', związana z [[Druga zasada termodynamiki|drugą zasadą termodynamiki]] i wzrostem [[Entropia|entropii]] w układach izolowanych. Mówi się także o strzałce radiacyjnej, widocznej w rozchodzeniu się fal, o strzałce kosmologicznej, związanej z rozszerzaniem się [[Wszechświat]]a, o strzałce kwantowej, wiązanej z nieodwracalnością pomiaru, a także o słabej strzałce czasu, odnoszonej do zjawisk takich jak naruszenie symetrii CP w fizyce cząstek<ref name="price-arrow" />.

Między tymi ujęciami nie ma pełnej zgody. Według ujęcia zewnętrznego strzałka czasu nie jest cechą samego czasu, lecz wynika z zachodzących w nim procesów fizycznych, przede wszystkim ze wzrostu entropii od stanu o niskiej entropii na początku Wszechświata (tzw. hipoteza przeszłości). Ujęcie wewnętrzne traktuje ją natomiast jako własność samego czasu, niezależną od tego, jakie procesy w nim zachodzą<ref name="arrow-iep" details="rozdz. 1, 3, 4a" />.

W wielu ujęciach za podstawowe wyjaśnienie strzałki czasu uznaje się wzrost entropii w układach izolowanych, ale nie rozstrzyga to wszystkich trudności. Otwartym zagadnieniem pozostaje między innymi to, dlaczego stan początkowy Wszechświata miał tak niską entropię oraz czy inne wyróżniane „strzałki” czasu, na przykład pamięciowa, przyczynowa lub kosmologiczna, dają się ostatecznie sprowadzić do asymetrii termodynamicznej<ref name="price-arrow" /><ref name="arrow-iep" />.

=== Mechanika klasyczna ===
W [[Mechanika klasyczna|mechanice klasycznej]] czas jest traktowany jako parametr wspólny dla wszystkich obserwatorów. Oznacza to, że dwa układy odniesienia poruszające się względem siebie mogą nie zgadzać się co do położenia ciała, ale nadal przypisują temu samemu zdarzeniu ten sam czas. Takie założenie dobrze opisuje większość codziennych zjawisk, dlatego przez długi czas wydawało się naturalne i wystarczające<ref name="knudsen-newton" />.

Trudności pojawiły się wtedy, gdy fizyka XIX wieku musiała pogodzić mechanikę klasyczną z teorią elektromagnetyzmu. [[Równania Maxwella]] sugerowały, że światło w próżni rozchodzi się ze stałą prędkością, co trudno było uzgodnić z intuicją absolutnego czasu i prostego dodawania prędkości. Punktem przełomowym stało się [[doświadczenie Michelsona-Morleya]], które nie potwierdziło istnienia [[Eter (fizyka)|eteru]] w przewidywanej postaci i pomogło otworzyć drogę do teorii względności<ref name="Feynman2001-s15-5-15-8" />.

=== Czasoprzestrzeń ===
W [[Szczególna teoria względności|szczególnej teorii względności]] czas przestaje być samodzielnym, absolutnym parametrem i staje się częścią czterowymiarowej [[Czasoprzestrzeń|czasoprzestrzeni]]. Formalizm [[Hermann Minkowski|Minkowskiego]] pozwala opisywać zdarzenia przez trzy współrzędne przestrzenne i jedną czasową, a ich wzajemne relacje przez niezmienniczy interwał czasoprzestrzenny<ref name="schwartz-relativity" />.

Takie ujęcie zmienia rozumienie równoczesności. Dwa zdarzenia, które dla jednego obserwatora zachodzą jednocześnie, dla innego, poruszającego się względem pierwszego, mogą być rozdzielone w czasie. Zachowana pozostaje jednak struktura przyczynowa: zdarzenia połączone relacją przyczynową nie mogą zmieniać swej kolejności jedynie wskutek zmiany układu odniesienia<ref name="HellerEtAl2014" />.

W relatywistycznym opisie rozróżnia się zdarzenia rozdzielone czasopodobnie, światłopodobnie i przestrzennopodobnie. Tylko w pierwszych dwóch przypadkach można mówić o możliwej łączności przyczynowej bez przekraczania [[Prędkość światła|prędkości światła]], natomiast zdarzenia rozdzielone przestrzennopodobnie nie mogą pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowym<ref name="schwartz-relativity" />. Związek ten przedstawia się często za pomocą [[Stożek świetlny|stożka świetlnego]], który wyznacza obszar zdarzeń mogących oddziaływać na dany punkt czasoprzestrzeni lub pozostawać pod jego wpływem<ref name="savitt-bebecoming" details="rozdz. 3.2" />. Linię przedstawiającą w czasoprzestrzeni historię położeń danego obiektu nazywa się [[Linia świata|linią świata]]<ref name="savitt-bebecoming" details="rozdz. 2.1" />.

=== Dylatacja czasu ===
Jednym z najbardziej znanych skutków teorii względności jest [[dylatacja czasu]]. Zgodnie ze szczególną teorią względności zegar poruszający się względem obserwatora tyka wolniej niż zegar spoczywający w jego układzie odniesienia. Relatywistyczny czas odmierzany przez zegar poruszający się wraz z danym obiektem nazywa się czasem własnym. Efekt ten jest na co dzień bardzo mały, ale staje się wyraźny przy prędkościach zbliżonych do prędkości światła i został potwierdzony doświadczalnie między innymi na cząstkach elementarnych oraz w pomiarach zegarów atomowych<ref name="schwartz-relativity" />.

W [[Ogólna teoria względności|ogólnej teorii względności]] występuje także dylatacja grawitacyjna. Zegary położone głębiej w polu grawitacyjnym chodzą wolniej niż te znajdujące się dalej od źródła grawitacji. Poprawki tego rodzaju trzeba uwzględniać na przykład w systemie [[Global Positioning System|GPS]], a skrajnie silne pola grawitacyjne, takie jak otoczenie [[Czarna dziura|czarnych dziur]], prowadzą do bardzo silnych różnic tempa biegu czasu między obserwatorami<ref name="HellerEtAl2014" /><ref name="nasa-black-hole" />. W często przywoływanym [[Eksperyment myślowy|eksperymencie myślowym]] obserwator spadający ku [[Horyzont zdarzeń|horyzontowi zdarzeń]] doświadcza własnego czasu lokalnie w sposób zwyczajny, natomiast dla odległego obserwatora jego ruch wydaje się coraz bardziej spowolniony, a docierający sygnał stopniowo słabnie<ref name="nasa-black-hole" />.

Dylatacja czasu nie jest efektem czysto teoretycznym. W pierścieniu akumulacyjnym [[Mion]]ów w [[CERN]] zmierzono czas życia mionów poruszających się z prędkością relatywistyczną i otrzymano wynik zgodny z przewidywaniem szczególnej teorii względności z dokładnością do 0,2%<ref name="bailey1977" />. W 1971 roku cztery cezowe zegary atomowe przewiezione samolotami rejsowymi dookoła świata, raz na wschód, a raz na zachód, wykazały różnice wskazań zgodne z teorią względności<ref name="hafele1972" />. Efekty relatywistyczne, w tym dylatację czasu, trzeba też stale uwzględniać w systemie GPS, który bez nich nie mógłby działać<ref name="ashby2003" />.

=== Ujęcie relatywistyczne a newtonowskie ===
Różnica między mechaniką newtonowską a relatywistyczną nie sprowadza się wyłącznie do „poprawki” w bardzo szybkich ruchach. W fizyce newtonowskiej czas jest absolutny, a przejścia między układami odniesienia opisują [[Transformacja Galileusza|transformacje Galileusza]]. W fizyce relatywistycznej czas i przestrzeń zależą od ruchu obserwatora, a właściwymi transformacjami są [[Transformacja Lorentza|transformacje Lorentza]]<ref name="knudsen-newton" />.

W konsekwencji relatywistyka porzuca pojęcie absolutnej równoczesności. To, co w opisie klasycznym byłoby wspólnym „teraz” dla całego świata, w teorii względności zależy od układu odniesienia. Nie oznacza to jednak zaniku porządku przyczynowego, lecz jego nową, geometryczną interpretację w strukturze czasoprzestrzeni<ref name="HellerEtAl2014" />.

=== Kwantowanie czasu ===
W części programów [[Grawitacja kwantowa|grawitacji kwantowej]] pojawia się pytanie, czy czas ma strukturę ciągłą, czy też istnieje minimalna skala czasowa. Jednym z punktów odniesienia jest [[czas Plancka]], około 5,4 × 10<sup>−44</sup> sekundy, poniżej którego znane dziś teorie tracą pełną moc opisu. Nie oznacza to jeszcze, że czas jest na pewno „złożony z kwantów”, ale wskazuje skalę, przy której klasyczne intuicje o czasie i przestrzeni mogą przestać działać<ref name="HellerEtAl2014" />.

Hipotetyczne kwantowanie czasu bywa wiązane z próbami zbudowania teorii grawitacji kwantowej, w których klasyczny obraz ciągłej czasoprzestrzeni może okazać się jedynie przybliżeniem. Nie ma jednak dotąd ani powszechnie przyjętej teorii, ani danych empirycznych, które rozstrzygałyby tę kwestię. Współczesna fizyka traktuje więc problem natury czasu na tym poziomie raczej jako otwarte zagadnienie niż ustalony fakt<ref name="isham-problem-time" />.

Współczesna debata o naturze czasu w fizyce nie ogranicza się jednak do pytania, czy czas jest ciągły, czy dyskretny. W teoriach grawitacji kwantowej pojawia się tak zwany problem czasu: w standardowej mechanice kwantowej czas jest zwykle traktowany jako zewnętrzny parametr opisujący ewolucję układu, natomiast w ogólnej teorii względności stanowi element dynamicznej czasoprzestrzeni zależnej od materii i energii. Uzgodnienie tych dwóch ujęć należy do podstawowych trudności przy próbach połączenia mechaniki kwantowej z teorią grawitacji<ref name="HellerEtAl2014" /><ref name="isham-problem-time" />.

== Podróż w czasie ==
[[Podróżowanie w czasie|Podróż w czasie]] oznacza przemieszczanie się do innych momentów czasowych w sposób analogiczny do przemieszczania się w przestrzeni, a więc nie tylko zgodnie ze zwykłym biegiem czasu przeżywanym przez obserwatora. Motyw ten od XIX wieku odgrywa ważną rolę w literaturze i kulturze popularnej, ale pozostaje także przedmiotem rozważań fizycznych i filozoficznych<ref name="sep-time-travel" /><ref name="sep-time-travel-phys" />. W ograniczonym sensie fizyka dopuszcza „podróż ku przyszłości” przez [[dylatacja czasu]], ponieważ obserwator poruszający się bardzo szybko albo przebywający w innym potencjale grawitacyjnym może doświadczyć krótszego czasu własnego niż osoby pozostające w odmiennym układzie odniesienia<ref name="HellerEtAl2014" /><ref name="schwartz-relativity" />.

Największą trudność dla podróży do przeszłości stanowi problem przyczynowości. Gdyby skutek mógł poprzedzać przyczynę, pojawiałyby się paradoksy czasowe, z których najbardziej znany jest [[paradoks dziadka]]. W dyskusjach pojawiają się takie propozycje, jak [[wieloświat]]owa interpretacja mechaniki kwantowej czy [[zasada samospójności Nowikowa]], ale żadna z nich nie doprowadziła do powszechnie akceptowanego rozwiązania<ref name="sep-time-travel" />.

Teorie względności nie dostarczają prostego przepisu na podróż w czasie, choć dopuszczają egzotyczne rozwiązania równań pola, takie jak [[zamknięte krzywe czasopodobne]] czy [[metryka Gödla]]. Rozwiązania te pozostają jednak silnie hipotetyczne, a ich fizyczna realizowalność jest przedmiotem sporów. Dodatkowe dyskusje budzą także hipotetyczne cząstki nadświetlne, takie jak [[tachion]]y. W praktyce podróż w czasie pozostaje bardziej narzędziem eksperymentu myślowego i tematem refleksji niż uznaną możliwością techniczną<ref name="sep-time-travel-phys" /><ref name="sep-time-travel" />.

== Czas w filozofii ==
Jednym z podstawowych tematów [[Filozofia przestrzeni i czasu|filozofii czasu]] jest pytanie o to, czy czas ma charakter absolutny, względny, obiektywny czy zależny od podmiotu poznającego. Już w starożytności [[Platon]] ujmował czas jako „ruchomy obraz wieczności”, natomiast [[Arystoteles]] wiązał go z ruchem i następstwem tego, co wcześniejsze i późniejsze<ref name="HellerEtAl2014" />.

We współczesnej metafizyce czasu istotną rolę odgrywają spory między stanowiskami takimi jak [[Eternalizm (filozofia czasu)|eternalizm]], [[Prezentyzm (filozofia czasu)|prezentyzm]] i [[Teoria rosnącego bloku czasu|teoria rosnącego bloku]]. Dotyczą one tego, czy istnieją wyłącznie obiekty teraźniejsze, czy także przeszłe, a może również przyszłe<ref name="sep-time" details="rozdz. 6" />. Równolegle toczy się spór o to, czy czas jest niezależny od zachodzących w nim zdarzeń, czy też, jak twierdzi redukcjonizm (relacjonizm), wszelkie mówienie o czasie da się sprowadzić do mówienia o relacjach czasowych między rzeczami i zdarzeniami<ref name="sep-time" details="rozdz. 2" />.

=== Ujęcia religijne ===
W wielu tradycjach religijnych i [[Mitologia|mitologicznych]] czas bywa rozumiany odmiennie niż w nowożytnej nauce. Część systemów myślenia, zwłaszcza związanych z religiami Indii, akcentuje cykliczność czasu i powtarzalność wielkich kosmicznych epok<ref name="Puligandla1974" />.

==== Cykliczne koncepcje czasu ====
W wielu dawnych kulturach czas pojmowano jako serię powtarzających się cykli. W tradycjach indyjskich istotną rolę odgrywa obraz wielkich epok świata i kosmicznego koła czasu, w którym wszechświat przechodzi przez kolejne fazy stworzenia, trwania i zniszczenia<ref name="newman-wheel" />.

Zbliżone intuicje występowały także w innych kulturach. Dobrym przykładem są Majowie, u których rachuba czasu była silnie powiązana z cyklami astronomicznymi i kalendarzowymi, takimi jak ''Haab'', ''Tzolk’in'' i ''Calendar Round''<ref name="maya-calendar" />.

==== Czas w religiach abrahamowych ====
W [[judaizm]]ie, [[Chrześcijaństwo|chrześcijaństwie]] i [[islam]]ie czas najczęściej ujmuje się linearnie, jako bieg dziejów mający początek w akcie [[Stworzenie świata|stworzenia]] i zmierzający ku określonemu końcowi lub wypełnieniu. Historia ma tu znaczenie [[Teologia|teologiczne]], ponieważ jest areną działania Boga oraz realizacji [[Zbawienie|zbawczego]] sensu dziejów<ref name="rust-linear" />.

Nie oznacza to jednak, że w tych tradycjach całkowicie nieobecne są motywy powtarzalności. W [[Księga Koheleta|Księdze Koheleta]] powraca refleksja o rytmie pór i ludzkiej bezsilności wobec czasu, a część teologów chrześcijańskich, takich jak [[Augustyn z Hippony]], rozważała również relację między czasem stworzonego świata a ponadczasową wiecznością Boga<ref name="sep-eternity" />.

==== Czas w tradycji greckiej ====
W tradycji greckiej termin [[Kairos]] oznaczał właściwy, stosowny moment działania. W późniejszej tradycji terminem tym określano także czas jakościowy, rozumiany nie tylko jako mierzalny upływ chwil<ref name="perseus-kairos" />.

==== Czas w kabale i myśli rabinicznej ====
W części tradycji [[Judaizm|żydowskiej]], zwłaszcza w interpretacjach [[Kabała|kabalistycznych]], czas bywa ujmowany paradoksalnie, jako rzeczywistość zarazem doświadczana i przekraczana przez wymiar boski. W niektórych tekstach rabinicznych pojawia się obraz czasu jako struktury podatnej na „rozszerzanie” i „zwijanie”, co podkreśla napięcie między ludzką chronologią a teologiczną perspektywą wieczności<ref name="Hus2011" />.

W takim ujęciu czas może być rozpatrywany nie tylko jako prosta miara następstwa, ale też jako element symbolicznego porządku [[Stworzenie|stworzenia]] i [[Objawienie|objawienia]]. Część autorów kabalistycznych traktowała go wręcz jako pozór albo paradoks, co zbliżało ich refleksję do szerzej znanych sporów metafizycznych o relację między przemijaniem a [[Wieczność|wiecznością]]<ref name="Wolfson2006-s111" />.

==== Czas w adwajtawedancie ====
Według [[Adwajtawedanta|adwajtawedanty]] czas należy do porządku zjawiskowego świata i jako taki nie ma bytu całkowicie samodzielnego. Świat empiryczny, wraz z czasem, zmiennością i wielością, wiąże się z [[Maja (religie Wschodu)|mają]], czyli zasłoną pozoru lub niepełnego poznania<ref name="Puligandla1974" />.

Z tej perspektywy wyzwolenie ([[Moksza (hinduizm)|moksza]]), czyli ustanie cyklu narodzin i śmierci, przynosi dopiero wiedza o [[Brahman]]ie, usuwająca błędy i niewiedzę ([[awidja|awidję]]). Świat empiryczny nie jest przy tym całkowicie nierealny, bo jest doświadczany, ale nie ma realności ostatecznej, ponieważ należy do płaszczyzny istnienia światowego, a nie absolutnego<ref name="iep-advaita" details="wstęp, rozdz. 2b" />.

=== W filozofii zachodniej ===
W filozofii nowożytnej szczególnie wpływowy stał się spór między ujęciem absolutystycznym a relacyjnym. [[Isaac Newton]] traktował czas jako rzeczywisty i niezależny od zdarzeń porządek, płynący „sam z siebie”, równomiernie i bez odniesienia do rzeczy zewnętrznych<ref name="sep-newton-time" />. [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] sprzeciwiał się temu stanowisku, uznając czas raczej za porządek następstwa zdarzeń niż za osobny „pojemnik”, w którym zdarzenia są umieszczone<ref name="iep-leibniz-time" />. Klasyczną postacią tego sporu stała się później korespondencja Leibniza z Clarkem, w której dyskutowano, czy czas i przestrzeń mają byt niezależny, czy też są jedynie układem relacji między rzeczami<ref name="sep-newton-time" /><ref name="iep-leibniz-time" />.

Już starożytni filozofowie rozpatrywali jednak czas w związku z ruchem, zmianą i bytem. [[Platon]] łączył go z ruchem ciał niebieskich, a [[Arystoteles]] definiował jako „liczbę ruchu ze względu na wcześniejsze i późniejsze”. W tradycji chrześcijańskiej wielkie znaczenie uzyskał namysł [[Augustyn z Hippony|Augustyna]], który analizował napięcie między pamięcią przeszłości, uwagą skierowaną ku teraźniejszości i oczekiwaniem przyszłości<ref name="HellerEtAl2014" />.

[[Immanuel Kant]] uznał czas za aprioryczną formę naoczności wewnętrznej. W tym ujęciu nie jest on rzeczą samą w sobie, lecz warunkiem możliwości doświadczenia, dzięki któremu podmiot może ujmować następstwo i równoczesność zjawisk<ref name="McCormick" />. U wcześniejszych autorów nowożytnych, takich jak [[René Descartes|Descartes]], [[John Locke|Locke]] i [[David Hume|Hume]], problem czasu wiązał się z analizą ludzkiego [[umysł]]u i sposobów porządkowania doświadczenia. W XX wieku [[Henri Bergson]] przeciwstawiał mierzalnemu czasowi nauki pojęcie ''trwania'', rozumianego jako jakościowo przeżywany ciąg doświadczenia<ref name="Bergson1998" />. [[Martin Heidegger]] z kolei przeniósł punkt ciężkości z pytania o czas jako obiekt na pytanie o ludzką czasowość i bycie ku przyszłości<ref name="Balslev1992-s53-59" />.

Współczesna filozofia czasu rozwija te spory w ścisłym związku z fizyką. Według argumentu {{link-interwiki|1=Wim Rietdijk|Q=Q2326550|tekst=Wima Rietdijka}} i [[Hilary Putnam|Hilarego Putnama]] szczególna teoria względności przemawia za obrazem świata jako czterowymiarowego „bloku”, natomiast {{link-interwiki|1=Arthur Prior|Q=Q250020|tekst=Arthur Prior}} uznał taki wniosek za oznakę niezupełności tej teorii, a {{link-interwiki|1=Howard Stein (filozof)|Q=Q111206737|tekst=Howard Stein}} próbował zdefiniować „stawanie się” przez strukturę stożków świetlnych<ref name="savitt-bebecoming" details="rozdz. 3–3.2" />. Filozofia czasu pozostaje więc polem spotkania wielu dziedzin filozofii, m.in. [[Metafizyka klasyczna|metafizyki]], [[Fenomenologia|fenomenologii]], [[Filozofia nauki|filozofii nauki]] i [[Filozofia języka|filozofii języka]]<ref name="sep-time" />.

=== Nierealność czasu ===
W historii filozofii pojawiały się także stanowiska podważające realność czasu. Już w starożytności [[Parmenides]] i związani z nim [[Szkoła elejska|eleaci]] prowadzili do wniosków, według których zmiana i ruch mają charakter pozorny. W filozofii współczesnej szczególne znaczenie uzyskał argument [[J. M. E. McTaggart]]a z pracy ''[[Nierealność czasu|The Unreality of Time]]'' z 1908 roku, zgodnie z którym czas rozumiany jako ciąg przeszłości, teraźniejszości i przyszłości prowadzi do sprzeczności<ref name="doi10.1093/mind/XVII.4.457-s457-474" />.

Argument McTaggarta opiera się na rozróżnieniu między [[A-seria i B-seria|A-serią]], porządkującą zdarzenia jako przyszłe, teraźniejsze i przeszłe, a [[A-seria i B-seria|B-serią]], opisującą je przez relacje wcześniejszości i późniejszości. Zdaniem autora A-seria jest konieczna do uchwycenia zmiany, ale zarazem prowadzi do sprzeczności, bo każdej chwili trzeba przypisać wykluczające się własności bycia przyszłą, teraźniejszą i przeszłą. Z tego miałoby wynikać, że czas jest nierealny<ref name="sep-time" details="rozdz. 4" />.

Dyskusje te łączą się ze współczesnym rozróżnieniem między A-teorią i B-teorią czasu. Zwolennicy pierwszej uważają, że przynajmniej niektóre ważne formy zmiany wymagają klasyfikowania zdarzeń jako przeszłych, teraźniejszych lub przyszłych, zwolennicy drugiej zaś, że każdą zmianę da się opisać w kategoriach relacji wcześniej–później<ref name="sep-time" details="rozdz. 5" />. Na tym tle rozwijają się spory między prezentyzmem, eternalizmem i [[Teoria rosnącego bloku czasu|teorią rosnącego bloku]], przy czym prezentyzm i teoria rosnącego bloku są odmianami A-teorii<ref name="sep-time" details="rozdz. 6" />.

W nowszej metafizyce czasu spór ten łączy się również z pytaniem o status teraźniejszości: [[Prezentyzm (filozofia czasu)|prezentyzm]] uznaje za realne tylko to, co teraźniejsze, [[Eternalizm (filozofia czasu)|eternalizm]] przypisuje jednakowy status ontologiczny przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, a [[Teoria rosnącego bloku czasu|teoria rosnącego bloku]] próbuje zachować realność stawania się bez redukcji czasu do czysto statycznego porządku. Dyskusja ta pozostaje silnie związana z interpretacją teorii względności, w której zanika pojęcie absolutnej równoczesności<ref name="savitt-bebecoming" />.

W nowszych debatach pojawiają się również stanowiska inspirowane fizyką teoretyczną, według których podstawowy opis świata może być w pewnym sensie bezczasowy, a znany z doświadczenia upływ czasu jest własnością emergentną. W takim duchu [[Julian Barbour]] bronił tezy, że na poziomie fundamentalnym świat można ujmować raczej jako zbiór możliwych konfiguracji niż jako rzeczywistość rozwijającą się w jednym obiektywnym czasie<ref name="Barbour2018" />.

== Percepcja czasu ==
Oprócz czasu mierzonego istnieje też czas doświadczany. Czasu nie odbiera się bezpośrednio, jak barwy czy smaku, bo nie służy do tego żaden wyspecjalizowany zmysł, lecz pośrednio, przez zauważanie zmian. W oczekiwaniu czas wydaje się rozwlekły, a w przygodzie się kurczy<ref name="Mrugalski2008" details="s. 23" />. [[Psychologia]] bada, jak ludzie oceniają długość trwania i kolejność zdarzeń. Na subiektywną ocenę trwania wpływają m.in. intensywność, wielkość i złożoność bodźca, jego ładunek emocjonalny oraz uwaga, a sama percepcja czasu okazuje się bardzo zmienna, zależnie od kontekstu i rodzaju zadania<ref name="matthews2014" />. Ten sam odcinek czasu bywa postrzegany różnie, zależnie od tego, jak wyznaczono jego początek i koniec, co określa się mianem złudzeń czasowych<ref name="matthews2014" />.

Pojęcie ''pozornej teraźniejszości'' (''specious present'') odnosi się do krótkiego odcinka czasu, który w doświadczeniu jest przeżywany jako „teraz”, choć z punktu widzenia fizyki nie jest bezwymiarowym punktem, lecz niewielkim przedziałem<ref name="doi10.1353/hph.0.0118-s277-307" />. Termin ukuł Robert Kelly, autor wydanej anonimowo książki ''The Alternative: A Study in Psychology'' (1882), którego [[William James]] przywoływał pod fikcyjnym nazwiskiem E. R. Clay. Koncepcję tę rozsławił James, u którego przeżywane „teraz” nie jest punktowe, lecz obejmuje niewielki, rozciągły odcinek czasu<ref name="doi10.1353/hph.0.0118-s277-307" />.

Badania nad [[świadomość|świadomością]] czasu obejmują również pytanie, jak mózg scala następujące po sobie zdarzenia w jednostki tworzące jednolite doświadczenie, tzw. teraźniejszość psychologiczną. Wyróżnia się przy tym kilka poziomów takiej integracji, od chwili funkcjonalnej rzędu milisekund, wyznaczającej granicę między jednoczesnością a następstwem, po chwilę przeżywaną, obejmującą do kilku sekund<ref name="wittmann2011" />. Zaburzenia doświadczania czasu opisuje się też w [[Psychiatria|psychiatrii]]. Na przykład osoby z [[Zaburzenia depresyjne|depresją]] często relacjonują, że czas płynie dla nich bardzo wolno, choć w zadaniach mierzących ocenę długości odcinków czasu nie wykazano u nich istotnych różnic w porównaniu z osobami zdrowymi<ref name="thones2015" />.

W [[Psychologia eksperymentalna|psychologii eksperymentalnej]] opisuje się także liczne złudzenia czasowe. Ocenę długości trwania mogą zniekształcać na przykład ruchy sakadowe oka, bodziec odbiegający od pozostałych w serii albo złożoność i wielkość bodźca. Ocenę kolejności własnego działania i jego skutku da się nawet odwrócić, jeśli badany przywyknie do opóźnionych skutków swoich ruchów<ref name="eagleman2008" />. Pokazuje to, że subiektywny osąd czasu nie jest biernym odbiciem wskazań zegara, a odkrywane złudzenia pozwalają wnioskować o neuronalnych mechanizmach percepcji czasu<ref name="eagleman2008" />.

=== Biopsychologia ===
Badania nad percepcją czasu wskazują, że ocena długości trwania i następstwa zdarzeń nie jest związana z jednym „zegarem” w mózgu, lecz z rozproszonym układem obejmującym między innymi [[Kora mózgu|korę mózgową]], [[móżdżek]] i [[jądra podstawne]]. Istotną rolę w rytmie dobowym odgrywają także [[jądra nadskrzyżowaniowe]] podwzgórza<ref name="Carter2009-s186-187" />. Od ponad stu lat do badania przebiegu czasowego procesów poznawczych stosuje się także chronometrię mentalną, w której centralną rolę odgrywa pomiar czasów reakcji<ref name="medina2015" />.

Na osąd czasu wpływają również złudzenia czasowe, wiek, choroby neurologiczne, [[hipnoza]] i [[Substancja psychoaktywna|substancje psychoaktywne]]. Substancje psychostymulujące mogą prowadzić do przeszacowywania odstępów czasu, a środki działające depresyjnie do efektu odwrotnego; wiąże się to między innymi ze zmianami aktywności układów [[Dopamina|dopaminergicznych]] i [[Noradrenalina|noradrenergicznych]]<ref name="pmid17434690-s183-192" /><ref name="pmid541126-s29-41" />. Szczególnym przykładem związku między rytmami biologicznymi a doświadczeniem czasu jest [[Zespół nagłej zmiany strefy czasowej|jet lag]], w którym szybka zmiana stref czasowych prowadzi do przejściowej desynchronizacji zegara biologicznego względem lokalnego cyklu dnia i nocy, wpływając na [[sen]], [[Koncentracja (psychologia)|koncentrację]] i subiektywne odczucie rytmu dnia<ref name="Zegar biologiczny kontra" />. Często podkreśla się również, że wraz z wiekiem czas bywa subiektywnie odczuwany jako biegnący szybciej, choć mechanizmy tego zjawiska pozostają przedmiotem dyskusji<ref name="Gruber2000-s54" />.

[[Psychologia rozwoju człowieka|Psychologia rozwojowa]] pokazuje ponadto, że zdolność rozumienia czasu zmienia się wraz z wiekiem. Małe dzieci początkowo odróżniają głównie to, co „teraz”, od tego, co „nie teraz”, a dopiero później uczą się stabilnie operować kategoriami [[Przeszłość|przeszłości]], [[Teraźniejszość|teraźniejszości]] i [[Przyszłość|przyszłości]] oraz narzędziami takimi jak kalendarz i zegar<ref name="doi10.3389/fpsyg.2018.02451" />.

Z perspektywy psychologii [[Motywacja|motywacji]] istotne jest także to, czy człowiek postrzega własny horyzont czasowy jako otwarty, czy ograniczony. Badania sugerują, że wpływa to na wybór celów, gotowość do odraczania gratyfikacji oraz sposób planowania życia osobistego i zawodowego; gdy przyszłość jest postrzegana jako szeroko otwarta, częściej wzmacnia to orientację na cele przyszłościowe<ref name="pmid30048830-s85-89" />.

Zaburzenia percepcji czasu i wykonywania czynności wymagających odmierzania czasu występują w wielu chorobach neurologicznych i psychiatrycznych, m.in. w [[Choroba Parkinsona|chorobie Parkinsona]], [[Schizofrenia|schizofrenii]], [[ADHD]] i [[Spektrum autyzmu|autyzmie]]<ref name="allman2012" />.

=== Ujęcia przestrzenne ===
W badaniach kognitywnych coraz częściej wskazuje się, że ludzie ujmują czas za pomocą metafor przestrzennych i organizują go w formie swoistej „osi mentalnej”. W [[Psychologia poznawcza|psychologii poznawczej]] mówi się w tym kontekście o mentalnej osi czasu, czyli o sposobie, w jaki umysł rozmieszcza przeszłość, teraźniejszość i przyszłość w wyobrażonej przestrzeni<ref name="Bottini-2015" />. W wielu kulturach zachodnich przeszłość bywa lokowana po lewej stronie, a przyszłość po prawej, co wiąże się między innymi z kierunkiem pisma, układem [[kalendarz]]y i praktykami kulturowymi. W kulturach piszących od prawej do lewej zależność ta może ulegać odwróceniu<ref name="Bottini-2015" />.

Badania międzykulturowe pokazują jednak, że takie reprezentacje nie są uniwersalne. W społeczności Yupno z [[Papua-Nowa Gwinea|Papui-Nowej Gwinei]] czas bywa ujmowany topograficznie, jako biegnący „pod górę” ku przyszłości i „w dół” ku przeszłości, zgodnie z biegiem doliny rzecznej<ref name="Nunez-2012" />. Jest to przykład ujęcia bardziej allocentrycznego, zakotwiczonego w cechach środowiska, a nie w osi własnego ciała. Z kolei w części społeczności australijskich porządkowanie zdarzeń w czasie jest powiązane z kierunkami świata, a nie z lewo-prawą orientacją ciała<ref name="pmid20959511-s1635-1639" />.

Badania nad przestrzennym ujmowaniem czasu sugerują, że abstrakcyjne pojęcia czasowe są osadzone w doświadczeniu, na przykład w nawyku czytania i pisania, który u osób niewidomych może zastępować lektura [[Alfabet Braille’a|alfabetu Braille’a]]<ref name="Bottini-2015" />. Wzmacnia to tezę, że nawet pojmowanie czasu, dziedziny tak podstawowej, może się w poszczególnych kulturach bardzo różnić<ref name="pmid20959511-s1635-1639" />.

== Zastosowania i znaczenie społeczne ==
Czas ma też znaczenie społeczne i gospodarcze. Organizuje rytm pracy, edukacji, transportu i komunikacji, a jego standaryzacja stała się jednym z warunków nowoczesnej cywilizacji technicznej. W XIX wieku szczególnie przyspieszyły ją [[kolej]] i [[telegraf]], które wymusiły ujednolicenie rachuby czasu między odległymi miastami i regionami<ref name="landes-time" />.

W [[Socjologia|socjologii]] i [[Antropologia|antropologii]] mówi się o '''dyscyplinie czasu''', czyli o zespole norm i oczekiwań regulujących punktualność, harmonogram dnia, organizację pracy i podział aktywności<ref name="Elias1992" />.

Badania nad wykorzystaniem czasu analizują, jak ludzie dzielą dobę między pracę, odpoczynek, dojazdy, zakupy i aktywność domową. Zmiany technologiczne, takie jak upowszechnienie telewizji, Internetu czy pracy zdalnej, przekształcają sposoby gospodarowania czasem, ale niektóre wzory, na przykład przeciętny czas dojazdu, okazują się zaskakująco trwałe<ref name="hochschild-time" />.

W Polsce tego rodzaju analizy prowadzi także [[Główny Urząd Statystyczny]] w badaniu budżetu czasu ludności. Opracowanie to opisuje, jak mieszkańcy kraju rozdzielają dobę między różne sfery życia, wykorzystując dzienniczki, w których czynności notuje się w dziesięciominutowych przedziałach<ref name="gus-budzet-czasu" />.

Badania czasu używanego przez ludzi pozwalają też uchwycić nierówności w dostępie do czasu wolnego oraz relację między pracą zawodową a nieodpłatną pracą domową. Według badania GUS z 2023 roku prace domowe i opieka nad członkami gospodarstwa domowego zajmowały kobietom w Polsce 18,0% doby, a mężczyznom 11,2%. Na pracę zawodową kobiety przeznaczały 10,1% doby, a mężczyźni 16,4%. Łącznie obie formy pracy zajmowały kobietom i mężczyznom podobną część doby, ale kobiety miały mniej czasu na odpoczynek (17,1% wobec 19,5% doby)<ref name="gus-budzet-czasu" details="informacja sygnalna, s. 3" />.

W polskiej humanistyce podkreśla się też, że czas społeczny nie wyczerpuje się w neutralnej rachubie zegarowej. Może on być ujmowany zarówno jako formalna zasada porządkująca zdarzenia, jak i jako jakość przeżywana zbiorowo, związana z pamięcią, rytuałem i doświadczeniem nowoczesności<ref name="cbh-pan-czas" />.

W praktyce instytucjonalnej standaryzacja czasu umożliwia współdziałanie systemów technicznych i społecznych. Wzorcowa skala czasu służy m.in. bankowości, informatyce, telekomunikacji, nawigacji satelitarnej oraz systemom bezpieczeństwa i łączności<ref name="gum-wzorzec" />, a ataki na mierniki czasu i jego synchronizację mogą destabilizować pracę infrastruktury informatycznej i przemysłowej<ref name="gum-eczaspl2" />.

W kulturze nowoczesnej czas jest też kategorią wartościującą. Bywa uznawany za wartość ekonomiczną, czego wyrazem jest powiedzenie „czas to [[pieniądz]]”, a także za wartość odnoszącą się do niematerialnych ram kultury<ref name="Mrugalski2008" details="s. 37" />. Społeczne doświadczenie czasu nie jest przy tym wszędzie jednakowe. W badaniu przeprowadzonym w dużych miastach 31 krajów tempo życia, mierzone szybkością chodzenia, tempem obsługi na poczcie i dokładnością zegarów publicznych, okazało się najszybsze w Japonii i Europie Zachodniej, a najwolniejsze w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo<ref name="levine1999" />.

Znaczenie czasu widać również w prawie, nauce i sporcie. Czas urzędowy jest w Polsce chroniony prawnie i może wywoływać skutki prawne<ref name="gum-eczaspl2" />, a wymagana dokładność jego pomiaru zależy od dziedziny. W życiu codziennym wystarcza zwykle dokładność do minut, w nauce i sporcie mierzy się milisekundy, a w nawigacji z użyciem GPS nawet mikrosekundy<ref name="Mrugalski2008" details="s. 13–14" />.

Codziennym odpowiednikiem tych złożonych systemów są narzędzia planowania, takie jak harmonogramy, terminarze i inne środki pozwalające systematycznie rozmieszczać zajęcia w czasie. Ich popularność wiąże się z narastającą presją czasu, bo w społeczeństwach nowoczesnych intensyfikuje się zarówno praca, jak i czas wolny, a wielu ludzi odczuwa chroniczny niedostatek czasu<ref name="aeon2021" />.

Rozwinęło się też pojęcie [[Zarządzanie czasem|zarządzania czasem]], definiowanego jako forma podejmowania decyzji, w której ludzie porządkują swój czas, chronią go przed zakłóceniami i dostosowują do zmieniających się warunków. Metaanaliza badań nad zarządzaniem czasem wykazała jego umiarkowany związek z wynikami w pracy i nauce oraz z dobrostanem, a ujemny ze stresem i złym samopoczuciem psychicznym<ref name="aeon2021" />.

== Zobacz też ==
{{wikisłownik|czas}}
{{Wikicytaty|o czasie|Czas}}

=== Organizacje i standardy ===
* [[Międzynarodowy czas atomowy]]
* [[standard czasu]]
* [[strefa czasowa]]
* [[zegar atomowy]]
* [[DCF77]]

=== Filozofia, nauka i kultura ===
* [[czasoprzestrzeń]]
* [[strzałka czasu]]
* [[wieczność]]
* [[Podróżowanie w czasie|podróż w czasie]]
* [[Eternalizm (filozofia czasu)|eternalizm]]
* [[Prezentyzm (filozofia czasu)|prezentyzm]]
* [[teoria rosnącego bloku czasu]]
* [[teoria ruchomego reflektora czasu]]
* [[filozofia przestrzeni i czasu]]
* [[A-seria i B-seria]]
* [[filozofia fizyki]]
* [[chronobiologia]]
* [[chronologia]]
* [[cykl]]
* [[tempo]]

=== Jednostki i rachuba ===
* [[kalendarz]]
* [[czas uniksowy]]
* [[czas połowicznego rozpadu]]
* [[Tithi]]

== Przypisy ==
<references>
<ref name="aeon2021">{{Cytuj |autor = Brad Aeon, Aïda Faber, Alexandra Panaccio |tytuł = Does time management work? A meta-analysis |czasopismo = [[PLOS One]] |wolumin = 16 |numer = 1 |s = e0245066 |data = 2021-01-11 |doi = 10.1371/journal.pone.0245066 |pmid = 33428644 |dostęp = otwarty |język = en}}</ref>
<ref name="allman2012">{{Cytuj |autor = Melissa J. Allman, Warren H. Meck |tytuł = Pathophysiological distortions in time perception and timed performance |czasopismo = Brain |wolumin = 135 |numer = 3 |s = 656–677 |data = 2012-03 |doi = 10.1093/brain/awr210 |pmid = 21921020 |pmc = 3491636 |język = en}}</ref>
<ref name="arrow-iep">{{Cytuj | autor = Bradley Dowden | url = https://iep.utm.edu/arrow-of-time/ | tytuł = The Arrow of Time | opublikowany = Internet Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-19 |archiwum = https://web.archive.org/web/20260424122527/https://iep.utm.edu/arrow-of-time/ |zarchiwizowano = 2026-04-24 | język = en}}</ref>
<ref name="ashby2003">{{Cytuj |autor = Neil Ashby |tytuł = Relativity in the Global Positioning System |czasopismo = Living Reviews in Relativity |wolumin = 6 |numer = 1 |data = 2003 |doi = 10.12942/lrr-2003-1 |pmid = 28163638 |dostęp = otwarty |język = en}}</ref>
<ref name="A Walk Through Time Early">{{cytuj stronę | url = https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/popular-links/walk-through-time/walk-through-time-early-clocks | tytuł = A Walk Through Time, Early Clocks | opublikowany = NIST | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184031/https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/popular-links/walk-through-time/walk-through-time-early-clocks | zarchiwizowano = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="bailey1977">{{Cytuj |autor = J. Bailey i in. |tytuł = Measurements of relativistic time dilatation for positive and negative muons in a circular orbit |czasopismo = [[Nature]] |wolumin = 268 |numer = 5618 |s = 301–305 |data = 1977-07 |doi = 10.1038/268301a0 |dostęp = zamknięty |język = en}}</ref>
<ref name="Balslev1992-s53-59">{{cytuj książkę | nazwisko = Balslev | imię = Anindita N. | nazwisko2 = Mohanty | imię2 = Jitendranath | tytuł = Religion and Time | wydawca = Brill | rok = 1992 | strony = 53–59 | język = en}}</ref>
<ref name="Barbour2018">{{cytuj książkę | nazwisko = Barbour | imię = Julian | tytuł = Koniec czasu. Nowa rewolucja w fizyce | wydawca = Copernicus Center Press | rok = 2018 | isbn = 9788378863632}}</ref>
<ref name="Bergson1998">{{cytuj książkę | nazwisko = Bergson | imię = Henri | tytuł = Creative Evolution | wydawca = Dover Publications | rok = 1998 | język = en}}</ref>
<ref name="bipm-time-metrology">{{cytuj stronę | url = https://www.bipm.org/en/time-metrology | tytuł = Time metrology | opublikowany = BIPM | data dostępu = 2026-04-15 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415183202/https://www.bipm.org/en/time-metrology | zarchiwizowano = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="Bottini-2015">{{Cytuj | autor = Roberto Bottini; Davide Crepaldi; Daniel Casasanto; Virgine Crollen; Olivier Collignon | tytuł = Space and time in the sighted and blind | czasopismo = Cognition | wolumin = 141 | data = 2015 | s = 67–72 | url = https://hdl.handle.net/10281/80291 | dostęp = otwarty | pmid = 25935747 | język = en}}</ref>
<ref name="Carter2009-s186-187">{{cytuj książkę | nazwisko = Carter | imię = Rita | tytuł = The Human Brain Book | wydawca = Dorling Kindersley | rok = 2009 | strony = 186–187 | isbn = 978-0-7566-5441-2 | język = en}}</ref>
<ref name="cbh-pan-czas">{{cytuj stronę | url = https://cbh.pan.pl/pl/czas | tytuł = Czas | opublikowany = Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184129/https://cbh.pan.pl/pl/czas | zarchiwizowano = 2026-04-15}}</ref>
<ref name="cgpm2022-utc">{{Cytuj | url = https://www.bipm.org/en/cgpm-2022/resolution-4 | tytuł = Resolution 4 of the 27th CGPM (2022): On the use and future development of UTC | opublikowany = BIPM | archiwum = https://web.archive.org/web/20260412160909/https://www.bipm.org/en/cgpm-2022/resolution-4 | zarchiwizowano = 2026-04-12 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="Davies1996">{{cytuj książkę | nazwisko = Davies | imię = Paul | tytuł = About Time: Einstein's Unfinished Revolution | wydawca = Simon & Schuster | miejsce = New York | rok = 1996 | isbn = 978-0-684-81822-1 | język = en}}</ref>
<ref name="doi10.1093/mind/XVII.4.457-s457-474">{{Cytuj | autor = J. M. E. McTaggart | tytuł = The Unreality of Time | czasopismo = Mind | wolumin = 17 | numer = 68 | data = 1908 | s = 457–474 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1093/mind/XVII.4.457 | język = en}}</ref>
<ref name="doi10.1353/hph.0.0118-s277-307">{{Cytuj | autor = Holly Andersen; Rick Grush | tytuł = A brief history of time-consciousness: historical precursors to James and Husserl | czasopismo = Journal of the History of Philosophy | wolumin = 47 | numer = 2 | data = 2009 | s = 277–307 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1353/hph.0.0118 | język = en}}</ref>
<ref name="doi10.3389/fpsyg.2018.02451">{{Cytuj | tytuł = The Development of Temporal Concepts: Linguistic Factors and Cognitive Processes | czasopismo = Frontiers in Psychology | data = 2018 | doi = 10.3389/fpsyg.2018.02451 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="eagleman2008">{{Cytuj |autor = David M. Eagleman |tytuł = Human time perception and its illusions |czasopismo = Current Opinion in Neurobiology |wolumin = 18 |numer = 2 |s = 131–136 |data = 2008-04 |doi = 10.1016/j.conb.2008.06.002 |pmid = 18639634 |pmc = 2866156 |język = en}}</ref>
<ref name="Elias1992">{{cytuj książkę | nazwisko = Elias | imię = Norbert | tytuł = Time: An Essay | wydawca = Blackwell | miejsce = Oxford | rok = 1992 | isbn = 978-0-631-15798-4 | język = en}}</ref>
<ref name="epwn">{{Encyklopedia PWN | id = 3889272 | tytuł = czas | data dostępu = 2023-04-02}}</ref>
<ref name="epwnf">{{Encyklopedia PWN | id = 3889273 | tytuł = czas | data dostępu = 2023-04-02}}</ref>
<ref name="Feynman2001-s15-5-15-8">{{cytuj książkę | nazwisko = Feynman | imię = Richard P. | nazwisko2 = Leighton | imię2 = Robert B. | nazwisko3 = Sands | imię3 = Matthew | tytuł = Feynmana wykłady z fizyki. Tom 2, część 1 | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | rok = 2001 | strony = 15-5–15-8}}</ref>
<ref name="French republican calendar">{{cytuj stronę | url = https://www.britannica.com/science/French-republican-calendar | tytuł = French republican calendar | opublikowany = Britannica | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184206/https://www.britannica.com/science/French-republican-calendar | zarchiwizowano = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="Gruber2000-s54">{{cytuj książkę | nazwisko = Gruber | imię = Ronald P. | nazwisko2 = Wagner | imię2 = Lawrence F. | nazwisko3 = Block | imię3 = Richard A. | rozdział = Subjective Time Versus Proper (Clock) Time | tytuł = Studies on the Structure of Time: From Physics to Psycho(patho)logy | wydawca = Springer | rok = 2000 | strony = 54 | język = en}}</ref>
<ref name="gum-czas-urzedowy">{{cytuj stronę | url = https://www.gum.gov.pl/pl/aktualnosci/komunikaty/473,Informacja-dotyczaca-czasu-urzedowego.html | tytuł = Informacja dotycząca czasu urzędowego | opublikowany = Główny Urząd Miar | archiwum = https://web.archive.org/web/20260414220238/https://www.gum.gov.pl/pl/aktualnosci/komunikaty/473,Informacja-dotyczaca-czasu-urzedowego.html | zarchiwizowano = 2026-04-14 | data dostępu = 2026-04-14}}</ref>
<ref name="gum-eczas-ntp">{{cytuj stronę | url = https://e-czas.gum.gov.pl/o-e-czaspl/ | tytuł = O e-CzasPL | opublikowany = Główny Urząd Miar | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20260427195357/https://e-czas.gum.gov.pl/o-e-czaspl/ |zarchiwizowano = 2026-04-27 }}</ref>
<ref name="gum-eczaspl2">{{cytuj stronę | url = https://www.gum.gov.pl/pl/projekty/krajowe/e-czaspl2/6380,e-CzasPL2-nowe-kanaly-dystrybucji-czasu-urzedowego-obowiazujacego-na-obszarze-RP.html | tytuł = e-CzasPL2 – nowe kanały dystrybucji czasu urzędowego obowiązującego na obszarze RP | opublikowany = Główny Urząd Miar | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20261005191947/https://www.gum.gov.pl/pl/projekty/krajowe/e-czaspl2/6380,e-CzasPL2-nowe-kanaly-dystrybucji-czasu-urzedowego-obowiazujacego-na-obszarze-RP.html |zarchiwizowano = 2026-10-05 }}</ref>
<ref name="gum-sekunda">{{cytuj stronę | url = https://www.gum.gov.pl/pl/wiedza/redefinicja-si/archiwum-informacji-o-si/sekunda/2936,Sekunda-co-nowego.html | tytuł = Sekunda – co nowego? | opublikowany = Główny Urząd Miar | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184413/https://www.gum.gov.pl/pl/wiedza/redefinicja-si/archiwum-informacji-o-si/sekunda/2936,Sekunda-co-nowego.html | zarchiwizowano = 2026-04-15}}</ref>
<ref name="gum-utcpl">{{cytuj stronę | url = https://www.gum.gov.pl/pl/dziedziny/czas-i-czestotliwosc/laboratoria/4878,Laboratorium-Czasu-i-Czestotliwosci.html | tytuł = Laboratorium Czasu i Częstotliwości | opublikowany = Główny Urząd Miar | archiwum = https://web.archive.org/web/20260414220257/https://www.gum.gov.pl/pl/dziedziny/czas-i-czestotliwosc/laboratoria/4878,Laboratorium-Czasu-i-Czestotliwosci.html | zarchiwizowano = 2026-04-14 | data dostępu = 2026-04-14}}</ref>
<ref name="gum-wzorzec">{{cytuj stronę | url = https://www.gum.gov.pl/pl/wiedza/wzorce-pomiarowe-gum/czasu-i-czestotliwosci/5786,Panstwowy-wzorzec-jednostki-miary-czasu-i-czestotliwosci.html | tytuł = Państwowy wzorzec jednostki miary czasu i częstotliwości | opublikowany = Główny Urząd Miar | archiwum = https://web.archive.org/web/20251017010742/https://gum.gov.pl/pl/wiedza/wzorce-pomiarowe-gum/czasu-i-czestotliwosci/5786,Panstwowy-wzorzec-jednostki-miary-czasu-i-czestotliwosci.html | zarchiwizowano = 2025-10-17 | data dostępu = 2026-04-14}}</ref>
<ref name="gus-budzet-czasu">{{cytuj stronę | url = https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunki-zycia-ludnosci/dobowy-budzet-czasu-ludnosci-w-2023r-,35,1.html | tytuł = Dobowy budżet czasu ludności w 2023 r. | opublikowany = Główny Urząd Statystyczny | data = 2024-06-27 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260207204605/https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunki-zycia-ludnosci/dobowy-budzet-czasu-ludnosci-w-2023r-,35,1.html | zarchiwizowano = 2026-02-07 | data dostępu = 2026-04-14}}</ref>
<ref name="hafele1972">{{Cytuj |autor = J. C. Hafele; Richard E. Keating |tytuł = Around-the-World Atomic Clocks: Observed Relativistic Time Gains |czasopismo = [[Science]] |wolumin = 177 |numer = 4044 |s = 168–170 |data = 1972-07-14 |doi = 10.1126/science.177.4044.168 |dostęp = zamknięty |język = en}}</ref>
<ref name="HellerEtAl2014">{{cytuj książkę | nazwisko = Heller | imię = Michał | autor link = Michał Heller | nazwisko2 = Pabjan | imię2 = Tadeusz | autor link2 = Tadeusz Pabjan | tytuł = Elementy filozofii przyrody | wydawca = Copernicus Center Press | miejsce = Kraków | rok = 2014 | isbn = 978-83-7886-065-5}}</ref>
<ref name="hochschild-time">{{cytuj książkę | nazwisko = Hochschild | imię = Arlie Russell | tytuł = The Time Bind: When Work Becomes Home and Home Becomes Work | wydawca = Metropolitan Books | miejsce = New York | rok = 1997 | isbn = 978-0-8050-4471-3 | język = en}}</ref>
<ref name="Hus2011">{{cytuj książkę | nazwisko = Hus | imię = Boʿaz | nazwisko2 = Pasi | imię2 = Marco | nazwisko3 = von Stuckrad | imię3 = Kocku | tytuł = Kabbalah and Modernity: Interpretations, Transformations, Adaptations | wydawca = Brill | rok = 2011 | isbn = 978-90-04-18284-4 | język = en}}</ref>
<ref name="hwang-water-clocks">{{Cytuj | autor = Zheng-Hui Hwang; Hong-Sen Yan; Tsung-Yi Lin | tytuł = Historical development of water-powered mechanical clocks | czasopismo = Mechanical Sciences | wolumin = 12 | numer = 1 | data = 2021 | s = 203–219 | doi = 10.5194/ms-12-203-2021 | dostęp = otwarty | język = en}}</ref>
<ref name="IAU 1991 Recommendation III">{{cytuj stronę | url = https://www.iers.org/IERS/EN/Science/Recommendations/recommendation3.html | tytuł = IAU (1991) Recommendation III | opublikowany = IERS | archiwum = https://web.archive.org/web/20250429111327/https://www.iers.org/IERS/EN/Science/Recommendations/recommendation3.html | zarchiwizowano = 2025-04-29 | data dostępu = 2026-04-14 | język = en}}</ref>
<ref name="IAU 2006 Resolution B3 Re">{{cytuj stronę | url = https://www.iau.org/static/resolutions/IAU2006_Resol3.pdf | tytuł = IAU 2006 Resolution B3: Re-definition of Barycentric Dynamical Time, TDB | opublikowany = International Astronomical Union | archiwum = https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.iau.org/static/resolutions/IAU2006_Resol3.pdf | zarchiwizowano = 2022-10-09 | data dostępu = 2026-04-14 | język = en}}</ref>
<ref name="IEC 60050 113 2011 hasła">IEC 60050-113:2011, hasła 113-01-08, 113-01-010.</ref>
<ref name="IEC 60050 113 2011 hasła2">IEC 60050-113:2011, hasła 113-01-012, 113-01-013; ISO 80000-3:2006, hasło 3-7.</ref>
<ref name="iep-advaita">{{Cytuj | autor = Sangeetha Menon | url = https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/ | tytuł = Advaita Vedānta | opublikowany = Internet Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-10-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20260924060614/https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/ |zarchiwizowano = 2026-09-24 | język = en}}</ref>
<ref name="iep-leibniz-time">{{Cytuj | autor = Douglas Burnham | url = https://iep.utm.edu/leib-met/#H7 | tytuł = Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) Metaphysics, 7. Space, Time, and Indiscernibles | opublikowany = Internet Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184449/https://iep.utm.edu/leib-met/ | zarchiwizowano = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="iep-time">{{Cytuj | autor = Bradley Dowden | url = https://iep.utm.edu/time/ | tytuł = Time | opublikowany = Internet Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-10-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20261004055733/https://iep.utm.edu/time/ |zarchiwizowano = 2026-10-04 | język = en}}</ref>
<ref name="igik-systemy">{{cytuj stronę | url = http://www.igik.edu.pl/pl/a/Systemy-czasu | tytuł = Systemy czasu | opublikowany = Instytut Geodezji i Kartografii | archiwum = https://web.archive.org/web/20260414220322/https://www.igik.edu.pl/pl/ogolne-pl/systemy-czasu/ | zarchiwizowano = 2026-04-14 | data dostępu = 2026-04-14}}</ref>
<ref name="igik-ut">{{cytuj stronę | url = http://www.igik.edu.pl/pl/a/czas-uniwersalny | tytuł = Czas uniwersalny | opublikowany = Instytut Geodezji i Kartografii | data = 2017-01-03 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260414220421/https://www.igik.edu.pl/pl/ogolne-pl/czas-uniwersalny/ | zarchiwizowano = 2026-04-14 | data dostępu = 2026-04-14}}</ref>
<ref name="isham-problem-time">{{Cytuj | autor = C. J. Isham | tytuł = Canonical Quantum Gravity and the Problem of Time | czasopismo = arXiv | arxiv = gr-qc/9210011 | data = 1992-10-21 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="knudsen-newton">{{cytuj książkę | nazwisko = Knudsen | imię = Jens M. | nazwisko2 = Hjorth | imię2 = Poul G. | tytuł = Elements of Newtonian Mechanics | wydawca = Springer | rok = 2012 | strony = 30 | isbn = 978-3-642-97599-8 | język = en}}</ref>
<ref name="landes-time">{{cytuj książkę | nazwisko = Landes | imię = David S. | tytuł = Revolution in Time | wydawca = Harvard University Press | miejsce = Cambridge | rok = 2000 | isbn = 978-0-674-00282-1 | język = en}}</ref>
<ref name="levine1999">{{Cytuj |autor = Robert V. Levine, Ara Norenzayan |tytuł = The Pace of Life in 31 Countries |czasopismo = Journal of Cross-Cultural Psychology |wolumin = 30 |numer = 2 |s = 178–205 |data = 1999-03 |doi = 10.1177/0022022199030002003 |dostęp = zamknięty |język = en}}</ref>
<ref name="medina2015">{{Cytuj |autor = José M. Medina, Willy Wong, José A. Díaz, Hans Colonius |tytuł = Advances in modern mental chronometry |czasopismo = Frontiers in Human Neuroscience |wolumin = 9 |data = 2015-05-06 |doi = 10.3389/fnhum.2015.00256 |pmid = 25999843 |pmc = 4422014 |dostęp = otwarty |język = en}}</ref>
<ref name="matthews2014">{{Cytuj |autor = William J. Matthews, Warren H. Meck |tytuł = Time perception: the bad news and the good |czasopismo = WIREs Cognitive Science |wolumin = 5 |numer = 4 |s = 429–446 |data = 2014-07 |doi = 10.1002/wcs.1298 |pmid = 25210578 |pmc = 4142010 |język = en}}</ref>
<ref name="maya-calendar">{{cytuj stronę | url = https://maya.nmai.si.edu/calendar/calendar-system | tytuł = The Calendar System | opublikowany = Living Maya Time, National Museum of the American Indian | data dostępu = 2026-04-15 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184557/https://maya.nmai.si.edu/calendar/calendar-system | zarchiwizowano = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="mccarthy-book">{{cytuj książkę | nazwisko = McCarthy | imię = Dennis D. | nazwisko2 = Seidelmann | imię2 = P. Kenneth | tytuł = Time: From Earth Rotation to Atomic Physics | wydawca = Wiley | miejsce = Weinheim | rok = 2009 | strony = 231–232 | język = en}}</ref>
<ref name="McCormick">{{Cytuj | autor = Matt McCormick | url = https://iep.utm.edu/kantmeta/#H4 | tytuł = Immanuel Kant (1724–1804) Metaphysics, 4. Kant's Transcendental Idealism | opublikowany = Internet Encyclopedia of Philosophy | data = 2006 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260325162237/https://iep.utm.edu/kantmeta/ | zarchiwizowano = 2026-03-25 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-14 | język = en}}</ref>
<ref name="Mrugalski2008">{{cytuj książkę | nazwisko = Mrugalski | imię = Zdzisław | tytuł = Czas i urządzenia do jego pomiaru. Zegary dawne i współczesne | wydawca = Wydawnictwo Cursor | miejsce = Warszawa | rok = 2008 | isbn = 978-83-61080-24-4 | url = https://libernaturaererum.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/11/czas_i_urzadzenia_do_jego_pomiaru.pdf | data dostępu = 2026-09-21}}</ref>
<ref name="nasa-black-hole">{{cytuj stronę | nazwisko = Gohd | imię = Chelsea | url = https://science.nasa.gov/universe/what-happens-when-something-gets-too-close-to-a-black-hole/ | tytuł = What Happens When Something Gets 'Too Close' to a Black Hole? | opublikowany = NASA Science | data = 2023-05-03 | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415184640/https://science.nasa.gov/universe/what-happens-when-something-gets-too-close-to-a-black-hole/ | zarchiwizowano = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="newman-wheel">{{cytuj książkę | nazwisko = Newman | imię = John | tytuł = The Wheel of Time: Kalachakra in Context | inni = Geshe Lhundub Sopa (red.) | wydawca = Shambhala | rok = 1991 | strony = 51–54, 62–77 | isbn = 978-1-55939-779-7 | język = en}}</ref>
<ref name="nist-a-z-time-zone">{{cytuj stronę | url = https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/popular-links/time-frequency-z/time-and-frequency-z-ti | tytuł = Time and Frequency from A to Z: Ti | opublikowany = National Institute of Standards and Technology | data dostępu = 2026-10-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20260924010050/https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/popular-links/time-frequency-z/time-and-frequency-z-ti |zarchiwizowano = 2026-09-24 | język = en}}</ref>
<ref name="nist-second">{{Cytuj | url = https://www.nist.gov/si-redefinition/definitions-si-base-units | tytuł = Definitions of SI Base Units | opublikowany = NIST | archiwum = https://web.archive.org/web/20260309192715/https://www.nist.gov/si-redefinition/definitions-si-base-units | zarchiwizowano = 2026-03-09 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="noaa-z-time">{{cytuj stronę | url = https://www.noaa.gov/jetstream/time | tytuł = Z-time (Coordinated Universal Time) | opublikowany = National Oceanic and Atmospheric Administration | data dostępu = 2026-10-05 |archiwum = https://web.archive.org/web/20251219071609/https://www.noaa.gov/jetstream/time |zarchiwizowano = 2025-12-19 | język = en}}</ref>
<ref name="Nunez-2012">{{Cytuj | autor = Rafael Núñez; Kensy Cooperrider; D. Doan; Jürg Wassmann | tytuł = Contours of time: Topographic construals of past, present, and future in the Yupno valley of Papua New Guinea | czasopismo = Cognition | wolumin = 124 | numer = 1 | data = 2012 | s = 25–35 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1016/j.cognition.2012.03.007 | pmid = 22542697 | język = en}}</ref>
<ref name="obrien-arrow">{{Cytuj | autor = J. O’Byrne; Y. Kafri; J. Tailleur; F. van Wijland | tytuł = Time irreversibility in active matter, from micro to macro | czasopismo = Nature Reviews Physics | wolumin = 4 | numer = 3 | data = 2022 | s = 167–183 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1038/s42254-021-00406-2 | język = en}}</ref>
<ref name="perseus-kairos">{{cytuj stronę | url = https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=kairo/s1 | tytuł = A Greek-English Lexicon, hasło "kairos" | opublikowany = Perseus Digital Library | archiwum = https://web.archive.org/web/20260312030258/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dkairo%2Fs1 | zarchiwizowano = 2026-03-12 | data dostępu = 2026-04-14 | język = en}}</ref>
<ref name="pmid17434690-s183-192">{{Cytuj | autor = M. Wittmann; D. S. Leland; J. Churan; M. P. Paulus | tytuł = Impaired time perception and motor timing in stimulant-dependent subjects | czasopismo = Drug and Alcohol Dependence | wolumin = 90 | numer = 2–3 | data = 2007 | s = 183–192 | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1997301/ | dostęp = otwarty | pmid = 17434690 |archiwum = https://web.archive.org/web/20260804180634/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1997301 |zarchiwizowano = 2026-08-04 | język = en}}</ref>
<ref name="pmid20959511-s1635-1639">{{Cytuj | autor = Lera Boroditsky; Alice Gaby | tytuł = Remembrances of Times East: Absolute Spatial Representations of Time in an Australian Aboriginal Community | czasopismo = Psychological Science | wolumin = 21 | numer = 11 | data = 2010 | s = 1635–1639 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1177/0956797610386621 | pmid = 20959511 | język = en}}</ref>
<ref name="pmid30048830-s85-89">{{Cytuj | autor = Hannah L. Giasson; Hsiao-Wen Liao; Laura L. Carstensen | tytuł = Counting down while time flies: implications of age-related time acceleration for goal pursuit across adulthood | czasopismo = Current Opinion in Psychology | wolumin = 26 | data = 2019 | s = 85–89 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1016/j.copsyc.2018.07.001 | pmid = 30048830 | język = en}}</ref>
<ref name="pmid541126-s29-41">{{Cytuj | autor = Kenneth Bowers; Heather A. Brenneman | tytuł = Hypnosis and the perception of time | czasopismo = International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis | wolumin = 27 | numer = 1 | data = 1979 | s = 29–41 | dostęp = zamknięty | doi = 10.1080/00207147908407540 | pmid = 541126 | język = en}}</ref>
<ref name="price-arrow">{{cytuj książkę | nazwisko = Price | imię = Huw | tytuł = Time's Arrow and Archimedes' Point | wydawca = Oxford University Press | rok = 1996 | isbn = 978-0-19-511798-1 | język = en}}</ref>
<ref name="Puligandla1974">{{Cytuj |autor = R. Puligandla |tytuł = Time and History in the Indian Tradition |czasopismo = Philosophy East and West |wolumin = 24 |numer = 2 |data = 1974 |dostęp = zamknięty |doi = 10.2307/1398019 |jstor = 1398019 |język = en|s = 165–170}}</ref>
<ref name="Richards1998-s3-5">{{cytuj książkę | nazwisko = Richards | imię = E. G. | tytuł = Mapping Time: The Calendar and its History | wydawca = Oxford University Press | rok = 1998 | strony = 3–5 | isbn = 978-0-19-850413-9 | język = en}}</ref>
<ref name="rust-linear">{{cytuj książkę | nazwisko = Rust | imię = Eric Charles | tytuł = Religion, Revelation and Reason | wydawca = Mercer University Press | rok = 1981 | strony = 60 | isbn = 978-0-86554-058-3 | język = en}}</ref>
<ref name="savitt-bebecoming">{{Cytuj | autor = Steven Savitt | url = https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-bebecome/ | tytuł = Being and Becoming in Modern Physics | opublikowany = Stanford Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-19 | język = en}}</ref>
<ref name="schwartz-relativity">{{cytuj książkę | nazwisko = Schwartz | imię = Herman M. | tytuł = Introduction to Special Relativity | wydawca = McGraw-Hill | rok = 1968 | strony = 10–13 | język = en}}</ref>
<ref name="sep-eternity">{{Cytuj | url = https://plato.stanford.edu/entries/eternity/ | tytuł = Eternity in Christian Thought | opublikowany = Stanford Encyclopedia of Philosophy | data = 2018-03-22 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="sep-newton-time">{{Cytuj | autor = Robert Rynasiewicz | url = https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ | tytuł = Newton's Views on Space, Time, and Motion | opublikowany = Stanford Encyclopedia of Philosophy | data = 2004-08-12 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-14 | język = en}}</ref>
<ref name="sep-time">{{Cytuj | autor = Nina Emery; Ned Markosian; Meghan Sullivan | url = https://plato.stanford.edu/entries/time/ | tytuł = Time | opublikowany = Stanford Encyclopedia of Philosophy | data = 2025-12-04 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-10-05 | język = en}}</ref>
<ref name="sep-time-travel">{{Cytuj | autor = Nicholas J. J. Smith | url = https://plato.stanford.edu/entries/time-travel/ | tytuł = Time Travel | opublikowany = Stanford Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="sep-time-travel-phys">{{Cytuj | url = https://plato.stanford.edu/entries/time-travel-phys/ | tytuł = Time Travel and Modern Physics | opublikowany = Stanford Encyclopedia of Philosophy | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | język = en}}</ref>
<ref name="sera-923-2012">{{Cytuj | tytuł = Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 923/2012 z dnia 26 września 2012 r. ustanawiające wspólne zasady w odniesieniu do przepisów lotniczych i operacyjnych dotyczących służb i procedur żeglugi powietrznej | czasopismo = Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej | numer = L 281 | data = 2012-10-13 | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32012R0923 | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20251202132055/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32012R0923 |zarchiwizowano = 2025-12-02 }}</ref>
<ref name="si-brochure">{{Cytuj | url = https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf | tytuł = The International System of Units (SI), 9th edition, version 3.02 | opublikowany = BIPM | data = 2025 | dostęp = otwarty | data dostępu = 2026-04-15 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260331185816/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf | zarchiwizowano = 2026-03-31 | język = en}}</ref>
<ref name="sjp-chronologia">{{cytuj stronę | url = https://sjp.pwn.pl/sjp/chronologia;2553553.html | tytuł = chronologia | praca = Słownik języka polskiego PWN | opublikowany = Wydawnictwo Naukowe PWN | data dostępu = 2026-10-05}}</ref>
<ref name="sjp-kwadrans">{{cytuj stronę | url = https://sjp.pwn.pl/sjp/kwadrans;2565320.html | tytuł = kwadrans | praca = Słownik języka polskiego PWN | opublikowany = Wydawnictwo Naukowe PWN | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20261005191446/https://sjp.pwn.pl/sjp/kwadrans;2565320.html |zarchiwizowano = 2026-10-05 }}</ref>
<ref name="sjp-periodyzacja">{{cytuj stronę | url = https://sjp.pwn.pl/sjp/periodyzacja;2571230.html | tytuł = periodyzacja | praca = Słownik języka polskiego PWN | opublikowany = Wydawnictwo Naukowe PWN | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20240716083539/https://sjp.pwn.pl/sjp/periodyzacja;2571230.html |zarchiwizowano = 2024-07-16 }}</ref>
<ref name="sjp-tysiaclecie">{{cytuj stronę | url = https://sjp.pwn.pl/sjp/tysiąclecie;2531706.html | tytuł = tysiąclecie | praca = Słownik języka polskiego PWN | opublikowany = Wydawnictwo Naukowe PWN | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20261005191638/https://sjp.pwn.pl/sjp/tysi%C4%85clecie;2531706.html |zarchiwizowano = 2026-10-05 }}</ref>
<ref name="sjp-wiek">{{cytuj stronę | url = https://sjp.pwn.pl/sjp/wiek;2535854.html | tytuł = wiek | praca = Słownik języka polskiego PWN | opublikowany = Wydawnictwo Naukowe PWN | data dostępu = 2026-10-05|archiwum = https://web.archive.org/web/20261005191828/https://sjp.pwn.pl/sjp/wiek;2535854.html |zarchiwizowano = 2026-10-05 }}</ref>
<ref name="thones2015">{{Cytuj |autor = Sven Thönes, Daniel Oberfeld |tytuł = Time perception in depression: A meta-analysis |czasopismo = Journal of Affective Disorders |wolumin = 175 |s = 359–372 |data = 2015-04 |doi = 10.1016/j.jad.2014.12.057 |pmid = 25665496 |dostęp = zamknięty |język = en}}</ref>
<ref name="USNO GPS Time Transfer">{{cytuj stronę | url = https://www.cnmoc.usff.navy.mil/Our-Commands/United-States-Naval-Observatory/Precise-Time-Department/Global-Positioning-System/USNO-GPS-Time-Transfer/ | tytuł = USNO GPS Time Transfer | opublikowany = United States Naval Observatory | archiwum = https://web.archive.org/web/20220819222419/https://www.cnmoc.usff.navy.mil/Our-Commands/United-States-Naval-Observatory/Precise-Time-Department/Global-Positioning-System/USNO-GPS-Time-Transfer/ | zarchiwizowano = 2022-08-19 | data dostępu = 2026-04-14 | język = en}}</ref>
<ref name="usno-leapseconds">{{cytuj stronę | autor = U.S. Naval Observatory | url = https://maia.usno.navy.mil/information/what-is-a-leap-second | tytuł = What is a Leap Second? | opublikowany = U.S. Naval Observatory | data dostępu = 2026-04-15 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260411151023/https://maia.usno.navy.mil/information/what-is-a-leap-second | zarchiwizowano = 2026-04-11 | język = en}}</ref>
<ref name="Wagner2008">{{cytuj książkę | nazwisko = Wagner | imię = M. F. | tytuł = The Enigmatic Reality of Time | wydawca = Brill | miejsce = Leiden | rok = 2008 | isbn = 978-90-474-4360-5 | język = en}}</ref>
<ref name="Whitaker s Almanack 2013-s1131">{{cytuj książkę | tytuł = Whitaker's Almanack 2013 | inni = Ruth Northey (red.) | wydawca = A & C Black | miejsce = London | rok = 2012 | strony = 1131 | isbn = 978-1-4081-7207-0 | język = en}}</ref>
<ref name="wittmann2011">{{Cytuj |autor = Marc Wittmann |tytuł = Moments in Time |czasopismo = Frontiers in Integrative Neuroscience |wolumin = 5 |numer = 66 |data = 2011 |doi = 10.3389/fnint.2011.00066 |pmid = 22022310 |dostęp = otwarty |język = en}}</ref>
<ref name="Wolfson2006-s111">{{cytuj książkę | nazwisko = Wolfson | imię = Elliot R. | tytuł = Alef, Mem, Tau: Kabbalistic Musings on Time, Truth, and Death | wydawca = University of California Press | rok = 2006 | strony = 111 | isbn = 978-0-520-93231-9 | język = en}}</ref>
<ref name="Zegar biologiczny kontra">{{cytuj stronę | url = https://www.cm.umk.pl/aktualnosci-2/7299-zegar-biologiczny-kontra-podroz-co-medycyna-wie-o-jet-lag.html | tytuł = Zegar biologiczny kontra podróż – co medycyna wie o jet lag | opublikowany = Collegium Medicum UMK | data dostępu = 2026-04-14 | archiwum = https://web.archive.org/web/20260415185349/https://www.cm.umk.pl/aktualnosci-2/7299-zegar-biologiczny-kontra-podroz-co-medycyna-wie-o-jet-lag.html | zarchiwizowano = 2026-04-15}}</ref>
</references>

== Literatura uzupełniająca ==
* {{cytuj książkę | nazwisko = Barbour | imię = Julian | tytuł = Koniec czasu. Nowa rewolucja w fizyce | wydawca = Copernicus Center Press | rok = 2018 | isbn = 9788378863632}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Buczyńska-Garewicz | imię = Hanna | tytuł = Metafizyczne rozważania o czasie. Idea czasu w filozofii i literaturze | wydawca = Universitas | miejsce = Kraków | rok = 2003}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Callender | imię = Craig | tytuł = Introducing Time | wydawca = Icon Books | rok = 2010 | isbn = 978-1-84831-120-6 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Das | imię = Tushar Kanti | tytuł = The Time Dimension: An Interdisciplinary Guide | wydawca = Praeger | miejsce = New York | rok = 1990 | isbn = 978-0-275-92681-6 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Davies | imię = Paul | tytuł = Czas. Niedokończona rewolucja Einsteina | wydawca = Prószyński i S-ka | rok = 2002 | isbn = 9788372550705}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Elias | imię = Norbert | tytuł = Time: An Essay | wydawca = Blackwell | miejsce = Oxford | rok = 1992 | isbn = 978-0-631-15798-4 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Feynman | imię = Richard | tytuł = Charakter praw fizycznych | wydawca = Prószyński i S-ka | rok = 2000 | strony = 108–126 | isbn = 9788371808760}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Galison | imię = Peter | tytuł = Einstein's Clocks and Poincaré's Maps: Empires of Time | wydawca = W. W. Norton | miejsce = New York | rok = 1992 | isbn = 978-0-393-02001-4 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Heller | imię = Michał | nazwisko2 = Pabjan | imię2 = Tadeusz | tytuł = Elementy filozofii przyrody | wydawca = Copernicus Center Press | miejsce = Kraków | rok = 2014 | isbn = 978-83-7886-065-5}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Highfield | imię = Roger | tytuł = Arrow of Time: A Voyage through Science to Solve Time's Greatest Mystery | wydawca = Random House | rok = 1992 | isbn = 978-0-449-90723-8 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Landes | imię = David S. | tytuł = Revolution in Time | wydawca = Harvard University Press | rok = 2000 | isbn = 978-0-674-00282-1 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Mermin | imię = N. David | tytuł = It's About Time: Understanding Einstein's Relativity | wydawca = Princeton University Press | rok = 2005 | isbn = 978-0-691-12201-4 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Morris | imię = Richard | tytuł = Time's Arrows: Scientific Attitudes Toward Time | wydawca = Simon and Schuster | miejsce = New York | rok = 1985 | isbn = 978-0-671-61766-0 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Penrose | imię = Roger | tytuł = The Emperor's New Mind | wydawca = Oxford University Press | miejsce = New York | rok = 1999 | strony = 391–417 | isbn = 978-0-19-286198-6 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Price | imię = Huw | tytuł = Time's Arrow and Archimedes' Point | wydawca = Oxford University Press | rok = 1996 | isbn = 978-0-19-511798-1 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Reichenbach | imię = Hans | tytuł = The Direction of Time | wydawca = Dover | miejsce = New York | rok = 1999 | isbn = 978-0-486-40926-9 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Rovelli | imię = Carlo | tytuł = What Is Time? What Is Space? | wydawca = Di Renzo Editore | miejsce = Rome | rok = 2006 | isbn = 978-88-8323-146-9 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Smolin | imię = Lee | nazwisko2 = Unger | imię2 = Roberto Mangabeira | tytuł = The Singular Universe and the Reality of Time | wydawca = Cambridge University Press | rok = 2014 | isbn = 978-1-107-07406-4 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Rovelli | imię = Carlo | tytuł = The Order of Time | wydawca = Riverhead | miejsce = New York | rok = 2018 | isbn = 978-0-7352-1610-5 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Whitrow | imię = Gerald J. | tytuł = The Nature of Time | wydawca = Holt, Rinehart and Winston | miejsce = New York | rok = 1973 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Whitrow | imię = Gerald J. | tytuł = The Natural Philosophy of Time | wydawca = Clarendon Press | miejsce = Oxford | rok = 1980 | język = en}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Whitrow | imię = Gerald J. | tytuł = Czas w dziejach. Poglądy na czas od prehistorii po dzień dzisiejszy | wydawca = Prószyński i S-ka | rok = 2004 | isbn = 8373378782}}
* {{cytuj książkę | nazwisko = Zerubavel | imię = Eviatar | tytuł = Hidden Rhythms: Schedules and Calendars in Social Life | wydawca = University of Chicago Press | miejsce = Chicago | rok = 1981 | język = en}}

== Linki zewnętrzne ==
; Polskojęzyczne
* [http://www.wiw.pl/biblioteka/czas_davies/01.asp „Strzałka czasu”] (rozdział 9. książki ''Czas. Niedokończona rewolucja Einsteina'' [[Paul Davies (fizyk)|Paula Daviesa]])
* [https://filozofuj.eu/sydney-shoemaker-czy-czas-wymaga-zmiany/ Sydney Shoemaker, ''Czy czas wymaga zmiany?'']
* [https://www.gum.gov.pl/pl/dziedziny/czas-i-czestotliwosc/laboratoria/4878,Laboratorium-Czasu-i-Czestotliwosci.html GUM, ''Laboratorium Czasu i Częstotliwości'']
{{otwarty dostęp}} Nagrania na [[YouTube]]:
* ''[https://www.youtube.com/watch?v=IHFnolhfhyM Czas]'', kanał [[Astronarium]], 16 lutego 2016
* [[Karolina Głowacka]] i [[Jerzy Lewandowski (fizyk)|Jerzy Lewandowski]], ''[https://www.youtube.com/watch?v=z7RUs1vnKmw Czas, czy musi płynąć w jednym kierunku?]'', kanał „Radio Naukowe”, 13 grudnia 2023

; Anglojęzyczne
* {{SEP | url = time/ | tytuł = Time | autor = Nina Emery, Ned Markosian, Meghan Sullivan | data = 2025-12-04 | data dostępu = 2026-04-15}}
* {{IEP | url = time/ | autor = Bradley Dowden | tytuł = Time | data dostępu = 2018-06-27}}
* [https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf BIPM, ''The International System of Units (SI)'', 9th edition, version 3.02]
* [https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division NIST, ''Time and Frequency Division'']
* [https://maia.usno.navy.mil/information/what-is-a-leap-second USNO, ''What is a Leap Second?'']
* [https://www.timeanddate.com/time/ Timeanddate.com, ''Time'']
* [https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-temporal/ SEP, ''Temporal Consciousness'']
* {{paywall}} ''[https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/time/v-1 Time]'' {{lang|en}}, ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Czas| ]]
[[Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)]]