دەستهلاتا جیبجیکار

حێزا جیبجیکار، کو “دەستهلاتا جیبجیکار” ژی تێ گۆتن (ب ئینگلیزی: ئەخەجوتڤە)، یەک ژ بنگەهێن سەرەکە یێن دەولەتا مۆدەرن ئە. حێزا برەڤەبرنێ یە. د سیستەمێن دەمۆکراتیک دە، هێزا جیبجیکار بەرپرسیارێ بجهانینا قانوونان، رێڤەبرنا کارووبارێن گشتی، رێڤەبرنا سیاسەتا دەرڤە ئوو پاراستنا ئەولەهیا نەتەوەیی یە. لێبەلێ زانیارێن سیاسی ئوو پسپۆرێن قانوونی دەمەکە درێژ ل سەر پرسەک گرینگ نیقاش کرنە: هێزا جیبجیکار دڤێ چەند دەستهلات هەبە؟ لێکۆلینێن زانستی ئوو قانوونی کو ب ئینگلیزی، پۆرتوگالی، ئالمانی ئوو زمانێن دن هاتنە نڤیساندن، دەستنیشان دکن کو جیبجیکار نکارە بێیی تەئۆریا دابەشکرنا دەستهلاتداریێ وەرە فام کرن. ژ نڤیسارێن مۆنتەسقوئئەئو هەتا دەمۆکراسیێن دەستووری یێن ئیرۆیین، زانیار دبێژن کو دەستهلاتا جیبجیکار دڤێ ب کۆنترۆلا قانوونی ئوو دادوەری وەرە هەڤسەنگ کرن دا کو رێ ل بەر ئۆتۆریتەربوون ئوو بکارانینا خراب ئا دەستهلاتێ وەرە گرتن.

بنگەهێن دیرۆکی یێن هێزا جیبجیکار

تێگهیشتنا مۆدەرن ئا دەستهلاتا جیبجیکار د سەردەما رۆناهیێ دە دەرکەت هۆلێ. فیلۆزۆفێن وەکی ژۆهن لۆجکە ئوو مۆنتەسقوئئەئو باوەر دکرن کو دەستهلاتا دەولەتێ دڤێ ل ناڤ دەزگەهێن جودا وەرە پارڤە کرن. ب تایبەتی مۆنتەسقوئئەئو باندۆرەکە مەزن ل سەر سیستەمێن دەستووری یێن مۆدەرن کر ئوو پێشنیار کر کو دەستهلات د ناڤبەرا یاسایی، جیبجیکار ئوو دادوەری دە وەرە دابەش کرن. لێکۆلینەکە قانوونی یا پۆرتەکیزی یا ب ناڤێ ئۆ پۆدەر نۆرماتڤۆ دۆ ئەخەجوتڤۆ ئە سەپاراچãئۆ دە پۆدەرەس تەئۆریا مۆنتەسقوئئەئو ڤەدکۆلە ئوو دیار دکە کو ئارمانجا سەرەکە یا جیبجیکار د دەستپێکێ دە بجهانینا قانوونان بوو، نە سەردەستبوونا ل سەر سیستەما سیاسی. گۆتار هەروها دیار دکە کو شەرت ئوو مەرجێن دیرۆکی، ب تایبەتی د دەمێن شەر، پیشەسازبوون ئوو مەزنبوونا دەولەتێ دە، دەستهلاتا جیبجیکار گوهەرتیە. لێکۆلینەکە دن ئا دیرۆکی یا ب ناڤێ حۆو تهە سەپاراتئۆن ئۆف پۆوەرس دۆجترنە سهاپەد تهە ئەخەجوتڤە نیشان ددە کو نیقاشێن د کۆنڤانسیۆنا دەستووری یا ئامەریکایێ دە زێدەتر ل سەر دیارکرنا دەستهلاتێن جیبجیکار بوون. پرسێن وەک ڤەتۆ یا سەرۆککۆمار، تایینکرن، ئەفووکرن ئوو دوبارە هلبژارتن، ئاڤاهیا سیستەمێن جیبجیکار یێن مۆدەرن چێکرن.

حێزا جیبجیکار د سیستەمێن سیاسی یێن جودا دە

ئاڤاهیا دەستهلاتا جیبجیکار ژ سیستەمەک سیاسی بۆ سیستەمەکە دن دگوهەرە. د سیستەمێن سەرۆکاتیێ دە وەکی ئامەریکا، جیبجیکار ب ئاوایەکی سازوومانی ژ یاسایێ جودا یە. د سیستەمێن پارلەمەنتەر دە وەکی بریتانیا، جیبجیکار ژ پارلامەنتۆیێ دەردکەڤە. گۆتارەکێ ل سەر قانوونا بەراوردی یا ستەپهەن گاردبائوم دبێژە کو تێکلیا ناڤبەرا جیبجیکار ئوو یاسایێ تەنێ ب دەستووران نایێ دیارکرن، لێ هەروها ب پارتیێن سیاسی ئوو سیستەمێن هلبژارتنێ ژی گرێدایی یە. ل گۆری ڤێ لێکۆلینێ، هەمان ئاڤاهیا دەستووری دکارە ل گۆر شەرتێن سیاسی ب ئاوایێن جودا بخەبتە.

سیستەمێن سەرۆکاتیێ

د ڤان سیستەمان دە سەرۆککۆمار ب گەلەمپەری هەم سەرۆکێ دەولەتێ یە هەم ژی سەرۆکێ هکوومەتێ. سەرخوەبوونا جیبجیکار هێزتر ئە ئوو یاسایی نکارە سەرۆک ب هێسانی ژ کار راکە ژ بلی پرۆسەدورێن تایبەت وەکی ئمپەئاجهمەنت.

سیستەمێن پارلەمەنتەریێ

د دەمۆکراسیێن پارلەمەنتەر دە جیبجیکار ب پشتگریا پارلامەنتۆیێ دمەشە. سەرۆکوەزیر ئوو کابینە تەنێ هەیا کو پشتگریا پارلامەنتۆیێ هەبە د کار دە دمینن.

سیستەمێن نیڤ-سەرۆکاتیێ

ئەڤ سیستەم هەم تایبەتمەندیێن سەرۆکاتیێ هەم ژی پارلەمەنتەریێ دهەوینە. دەستهلاتا جیبجیکار د ناڤبەرا سەرۆک ئوو سەرۆکوەزیر دە تێ پارڤە کرن ئوو ئەڤ یەک گەلەک جاران دبە سەدەما پەڤچوونێن سیاسی.

کۆنترۆل ئوو هەڤسەنگی

تەئۆریا دەمۆکراتیک ئا مۆدەرن دبێژە کو تەنێ هلبژارتن بەس ناکە بۆ کۆنترۆلکرنا دەستهلاتێ. زانیار گرینگیا “کۆنترۆل ئوو هەڤسەنگیێ” دەستنیشان دکن; سیستەمەکە کو دەزگەه یەکوودو دن کۆنترۆل دکن ئوو سینۆر ددن هەڤ. لێکۆلینەکە مەزن کو د تهە قوئارتەرلی ژۆئورنال ئۆف ئەجۆنۆمجس دە هات وەشاندن دیار دکە کو دابەشکرنا دەستهلاتێ رێ ل بەر گەندەلیێ ئوو بکارانینا خراب ئا دەستهلاتێ دگرە، ژ بەر کو دەزگەهێن جیبجیکار ئوو یاسایی هەمکاریێ دکن ئوو د هەمان دەمێ دە هەڤرکی ژی نە. ژوستن فۆخ ئوو ماتتئاس پۆلبۆرن ژی دبێژن کو سەرخوەبوونا جیبجیکار دکارە ل گۆر شەرتێن سیاسی هەم ئازادیا دەمۆکراتیک بهێز بکە هەم ژی لاواز بکە. ل گۆر وان، هەڤسەنگیا ناڤبەرا جیبجیکار ئوو قانوونێ تشتەکی سابیت نینە، بەلکی هەر دەم دگوهەرە.

فرەهبوونا دەستهلاتا جیبجیکار

یەک ژ مژارێن سەرەکە یێن زانستا سیاسی یا ئیرۆیین فرەهبوونا هێزا جیبجیکار یە. دەولەتێن مۆدەرن بورۆکراسیا مەزن، سیستەمێن ئیستخباراتێ، هێزێن لەشکەری ئوو رێڤەبرنا ئابۆری برێڤە دبن. ب تەڤلهەڤبوونا دەولەتان رە، جیبجیکار د دەمێن کریزێ دە زێدەتر دەستهلات دگرە. گۆتارا ئەخەجوتڤە ئابسۆلوتسم: تهە دینامجس ئۆف ئائوتهۆرتی ئاجقوئستئۆن ئن ئا سیستەم ئۆف سەپاراتەد پۆوەرس راڤە دکە کا دەستهلاتا جیبجیکار چاوا ب گاڤ ب گاڤ دەستهلات زێدە دکە، ب تایبەتی د دەمێن کریزێ دە. دادگەه دکارن هەرەکەتێن جیبجیکار قەبوول بکن گەر رێبەر وەکی کەسێن پێویست بۆ ئەولەهی ئوو ئیستقرارێ بێنە دیتن. ئەڤ پرسگرێک ب تایبەتی د دەمێن تەرۆریزمێ، پاندەمیان ئوو کریزێن ئابۆری دە ئەشکەرە بوو، دەما کو هکوومەتان دەستهلاتێن ئاوارتە فرەه کرن.

بورۆکراسیا جیبجیکار ئوو رێڤەبەریا گشتی

سیستەمێن جیبجیکار یێن مۆدەرن ب ئاوایەکی گرینگ خوە دسپێرن ل بورۆکراسیا. زانیارێن سیاسی ئیرۆ جوداهیێ دکن د ناڤبەرا “جیبجیکاریا سیاسی” ئوو بورۆکراسیا ئیداری یا کو سیاسەتان بجهانینە. لێکۆلینێن سیاسەتا بەراوردی یا ئالمانی “سیاسەتا جیبجیکار” تەنێ وەکی رێبەری نابینە، لێ وەکی ئاڤاهی ئوو رێبازێن رێڤەبەریێ ژی دنێرە. نیقاشێن ئیرۆیین هەروها ل سەر ڤێ یەکێ نە کو گەلۆ دەزگەهێن ئیداری دڤێ ژ جیبجیکاریا هلبژارتی سەرخوەبوونا زێدەتر هەبە یان نا. حن زانیار دبێژن کو سازوومانێن سەربخوە گەندەلیێ کێم دکن ئوو دەمۆکراسیێ دپارێزن.

حێزا جیبجیکار ئوو دەمۆکراسیا دەستووری

د دەمۆکراسیێن دەستووری دە، دەستهلاتا جیبجیکار دڤێ د ناڤ سینۆرێن قانوونی دە بخەبتە. لێکۆلینەکە قانوونی یا نژەریایی دیار دکە کو دەستهلاتا جیبجیکار تەنێ دەما کو ب کۆنترۆلا دادوەری، چاڤدێریا یاسایی ئوو سەروەریا قانوونێ رە تێکلدار بە رەوا یە.

لێکۆلین دبێژە کو سیستەمێن دەستووری دەستهلاتێ پارڤە دکن دا کو:

• رێ ل بەر دیکتاتۆریێ بگرن،

• ئازادیێن سڤیل بپارێزن،

• بەرپرسیاریا سیاسی بپارێزن،

• ئیستقرارا سازوومانی مسۆگەر بکن.

بێ ڤان پاراستنان، دەستهلاتا جیبجیکار دکارە ببە رەژیمەکە ئۆتۆریتەر.

تەکنۆلۆژی، ژیریا ئارتیفیسیەل ئوو پێشەرۆژا رێڤەبەریا جیبجیکار

لێکۆلینێن زانستی یێن نوو ڤەدکۆلن کا تەکنۆلۆژی چاوا رێڤەبەریا جیبجیکار دگوهەرینە. سیستەمێن زەکایا ئارتیفیسیەل (ئائ) د بریاردانێن سەکتۆرا گشتی دە زێدەتر تێنە بکارانین، وەکی پۆلیسی، بەلاڤکرنا ئالیکاریان ئوو رێڤەبەریا ئیداری. لێکۆلینەکە ل سەر تێکلیێن مرۆڤ ئوو ئائ د رێڤەبەریا گشتی دە هشیاری ددە کو هکوومەت دکارن زێدە خوە بسپێرن ل ئالگۆرتمایان، کو ئەڤ یەک دکارە ئالیگری ئوو جوداکاریێ بهێز بکە. لێکۆلینەکە دن پێشنیار دکە کو ئائ دکارە بۆ شۆپاندنا رێڤەبەریا کریزان ئوو سیاسەتا گشتی وەرە بکارانین. ل گۆری لێکۆلینەران، ئائ دکارە د پێشەرۆژێ دە ببە ئاموورەک گرینگ بۆ پلانکرن ئوو ئانالیزا سیاسەتان. ئەڤ پێشکەتن پرسێن دەستووری یێن نوو دەردخە هۆلێ:

• کی کۆنترۆلا بریاردانا ئالگۆرتمیک دکە؟

• ئائ دکارە بەرپرسیاریا دەمۆکراتیک لاواز بکە؟

• دڤێ سیستەمێن ئۆتۆماتیک بن کۆنترۆلا دەستووری دە بن؟

حێزا جیبجیکار هین ژی یەک ژ دەزگەهێن هەری هێزدار ئوو هەری نیقاشبار د سیستەمێن سیاسی یێن مۆدەرن دە یە. لێکۆلینێن زانستی یێن ژ وەلات ئوو ترادیسیۆنێن ئاکادەمیک ئێن جودا نیشان ددن کو دەستهلاتا یüرووتنێ ژ بۆ رێڤەبەریێ پێویست ئە، لێ دەما کو بێ کۆنترۆل بمینە دکارە ببە مەترسی. تەئۆریێن دیرۆکی یێن دابەشکرنا دەستهلاتێ هین ژی باندۆرێ ل سەر دەمۆکراسیێن ئیرۆیین دکن، لێ شەرتێن مۆدەرن — وەکی بورۆکراسیا، دەستهلاتێن ئاوارتە، گلۆبالیزاسیۆن ئوو ژیرییا ئارتیفیسیەل — هەر دەم خوەزایا دەستهلاتا جیبجیکار دگوهەرینن.