Brontekst bekijken van Mijter

[[Bestand:Second Vatican Council by Lothar Wolleh 003.jpg|thumb|Gemijterde [[Bisschop|bisschoppen]] tijdens [[Tweede Vaticaans Concilie|Vaticanum II]]]]
{{Zijbalk liturgisch gerei}}
Een '''mijter''' of '''mitra''' (van het [[Latijn]]se ''mitra'', "muts met banden") is het traditionele, ceremoniële [[hoofddeksel]] van [[bisschop]]pen en abten in onder meer de [[Rooms-Katholieke Kerk]], de [[Anglicaanse Kerk]] en de [[oosters-orthodoxe kerken]].

De mijter maakt deel uit van de [[pontificalia]]. De moderne vorm bestaat uit twee stijve, gelijke delen met een (afgeronde) vijfhoekige vorm, uitlopend in een punt, samengenaaid aan de zijden en met twee flappen textiel aan weerszijden. Bij de Oostelijke mijter ontbreken deze flappen zodat de mijter de vorm van een kroon heeft. De oostelijke mijter vormt één geheel. De mijter of "[[infula]]" is vaak voorzien van een kruis of "omgekeerde T-vorm". Aan de achterzijde hangen twee witte of gouden, roodomrande linten die ''[[infula]]e'' heten.

Oosters-orthodoxe priesters en priesters van andere christelijke kerken in Oost-Europa en Azië dragen vaak "kronen" die in werkelijkheid zwaargeborduurde en daardoor stijve stoffen mijters zijn.

== Rooms-Katholieke Kerk ==
=== Geschiedenis ===
De oorsprong van de mijter moet in diverse andere religies worden gezocht.
De hoofdtooi die "infula" heette, was een wit diadeem of tulband met twee afhangende linten. In een ver verleden was de infula de hoofdtooi van mensenoffers en later werd deze gedragen wanneer men de goden om bescherming vroeg. 

In het Griekssprekende Oosten van het Romeinse rijk, meer nog dan Rome de bakermat van de christelijke kerk, was een mitra een vrijwel uitsluitend door vrouwen gedragen tulband maar het woord betekent ook "diadeem". De Joodse "kideris" of "miznephet" was het door Mozes voorgeschreven hoofddeksel van de priesters die de Ark des Verbonds droegen, maar een verband met de christelijke mijters berust alleen op een toevallige overeenkomst in de vorm van het hoofddeksel.

Bij het [[Mithraisme]], een Griekse religie uit ca 300 BC, was een mitra het hoofddeksel van de god [[Mithra (god)|Mithras]]. Rond het begin van onze jaartelling breidde het Mithraisme zich uit onder Romeinse soldaten. 

In de eerste 1000 jaar van haar bestaan kende de kerk geen mijters. De oudste afbeeldingen van bisschoppen tonen hen dan ook met een onbedekt hoofd. Na het jaar 1000 gingen bisschoppen, eerst in Rome, later ook elders, geleidelijk mijters dragen maar al vanaf het prille begin van dit gebruik deelden zij dit hoofddeksel met lagere geestelijken. In 1051 verleende [[Paus Leo IX]] een mijter aan de [[seculiere kanunnik|kanunniken]] van de [[kathedraal van Besançon]]. Deze paus maakte de mijter populair door deze aan bisschoppen te schenken. De achtergrond is onduidelijk; [[Bruno Bernard Heim]] geeft de [[these]] dat de pausen streefden naar een uniformere [[liturgie|liturgische]] klederdracht.

In 1266 waren van rijke versieringen en [[goudborduren|goudborduurwerk]] voorziene mijters (sommigen wogen zes kilo) wijdverbreid en paus Clemens IV besloot om in te grijpen. In een [[Pauselijke bul|pauselijke bu]]<nowiki/>l beval hij de abten en prelaten nullius om eenvoudige witte mijters te dragen. Alleen met een pauselijk privilege kon men nog vergulde of met edelstenen versierde mijters dragen.

=== Reguliere prelaten ===
[[Bestand:PM 140820 B Ninove.jpg|miniatuur|De [[Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus|abt van Ninove]] bezat het recht op de volle pontificalia, en voerde een mijter in het [[Wapen (heraldiek)|wapenschild]].]]
Het dragen van de mijter behoort van oudsher tot het eigen recht van bisschoppen, aartsbisschoppen en de paus. Niettemin werd en wordt het privilege om een mijter te gebruiken bij wijze van bijzondere gunst ook verleend aan [[Abt (abdij)|abten]], kanunniken en zogenoemde prelaten nullius, dat wil zeggen prelaten zonder bisschopswijding. In dergelijke gevallen betreft het geen inherent recht, maar een concessie waaraan doorgaans specifieke beperkingen zijn verbonden. 

Reeds in 1063 verleende Paus Alexander II het recht om een mijter te dragen aan abt Engelsinus van het Augustijnerklooster te [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]]. In de elfde eeuw was het gebruik van de mijter aanvankelijk vooral in Rome verbreid; vervolgens vond het gebruik ingang in Frankrijk en nadien in de bredere Latijnse Kerk. De toekenning van de volledige [[pontificalia]] aan een ongemijterde abt vormt een pauselijk voorrecht en kan uitsluitend bij [[pauselijke bul]] aan een abdij worden verleend. Het recht op het gebruik van de mijter door abten is geregeld in het [[Pontificale Romanum]] (1850), waarin is bepaald dat de diocesane bisschop de mijter aan de abt oplegt. Deze normering is ook na het Tweede Vaticaans Concilie van kracht gebleven. Zo verkreeg op 28 mei 2024 de prior van Nursia bij de verheffing van de gemeenschap tot abdij onmiddellijk het recht op het gebruik van alle pontificalia; tevens werd een mijter toegevoegd aan het abdijwapen.<ref>https://en.nursia.org/abbey.html</ref>

Ook vrouwelijke oversten konden uitzonderlijk dit privilege genieten. De abdis van [[Conversano]], die als kerkelijk bestuurder bekendstond om haar verregaande en omstreden voorrechten — hetgeen haar de bijnaam “het monster van Apulië” opleverde — droeg eveneens een mijter. Gelijkaardige gevallen van gemijterde abdissen deden zich voor in Spanje (onder meer in Burgos) en in Frankrijk. In 1628 werden de privileges van deze abdis nullius van Conversano erkend in de bul Sedis Apostolicae. 
Na een periode (1707–1917) waarin de abdissen de mijter niet langer droegen maar naast zich plaatsten, werd het dragen van de mijter door vrouwelijke religieuzen uitdrukkelijk verboden in de Codex Iuris Canonici.

=== Canoniek recht ===
Volgens het [[Canoniek recht|kerkelijk recht]] bestaan er, tenminste in de Latijnse kerk, drie uitvoeringen van de mijter:
* de Mitra simplex, een eenvoudige witte mijter
* de Mitra pretiosa of "kostbare mijter", het liturgisch hoofddeksel van aartsbisschoppen
* de Mitra auriphrygiata of "gouden mijter"

Mijters hadden ooit verschillende modellen en veel kleuren (waaronder donkerblauw) kwamen geregeld voor. In de 20e eeuw werden minder kleuren gebruikt en mijters hebben nu in de [[Latijnse kerk]] als grondkleur wit of goud. Daarop worden dan versieringen zoals edelstenen en parels (bij de kostbare mijter), borduursel en gouden linten bevestigd.

In de middeleeuwen droegen ook wereldlijke vorsten een mijter. De [[Keizerskroon (hoofddeksel)|Keizerskroon]] van het Heilige Romeinse Rijk van de Duitse Natie heeft de vorm van een mijter en de keizers waren door hun kroning ook sacrale figuren.

Pausen hebben ook andere vorsten, met name aan Hertog [[Spytihnev van Bohemen]] en [[Roger van Sicilië]] mijters en kerkelijke symbolen als [[kromstaf]] en [[Dalmatiek (liturgie)|dalmatiek]] geschonken. Koning [[Peter II van Aragón|Peter van Aragón]] kreeg in 1204 als laatste wereldlijke vorst een mijter van [[Paus Innocentius III]].

In de Latijnse bisschopswijding sprak de formule over de mijter als ''"cornibus utriusque testamenti"'' ([[Latijn]]: "de uitdrukking van het [[Oude Testament|Oude]] én [[Nieuwe Testament|Nieuwe]] testament"). In dezelfde formule heet de mijter ook de "vreeswekkende helm van bescherming en heil" (Latijn: "armato capite galliam munitionis et salutis") te zijn. Een mijter is dus de gevechtsuitrusting van de bisschoppen.

<gallery>
Bestand:Visita di Papa Benedetto XVI a Genova - 2008-05-18 - Primo piano di Benedetto XVI.jpg|De mitra precosia van de paus, geborduurd met edelstenen ([[topaas]]) en [[parel (hoofdbetekenis)|parels]]
Bestand:BischöflicheGäste.jpg|De drie verschillende Latijnse mijters zijn op deze foto van alle kanten te zien.
</gallery>

== Andere geloofsgemeenschappen ==
De 26 [[geünieerde kerken]], met Rome verbonden christelijke kerken met eigen liturgie en beeldentaal, gebruiken soms mijters maar vaak ook heel andere hoofdbedekkingen. In deze kerken en in de [[oosters-orthodoxe kerken]] hebben de mijters vaak de vorm van stijve geborduurde mutsen die op kronen lijken. Het hoofddeksel is gebaseerd op de kroon van de [[Byzantijnse Rijk|Byzantijnse]] keizers.

De mitra (bisschop, archimandrieten, aartspriesters) is de met iconen, brokaat, parels en edelstenen ceremoniële kroon van de bisschop die naar het hoofd toe smaller wordt en waarvan de onderste rand om het hoofd sluit. Op de bovenkant staat een kruis. Het geeft zijn apostolische soevereiniteit aan. Archimandrieten en aartspriesters wordt voor hun verdiensten het recht verleend om een mitra te dragen. Op deze mitra zit aan de bovenkant geen kruis.

De bisschoppen van de Engelse [[Anglicaanse Kerk]] bleven na de [[reformatie]] mijters dragen. In veel andere protestantse geloofgemeenschappen zijn ze uit het beeld verdwenen.

<gallery>
Bestand:Al Quds Patriarch.jpg|Bisschoppen van de Armeens-Katholieke Kerk
Bestand:Evgeny (Kazantsev).jpg|De Russisch-orthodoxe aartsbisschop Evgeny Kazantsev van Yaroslavl and Rostov (1778-1871) draagt een kostbare gesloten mijter
</gallery>

== Heraldiek ==
Bisschoppen droegen in hun wapens eeuwenlang mijters. Na een decreet van [[Paus Benedictus XIV]] uit 1915 is het gebruik van de mijter in een bisschopswapen langzamerhand zeldzaam geworden. Steeds vaker kiezen geestelijken voor de rode hoed met afhangende kwasten en een [[processiekruis]] als teken van hun waardigheid.

Er zijn kanunniken die een mijter mogen dragen maar deze beslist niet in hun wapen mogen opnemen. Anderen mochten dat volgens het privilege waarop het dragen van een mijter door een niet-bisschop behoort te berusten, uitdrukkelijk wél.

De Protonotarii apostolici dragen mijters maar mogen deze beslist niet in hun wapen voeren.
[[Aartsbisschop]]pen mogen een kostbare mijter in hun wapen gebruiken en daaraan is in de [[Kerkelijke heraldiek]] van de Anglicaanse kerk nog steeds een aartsbisschop te herkennen.

[[Paus Benedictus XVI]] verving in 2005 de [[tiara]] in zijn [[Pauselijk wapen]] door een eenvoudige mijter. De afhangende linten ''(infulæ)'' van de heraldische mijter dienen (net als bij de echte mijter) in wit (in de heraldiek zilver) of van goud te zijn en roodgerand te worden afgebeeld. In de praktijk wordt vaak van deze regel afgeweken en komen ook blauwe en groene linten veel voor. In het in 1958 ontworpen [[wapen van Paus Johannes XXIII]] zijn de linten rood zonder rand, Bij zijn opvolger [[Paus Paulus VI|Paulus VI]] zijn ze groen en ze komen ook met kruizen op het lint voor.

<gallery>
Bestand:Brasão do Pontífice Romano.svg|Het pauselijk wapen zoals dat er sinds 2013 uitziet
Bestand:Template-Melkite Catholic Patriarch of Antioch.svg|De mijter van een Grieks-Melkietisch patriarch bekroont het wapen
Bestand:Template-Anglican-Archbishop.png|Een anglicaanse aartsbisschop plaatst een mijter op zijn wapenschild
</gallery>

== Sinterklaas ==
In [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] en [[België (hoofdbetekenis)|België]] is de mijter vooral bekend als het hoofddeksel van [[Sinterklaas (hoofdbetekenis)|Sinterklaas]], een traditioneel figuur gebaseerd op de bisschop [[Nicolaas van Myra]]. Deze mijter wijkt van de in de kerk gangbare modellen af door de kleur (tegenwoordig steeds rood) en het gouden kruis op de mijter.

In [[Küssnacht (SZ)|Küssnacht]] dragen mannen tijdens het [[Klausjagen]] op mijters gelijkende hoeden die afbeeldingen vertonen die op glas-in-lood lijken, deze worden verlicht door kaarsen.

<gallery>
Bestand:Sinterklaas 2007.jpg|Sinterklaas met rode mijter
File:Klausjagen-Küssnacht2011.jpg|Een van de onderdelen van de [[processie]] van het [[Klausjagen]]
</gallery>

== Wetenswaardigheden ==
* Het gebruikelijke model van de [[Loper (schaken)|loper]] in het [[Schaken (hoofdbetekenis)|schaakspel]], in het Engels ''bishop'', is een mijter.
* In België wordt op 10 januari [[mijterdag]] gevierd.
* Het werkwoord ''mijteren'' is afgeleid van dit hoofddeksel, en betekent "het verheffen tot bisschop of andere hoogwaardigheid".

== Zie ook ==
*[[Philippicollectie]]

== Externe link ==
* {{en}}[https://www.newadvent.org/cathen/10404a.htm De mijter - vorm, materiaal, origine en gebruik in de Rooms-Katholieke Kerk]

{{Appendix}}
{{Commonscat}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Navigatie hoofddeksels}}
{{Navigatie hoeden}}

[[Categorie:Hoofddeksel]]
[[Categorie:Kleding van christelijke geestelijken]]
[[Categorie:Liturgisch voorwerp in de katholieke kerk]]