Heide (Kalmthout)
Deelgemeente in België .svg){kind=small} | |||
|---|---|---|---|
  | |||
| Situering | |||
| Gewest |  Vlaanderen | ||
| Provincie |  Antwerpen | ||
| Gemeente |  Kalmthout | ||
| Coördinaten | 51° 23′ NB, 4° 28′ OL | ||
| Algemeen | |||
| Inwoners (1/1/2014) |
4.677 | ||
| Hoogte | 17 m | ||
| Overig | |||
| Postcode | 2920 | ||
| Detailkaart | |||
 | |||
| |||
Heide is een dorp in de gemeente Kalmthout. Het dorp wordt ook wel Heide-Kalmthout genoemd, met name als wijkduiding. Het dorp is gelegen aan spoorlijn 12, die Antwerpen verbindt met de Nederlandse grens bij Roosendaal. De dorpskern ligt ook vlak bij de Kalmthoutse Heide en het centrum van het dorp ligt ingeklemd tussen de N111 en N122. De plaatselijke parochie is gewijd aan Sint-Jozef.
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Ontginning en spoorweg
[bewerken | brontekst bewerken]De ontginning van het gebied rond Heide begon relatief laat. Tussen 1772 en 1775 richtten de norbertijnen van de Abdij van Tongerlo er de hoeve Withuis of Witte Hoef op. De later sterk verbouwde Withoef aan de Kapellensteenweg bleef als herinnering aan deze vroege ontginning bewaard.
In 1854 werd de spoorverbinding tussen Antwerpen en Roosendaal geopend. De aanleg van de spoorweg maakte het gebied beter bereikbaar en droeg bij aan de geleidelijke verandering van Kalmthout van een overwegend agrarische gemeente in een gebied met vakantieverblijven en later residentiële woonkernen.[1]
Aan het einde van de 19e eeuw werd op de Kalmthoutse Heide op grote schaal zand gewonnen. Vooral de Vossenbergen werden omstreeks 1890–1900 afgegraven. Het zand werd met treinen naar Antwerpen vervoerd en daar onder meer voor spoorwegwerken gebruikt.[1]
In 1897 werd in Heide een halte voor reizigers geopend. Deze halte trok op zomerse zondagen steeds meer dagjesmensen uit Antwerpen aan. In de omgeving verrezen hotels en pensions om de bezoekers te ontvangen. In 1911 werd de eenvoudige halte vervangen door een volwaardig stationsgebouw, waarna de bebouwing rond het station verder toenam.[1][2]
Toerisme en residentiële ontwikkeling
[bewerken | brontekst bewerken]De natuur, de rust en de spoorverbinding maakten Heide vanaf het einde van de 19e eeuw aantrekkelijk voor de Antwerpse burgerij. Naast hotels en pensions werden er villa's, vakantiehuizen en weekendverblijven gebouwd. Het dorp groeide daardoor geleidelijk uit tot een toeristisch centrum aan de rand van de Kalmthoutse Heide.[1]
In Heide werden ook school- en vakantiekolonies ingericht. Een schoolkolonie van Diesterweg's Hulpkas voor Behoeftige Schoolkinderen uit Antwerpen is er vanaf ten minste 1906 gedocumenteerd.[3] In het Keienhof in Heide was naar de Tweede Wereldoorlog een tijdlang het Home Flor Mielants gevestigd, een openluchtschool en schoolkolonie.
In de loop van de 20e eeuw verloor het verblijfstoerisme geleidelijk aan belang. Door de goede spoorverbinding met Antwerpen ontwikkelde Heide zich verder tot een groene woonkern voor pendelaars.
Joodse gemeenschap
[bewerken | brontekst bewerken]Tijdens het interbellum vestigden zich in Heide veel Joodse families uit Antwerpen. Andere families verbleven er tijdens de lente- en zomermaanden in villa's, hotels en pensions. Zij speelden een belangrijke rol in de verdere ontwikkeling en het karakter van het dorp.[4]
Aanvankelijk werden Joodse gebedsdiensten in particuliere woningen gehouden. Door de groei van de gemeenschap ontstond behoefte aan een afzonderlijk gebedshuis. In 1927 werd toestemming verleend voor de bouw van een synagoge in de Leopoldstraat. Het gebouw, ontworpen door de Kalmthoutse architect Jan Frans Beirens, werd in 1928 voltooid en in 1929 officieel in gebruik genomen. De voorgevel bevat neomoorse stijlkenmerken.[5]
De synagoge was bijzonder doordat zij buiten een stedelijke omgeving lag en door Joden van verschillende religieuze strekkingen werd gebruikt. Zij was bovendien het eerste gebouw in Heide dat specifiek voor de eredienst werd opgericht.[5]
In augustus 1929 werd in Heide de jesjiva Ets Chajiem gesticht, die in de erfgoedinventaris wordt omschreven als de eerste Talmoedhogeschool van België. De school was aanvankelijk in een woning gevestigd en verhuisde later naar hotels in de Heidestatiestraat. In 1938 telde de instelling tussen 120 en 140 leerlingen. Een gepland schoolgebouw werd door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog niet voltooid.[5]
Tijdens de Duitse bezetting werden Joodse inwoners en tijdelijke bewoners van Kalmthout vervolgd en gedeporteerd. Na de oorlog keerden overlevenden en erfgenamen naar Heide terug, maar de gemeenschap bereikte niet meer de omvang van voor de oorlog. De synagoge werd nog tot in de late 20e eeuw tijdens de zomermaanden voor erediensten gebruikt.[4][6][5]
Religie en erfgoed
[bewerken | brontekst bewerken]De rooms-katholieke parochie van Heide is gewijd aan Sint-Jozef. De Sint-Jozefkerk aan de Max Temmermanlaan werd tussen 1934 en 1937 gebouwd naar een ontwerp van architect Louis De Vooght. Het natuurstenen gebouw is opgevat als een kruisbasiliek met een driebeukig schip, een transept, een koor en een flankerende westtoren.[7]
Het stationsgebouw uit 1911 bestaat uit een stationschefwoning van twee bouwlagen en lagere reizigers- en dienstgebouwen. De bakstenen gevels zijn voorzien van gele bakstenen banden en rusten op een onderbouw van breuksteen. Het gebouw is opgenomen in de vastgestelde inventaris van het bouwkundig erfgoed.[2]
Ook de synagoge in de Leopoldstraat behoort tot het kenmerkende erfgoed van Heide. Het gebouw herinnert aan de Joodse gemeenschap die tijdens het interbellum een belangrijk onderdeel van de plaatselijke bevolking vormde.[5][4]
Bezienswaardigheden
[bewerken | brontekst bewerken]- Op het pleintje voor het station staat een herdenkingsmonument voor de Canadese soldaten die Kalmthout aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bevrijd hebben.
- De Onze-Lieve-Vrouw Middelareskerk aan de Missiehuislei.
- De Sint-Jozefskerk aan de Max Temmermanlaan.
- De Synagoge aan de Leopoldstraat.
Natuur en landschap
[bewerken | brontekst bewerken]Heide ligt in de Noorderkempen, in een bosrijke omgeving. Een aanzienlijk deel van de bossen is verkaveld tot villabos.
Cultuur
[bewerken | brontekst bewerken]Heide besteedt veel aandacht aan de striphelden Suske en Wiske. Er staat een beeld van het duo dat in 1995 bij het station is geplaatst naar aanleiding van 50 jaar Suske en Wiske. In de wachtzaal van het station is er regelmatig ook een kleine tentoonstelling over de stripfiguren.
In 2007 werd Heide genomineerd in de verkiezing Het mooiste dorp van Vlaanderen uit de provincie Antwerpen. Dit was een verkiezing gehouden onder de kijkers van VRT en lezers van Het Nieuwsblad en georganiseerd door Toerisme Vlaanderen.
Sport
[bewerken | brontekst bewerken]Afbeeldingen
[bewerken | brontekst bewerken]
Sint-Jozefskerk
Het stationsgebouw van Heide gezien vanaf het oude perron
Nabijgelegen kernen
[bewerken | brontekst bewerken]Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- 1 2 3 4 Marius Broos, Verkeer en vervoer in Essen, Kalmthout en Roosendaal (PDF) 77, 84. Geraadpleegd op 31 juli 2026.
- 1 2 Station Heide. Inventaris Onroerend Erfgoed. Geraadpleegd op 31 juli 2026.
- ↑ De schoolkolonie van Diesterweg's Hulpkas voor Behoeftige Schoolkinderen. Liberas (30 juli 1906). Geraadpleegd op 31 juli 2026.
- 1 2 3 Lieven Saerens en Frans L. Van den Brande (2009). Tussen Antwerpen en Heide. Joods cultuurleven in een bewogen tijd 1880–1944. Provinciebestuur Antwerpen, Antwerpen, 75–91. ISBN 9789076099002.
- 1 2 3 4 5 Synagoge. Inventaris Onroerend Erfgoed. Geraadpleegd op 31 juli 2026.
- ↑ Lezing: Joodse geschiedenis van Heide-Kalmthout. Kazerne Dossin (12 mei 2025). Geraadpleegd op 31 juli 2026.
- ↑ Parochiekerk Sint-Jozef, Heide. Inventaris Onroerend Erfgoed. Geraadpleegd op 31 juli 2026.
