Metaelm üçün vikimətnə bax

{{Sübutlara əsaslanan təcrübələr}}

'''Metaelm''' (həmçinin '''meta-araşdırma''' kimi tanınır) — elmi fəaliyyətin özünü öyrənən və təhlil edən fənlərarası elmi sahə.<ref name="Nishikawa-PacherHeckSchoch2022">{{cite journal|last1=Nishikawa-Pacher|first1=Andreas|last2=Heck|first2=Tamara|last3=Schoch|first3=Kerstin|title=Open Editors: A dataset of scholarly journals' editorial board positions|journal=Research Evaluation|date=4 October 2022|volume=32|issue=2|pages=228–243|issn=0958-2029|eissn=1471-5449|doi=10.1093/reseval/rvac037|pmid=|url=|doi-access=free}}</ref> Bu sahə elmin quruluşunu, metodlarını, nəticələrinin etibarlılığını, elmi praktikanın sosial, psixoloji və institusional aspektlərini araşdırır. Metaelm əsasən [[elmin fəlsəfəsi]], [[elm sosiologiyası]], [[elm tarixi]], [[elm psixologiyası]], [[elmi metod]]ologiya və [[elmi siyasət]] kimi sahələri birləşdirir və sistemləşdirir.<ref name=Ioannidis2015>{{cite journal |last1=Ioannidis |first1=John P. A. |last2=Fanelli |first2=Daniele |last3=Dunne |first3=Debbie Drake |last4=Goodman |first4=Steven N. |title=Meta-research: Evaluation and Improvement of Research Methods and Practices |journal=PLOS Biology |date=2 October 2015 |volume=13 |issue=10 |page=e1002264 |doi=10.1371/journal.pbio.1002264 |pmid=26431313 |pmc=4592065 |issn=1544-9173 |doi-access=free }}</ref>

Metaelmin əsas məqsədi elmin necə işlədiyini, biliklərin necə istehsal və yayım olunduğunu, hansı sosial və koqnitiv mexanizmlərin bu proseslərə təsir etdiyini müəyyənləşdirməkdir. Beləliklə, metaelm elmin özü haqqında elmi bilik təqdim edir. Metaelm, həmçinin dəlillərə əsaslanan siyasət, sübut əsaslı tibb, açıq elm ({{dil-en|open science}}), [[elmi etika]], və [[elmin qiymətləndirilməsi]] kimi praktiki sahələrə tətbiq olunur.<ref>{{cite web |last1=Bach |first1=Becky |title=On communicating science and uncertainty: A podcast with John Ioannidis |url=https://scopeblog.stanford.edu/2015/12/08/on-communicating-science-and-uncertainty-a-podcast-with-john-ioannidis/ |website=Scope |access-date=20 May 2019 |date=8 December 2015 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108010955/https://scopeblog.stanford.edu/2015/12/08/on-communicating-science-and-uncertainty-a-podcast-with-john-ioannidis/ |url-status= }}</ref>

== Tarixi ==
[[File:Ioannidis (2005) Why Most Published Research Findings Are False.pdf|thumb|200px|[[Con İoannidis]] (2005), "Why Most Published Research Findings Are False"<ref name="Enserink20182">{{cite journal|last1=Enserink|first1=Martin|year=2018|title=Research on research|url=https://archive.org/details/science_2018-09-21_361_6408/page/1178|journal=Science|volume=361|issue=6408|pages=1178–1179|doi=10.1126/science.361.6408.1178|issn=0036-8075|pmid=30237336|bibcode=2018Sci...361.1178E|s2cid=206626417}}</ref>]]
Metaelm anlayışı XX əsrin sonlarında və XXI əsrin əvvəlində formalaşsa da, onun intellektual kökləri daha qədim dövrlərə — elmin təbiəti haqqında düşünən ilk [[filosof]]lara qədər gedib çıxır. <ref>{{Cite journal |last1=Schor |first1=Stanley |last2=Karten |first2=Irving |date=March 28, 1966 |title=Statistical Evaluation of Medical Journal Manuscripts |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/658800 |journal=Journal of the American Medical Association |language=en |volume=195 |issue=13 |pages=1123–1128 |doi=10.1001/jama.1966.03100130097026 |pmid=5952081 |url-access=subscription |access-date=June 27, 2025 |archive-date=June 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607155119/https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/658800 |url-status=live }}</ref>Metaelmə bənzər ideyalar hələ [[Aristotel]], [[Sokrat]] və [[Platon]]un əsərlərində öz əksini tapırdı. Aristotel “ikinci fəlsəfə” anlayışı ilə biliklərin təsnifatı və elmi düşüncənin mənbəyini analiz etmişdi. <ref>Howick J, Koletsi D, Pandis N, Fleming PS, Loef M, Walach H, Schmidt S, Ioannidis JA. The quality of evidence for medical interventions does not improve or worsen: a metaepidemiological study of Cochrane reviews. Journal of Clinical Epidemiology 2020;126:154–159 [https://www.jclinepi.com/article/S0895-4356(20)30777-0/fulltext] {{Wayback|url=https://www.jclinepi.com/article/S0895-4356(20)30777-0/fulltext |date=20210924063937 }}</ref>Bu, elmi biliklərin quruluşuna dair ilk sistemli refleksiyalar idi. XVII–XVIII əsrlərdə [[Frensis Bekon]], [[Rene Dekart]] və [[İsaak Nyuton]] kimi düşünürlər elmi metodologiyanın əsaslarını müəyyənləşdirdi. <ref>{{Cite journal|last1=Pashler|first1=Harold|last2=Harris|first2=Christine R.|date=2012|title=Is the Replicability Crisis Overblown? Three Arguments Examined|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691612463401|journal=Perspectives on Psychological Science|language=en|volume=7|issue=6|pages=531–536|doi=10.1177/1745691612463401|pmid=26168109|s2cid=1342421|issn=1745-6916|url-access=subscription|access-date=2025-06-27|archive-date=2023-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621215147/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691612463401|url-status=live}}</ref>Bekonun “Yeni Orqanon” əsərində empirik metodun üstünlükləri, Dekartın isə analitik metod və şübhə prinsipinə əsaslanan tənqidi yanaşması metaelmin fəlsəfi başlanğıcı sayılır. <ref name="Schor1966">{{cite journal|last1=Schor|first1=Stanley|title=Statistical Evaluation of Medical Journal Manuscripts|url=https://archive.org/details/sim_jama_1966-03-28_195_13/page/145|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|volume=195|issue=13|year=1966|pages=1123–1128|issn=0098-7484|doi=10.1001/jama.1966.03100130097026|pmid=5952081}}</ref>XX əsrin əvvəllərində [[Karl Popper]]in “saxtalanma” (falsifikasiya) meyarı, [[Tomas Kun]]un “elmi inqilablar” modeli və [[İmre Lakatos]]un tədqiqat proqramları konsepsiyası elmin necə işlədiyini izah etməyə yönəlmişdi. Eyni zamanda [[Robert Merton]] “elmi etika” prinsiplərini (CUDOS) irəli sürdü ki, bu da elmin sosioloji strukturunu açmağa çalışan ilk sistemli cəhdlərdən biri idi. Bu dövrdə [[elmi biliklərin sosiologiyası]] ({{dil-en|Sociology of Scientific Knowledge, SSK}}) inkişaf etməyə başladı. <ref name="Comroe1976">{{cite journal|last1=Comroe|first1=Julius|last2=Comroe|first2=Robert|date=1976|title=Scientific Basis for the Support of Biomedical Science.|url=https://www.jstor.org/stable/1741888|journal=Science|volume=192|issue=4235|pages=105–11|doi=10.1126/science.769161|jstor=1741888|pmid=769161|bibcode=1976Sci...192..105C|access-date=2023-12-14|url-access=subscription}}</ref>[[Devid Blur]], [[Harri Kollinz]], [[Stiv Vulqar]] kimi alimlər elmin obyektiv deyil, sosial olaraq formalaşan bir proses olduğunu irəli sürdülər. Elmi biliklərə sosial konstruktivist yanaşmalar, həmçinin [[aktor-şəbəkə nəzəriyyəsi]] (ANT) də məhz bu dövrdə meydana gəldi.<ref name="Ioannidis2005">{{cite journal|last1=Ioannidis|first1=JP|title=Why most published research findings are false.|journal=PLOS Medicine|date=August 2005|volume=2|issue=8|page=e124|doi=10.1371/journal.pmed.0020124|pmid=16060722|pmc=1182327|doi-access=free}}</ref> “Meta-research” və “Meta-science” terminləri XXI əsrin əvvəllərindən daha aktiv şəkildə istifadə olunmağa başlandı. Bu sahənin müasir forması əsasən [[Con İoannidis]]in 2005-ci ildə yazdığı “''Why Most Published Research Findings Are False''” adlı məqalə ilə gündəmə gəldi. Burada müəllif bir çox tədqiqat nəticələrinin təkrarlana bilmədiyini, statistik qərəzlərin yayğın olduğunu və sistematik metod səhvlərinin elmi etibarlılığı təhlükə altına aldığını vurğulayırdı.<ref>{{cite web |title=Highly Cited Researchers |url=http://highlycited.com/ |access-date=September 17, 2015 |archive-date=April 2, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402232219/http://highlycited.com/ |url-status=live }}</ref><ref>[https://profiles.stanford.edu/john-ioannidis Medicine - Stanford Prevention Research Center.] {{Wayback|url=https://profiles.stanford.edu/john-ioannidis |date=20191211202601 }} John P.A. Ioannidis</ref>

Bu dövrdə metaelm artıq ayrıca elmi tədqiqat sahəsi kimi inkişaf etdi və bir sıra institutlar və təşəbbüslər yaradıldı<ref>{{cite news |author=Robert Lee Hotz |author-link=Robert Lee Hotz |date=September 14, 2007 |title=Most Science Studies Appear to Be Tainted By Sloppy Analysis |newspaper=Wall Street Journal |publisher=Dow Jones & Company |url=https://www.wsj.com/articles/SB118972683557627104 |access-date=2016-12-05 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224020018/http://www.wsj.com/articles/SB118972683557627104/ |url-status=live }}</ref>:
* [[METRICS]] (Meta-Research Innovation Center at Stanford)
* [[Center for Open Science]]
* [[AllTrials]]
* [[Reproducibility Project]]

== Meta-tədqiqat sahələri və mövzuları ==
Metaelm — elmi fəaliyyətin özünü tədqiq edən və təhlil edən sahə olaraq — çoxşaxəli və fənlərarası xarakter daşıyır. <ref name="Rennie1990">{{cite journal|last1=Rennie|first1=Drummond|title=Editorial Peer Review in Biomedical Publication|url=https://archive.org/details/sim_jama_1990-03-09_263_10/page/1316|journal=JAMA|volume=263|issue=10|year=1990|pages=1317–1441|issn=0098-7484|doi=10.1001/jama.1990.03440100011001|pmid=2304208}}</ref>Onun əsas məqsədi elmi araşdırmaların keyfiyyətini artırmaq, bilik istehsalının necə baş verdiyini anlamaq və mövcud problemləri müəyyənləşdirərək təkmilləşdirici yanaşmalar təklif etməkdir.<ref>{{cite journal|year=2014|title=Researching the researchers|journal=Nature Genetics|volume=46|issue=5|page=417|doi=10.1038/ng.2972|issn=1061-4036|pmid=24769715|doi-access=free}}</ref>

=== Elmi metodlar və metodologiya ===
Metaelmin başlıca istiqamətlərindən biri istifadə olunan elmi metodların və tədqiqat dizaynlarının təhlilidir. Bu sahədə tədqiqatçılar hipotezlərin necə qurulduğunu, sınaqdan necə keçirildiyini və hansı növ metodoloji səhvlərin təkrarlanmağa meylli olduğunu araşdırırlar. <ref name="HarrimanKowalczuk2016">{{cite journal|last1=Harriman|first1=Stephanie L.|last2=Kowalczuk|first2=Maria K.|last3=Simera|first3=Iveta|last4=Wager|first4=Elizabeth|title=A new forum for research on research integrity and peer review|journal=Research Integrity and Peer Review|volume=1|issue=1|page=5|year=2016|issn=2058-8615|doi=10.1186/s41073-016-0010-y|pmid=29451544|pmc=5794038|doi-access=free}}</ref>P-qiymətlərindən sui-istifadə, statistik əhəmiyyətlilik meyarının yanlış tətbiqi, effekt ölçülərinin nəzərə alınmaması və tədqiqat gücü (power analysis) ilə bağlı çatışmazlıqlar metaelmin mühüm mövzularındandır. Hədəf — elmi nəticələrin yalnız statistika ilə deyil, həm də kontekstual və məntiqi əsaslarla etibarlı olub-olmadığını müəyyən etməkdir.<ref>{{cite journal|last1=Fanelli|first1=Daniele|last2=Costas|first2=Rodrigo|last3=Ioannidis|first3=John P. A.|title=Meta-assessment of bias in science|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=2017|volume=114|issue=14|pages=3714–3719|doi=10.1073/pnas.1618569114|pmid=28320937|pmc=5389310|bibcode=2017PNAS..114.3714F|issn=1091-6490|doi-access=free}}</ref>

=== Nəşr qərəzi və məlumat çatışmazlığı ===
Metaelmin tənqid etdiyi əsas məsələlərdən biri də nəşr qərəzidir. <ref>{{cite journal|last1=Check Hayden|first1=Erika|title=Weak statistical standards implicated in scientific irreproducibility|url=https://www.nature.com/news/weak-statistical-standards-implicated-in-scientific-irreproducibility-1.14131|journal=Nature|access-date=9 May 2019|language=en|doi=10.1038/nature.2013.14131|year=2013|s2cid=211729036|doi-access=free|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421074104/https://www.nature.com/news/weak-statistical-standards-implicated-in-scientific-irreproducibility-1.14131|url-status=live}}</ref>Bu problem, müsbət və ya “uğurlu” nəticələrin daha çox dərc olunması, neqativ və ya nəticəsiz tədqiqatların isə nəzərə alınmaması ilə bağlıdır. Nəticədə elmi ədəbiyyat real elmi mənzərəni əks etdirmir, bu isə dəlillərə əsaslanan siyasət və təcrübə üçün təhlükə yaradır. Metaelmi tədqiqatlar, həmçinin təkrar araşdırmalara olan ehtiyacı vurğulayaraq “məlumat çatışmazlığı” fenomenini önə çəkir.<ref>{{cite journal|last1=Markowitz|first1=David M.|last2=Hancock|first2=Jeffrey T.|s2cid=146174471|date=2016|title=Linguistic obfuscation in fraudulent science|journal=Journal of Language and Social Psychology|volume=35|issue=4|pages=435–445|doi=10.1177/0261927X15614605}}</ref>

=== Təkrarlanma və etibarlılıq böhranı ===
Metaelmin diqqət yetirdiyi əsas sahələrdən biri də “təkrarlanma böhranı”dır. Bir çox sahələrdə, xüsusilə psixologiya, biotibb və sosial elmlərdə aparılan araşdırmaların əhəmiyyətli hissəsi müstəqil şəkildə təkrarlanarkən eyni nəticə əldə olunmur. Bu böhran elmi nəticələrin etibarlılığına ciddi zərbə vurur. Metaelmi yanaşma təkrarlanmanın zəruriliyini vurğulayır və açıq elm (open science) alətləri vasitəsilə şəffaflığı artırmağa çalışır.<ref>{{cite journal|last=Ding|first=Y.|s2cid=3752804|date=2010|title=Applying weighted PageRank to author citation networks|journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology|volume=62|issue=2|pages=236–245|doi=10.1002/asi.21452|arxiv=1102.1760}}</ref>

=== Elmi insentivlər və akademik sistem ===
Metaelm həmçinin akademik sistemin strukturunu və alimlərin davranışlarını formalaşdıran təşviq mexanizmlərini təhlil edir. Məşhur ifadə ilə desək: “Nə ölçülürsə, o idarə olunur”. Bu səbəbdən reytinq əsaslı sistemlər, sitat sayının süni artırılması, “publish or perish” təzyiqi və akademik karyera üçün keyfiyyətdən çox kəmiyyətə əsaslanan göstəricilər metaelmin tənqid hədəfinə çevrilmişdir. Bu sahədə aparılan tədqiqatlar elmin insani və sosial aspektlərini ön plana çıxarır.<ref>{{Cite journal|last1=Galipeau|first1=James|last2=Moher|first2=David|last3=Campbell|first3=Craig|last4=Hendry|first4=Paul|last5=Cameron|first5=D. William|last6=Palepu|first6=Anita|last7=Hébert|first7=Paul C.|date=March 2015|title=A systematic review highlights a knowledge gap regarding the effectiveness of health-related training programs in journalology|journal=Journal of Clinical Epidemiology|language=en|volume=68|issue=3|pages=257–265|doi=10.1016/j.jclinepi.2014.09.024|pmid=25510373|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wilson|first1=Mitch|last2=Moher|first2=David|date=March 2019|title=The Changing Landscape of Journalology in Medicine|journal=Seminars in Nuclear Medicine|language=en|volume=49|issue=2|pages=105–114|doi=10.1053/j.semnuclmed.2018.11.009|pmid=30819390|hdl=10393/38493|s2cid=73471103|hdl-access=free}}</ref>

=== Etika, şəffaflıq və açıq elm ===
Metaelmin mühüm istiqamətlərindən biri də elmdə etik davranışların və şəffaflığın təmin edilməsidir. Bu, həm məlumatların, həm də analiz kodlarının açıq paylaşılması, etik komitələrin fəaliyyəti, plagiat və elmi saxtakarlıqla mübarizə kimi mövzuları əhatə edir. <ref>{{Cite journal|doi=10.1038/515009a|title=Metascience could rescue the 'replication crisis'|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-11-06_515_7525/page/n19|journal=Nature|volume=515|issue=7525|page=9|year=2014|last1=Schooler|first1=J. W.|pmid=25373639|bibcode=2014Natur.515....9S|doi-access=free}}</ref>“Açıq elm” fəlsəfəsi çərçivəsində metaelm tədqiqatçılara elmi bilikləri hər kəs üçün əlçatan və yoxlanıla bilən etmək üçün vasitələr təklif edir.<ref name="Why 'Statistical Significance' Is Often Insignificant">{{cite news |last1=Smith |first1=Noah |date=2 November 2017 |title=Why 'Statistical Significance' Is Often Insignificant |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2017-11-02/why-statistical-significance-is-often-insignificant |access-date=7 November 2017 |archive-date=23 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423062751/https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=8e9ec840-852b-11ea-b06b-eb0750b30dc4&url=L3ZpZXcvYXJ0aWNsZXMvMjAxNy0xMS0wMi93aHktc3RhdGlzdGljYWwtc2lnbmlmaWNhbmNlLWlzLW9mdGVuLWluc2lnbmlmaWNhbnQ= |url-status=live }}</ref>

=== Sosial və mədəni aspektlər ===
Metaelm yalnız texniki problemlərlə deyil, həm də elmi fəaliyyətin sosial, mədəni və institusional kontekstlə necə bağlı olduğunu da araşdırır. Gender, irqi və coğrafi qeyri-bərabərliklər, inkişaf etməkdə olan ölkələrin elmi istehsalda təmsilçiliyi, dili maneələr və bilik mübadiləsinin qeyri-bərabər axını bu sahənin maraq dairəsindədir.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Pashler|first1=Harold|last2=Wagenmakers|first2=Eric Jan|year=2012|title=Editors' Introduction to the Special Section on Replicability in Psychological Science: A Crisis of Confidence?|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=6|pages=528–530|doi=10.1177/1745691612465253|pmid=26168108|s2cid=26361121}}</ref>

== Tətbiq sahələri ==
Metaelm, yalnız nəzəri araşdırmalar üçün deyil, praktiki və tətbiqi sahələrdə də geniş şəkildə istifadə olunur. Müxtəlif elm sahələrində metaelmi tədqiqatlar sayəsində biliklərin keyfiyyəti və etibarlılığı artırılır, metodoloji səhvlər müəyyən olunur və elmi prosesin şəffaflığı təmin edilir.<ref>{{cite magazine|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/the-crisis-in-social-psychology-that-isnt|title=The Crisis in Social Psychology That Isn't|author=Gary Marcus|magazine=The New Yorker|date=May 1, 2013|access-date=June 27, 2025|archive-date=July 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707005800/https://www.newyorker.com/tech/elements/the-crisis-in-social-psychology-that-isnt|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.newyorker.com/magazine/2010/12/13/the-truth-wears-off|title=The Truth Wears Off|author=Jonah Lehrer|magazine=The New Yorker|date=December 13, 2010|access-date=June 27, 2025|archive-date=December 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220191429/https://www.newyorker.com/magazine/2010/12/13/the-truth-wears-off|url-status=live}}</ref>

=== Tibb ===
Tibbdə metaelm klinik tədqiqatların metodikasını və nəticələrinin etibarlılığını analiz etmək üçün geniş şəkildə istifadə olunur. Bu sahədə metaelmi yanaşmalar müalicə üsullarının müqayisəsi, dərman sınaqlarında qərəzlərin aşkarlanması və səhiyyə siyasətinin elmi əsaslara söykənməsi üçün vacibdir.<ref>{{cite news |date=7 December 2021 |title=Dozens of major cancer studies can't be replicated |work=Science News |url=https://www.sciencenews.org/article/cancer-biology-studies-research-replication-reproducibility |access-date=19 January 2022 |archive-date=21 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321195006/https://www.sciencenews.org/article/cancer-biology-studies-research-replication-reproducibility |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Reproducibility Project: Cancer Biology |url=https://www.cos.io/rpcb |access-date=19 January 2022 |website=www.cos.io |publisher=[[Center for Open Science]] |language=en |archive-date=28 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328054339/https://www.cos.io/rpcb |url-status=live }}</ref> Tibb sahəsində aparılan metaanalizlər və sistematik icmallar, dəlillərə əsaslanan qərarvermənin əsasını təşkil edir. [[Con İoannidis]] kimi tədqiqatçılar bu sahədə elmi nəticələrin təkrarlanabilərliyi və statistik manipulyasiya problemlərini gündəmə gətirərək metaelmin inkişafına təkan vermişlər.

=== Psixologiya ===
Psixologiyada metaelm təkrarlanma böhranı fonunda daha da aktuallaşmışdır.<ref>{{Cite journal|last1=Martin|first1=G. N.|last2=Clarke|first2=Richard M.|date=2017|title=Are Psychology Journals Anti-replication? A Snapshot of Editorial Practices|journal=Frontiers in Psychology|language=en|volume=8|page=523|doi=10.3389/fpsyg.2017.00523|pmid=28443044|pmc=5387793|issn=1664-1078|doi-access=free}}</ref> Bu sahədə bir çox klassik eksperimentlərin nəticələrinin təkrar təsdiqlənməməsi elmi metodların və nəşr sisteminin tənqidinə səbəb olmuşdur. Metaelmi tədqiqatlar psixologiyada selektiv hesabatçılıq, [[P-hacking|p-hacking]], statistik gücsüzlük və açıq elm prinsipinin tətbiqi kimi problemlərin araşdırılması ilə məşğuldur. Bu yanaşma, eksperimentlərin əvvəlcədən qeydiyyatı (preregistration) və məlumatların açıq paylaşılması kimi təşəbbüslərlə elmi şəffaflığın artırılmasına yönəlmişdir.<ref>{{Cite journal|last=Yeung|first=Andy W. K.|date=2017|title=Do Neuroscience Journals Accept Replications? A Survey of Literature|journal=Frontiers in Human Neuroscience|language=en|volume=11|page=468|doi=10.3389/fnhum.2017.00468|pmid=28979201|pmc=5611708|issn=1662-5161|doi-access=free}}</ref>

=== Fizika ===
Fizika sahəsində metaelm nisbətən daha az yayılmış olsa da, nəzəri modellərin müşahidə ilə uyğunluğu, elmi nəticələrin replikasiyası və böyük tədqiqat layihələrinin təşkilati strukturlarının təhlili baxımından əhəmiyyətlidir. <ref>{{cite journal |last1=MacCoun |first1=Robert |last2=Perlmutter |first2=Saul |title=Blind analysis: Hide results to seek the truth |journal=Nature |volume=526 |issue=7572 |pages=187–189 |language=en |doi=10.1038/526187a |pmid=26450040 |date=8 October 2015|bibcode=2015Natur.526..187M |doi-access=free }}</ref>Xüsusilə çoxsaylı tədqiqatçıların əməkdaşlıq etdiyi layihələrdə – məsələn, [[CERN]]-də – müəlliflik hüquqları, məlumat paylaşımı və elmi etika məsələləri metaelmi müstəvidə qiymətləndirilir.<ref>{{Cite book |last=Binswanger |first=Mathias |title=Incentives and Performance |url=https://archive.org/details/incentivesperfor0000isab |date=2015 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3319097855 |editor-last=Welpe |editor-first=Isabell M. |pages=[https://archive.org/details/incentivesperfor0000isab/page/19 19]–32 |language=en |chapter=How Nonsense Became Excellence: Forcing Professors to Publish |doi=10.1007/978-3-319-09785-5_2 |editor2-last=Wollersheim |editor2-first=Jutta |editor3-last=Ringelhan |editor3-first=Stefanie |editor4-last=Osterloh |editor4-first=Margit |work=Incentives and Performance: Governance of Research Organizations |s2cid=110698382}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Edwards|first1=Marc A.|last2=Roy|first2=Siddhartha|date=2016-09-22|title=Academic Research in the 21st Century: Maintaining Scientific Integrity in a Climate of Perverse Incentives and Hypercompetition|journal=Environmental Engineering Science|volume=34|issue=1|pages=51–61|doi=10.1089/ees.2016.0223|pmc=5206685|pmid=28115824}}</ref>

=== Kompüter elmləri ===
Kompüter elmlərində və məlumat elmi sahəsində metaelm həm texniki, həm də sosial aspektləri əhatə edir. <ref>{{cite journal |last1=Smaldino |first1=Paul E. |last2=McElreath |first2=Richard |title=The natural selection of bad science |journal=Royal Society Open Science |volume=3 |issue=9 |page=160384 |doi=10.1098/rsos.160384 |pmid=27703703 |pmc=5043322 |language=en|arxiv=1605.09511 |bibcode=2016RSOS....360384S |year=2016 }}</ref>Kodların və alqoritmlərin təkrarlanabilərliyi, açıq mənbə prinsipinə uyğun proqram təminatlarının inkişafı, [[süni intellekt]]də qərəzlərin meta-analizi və elmi nəticələrin sənədləşdirilməsinin keyfiyyəti bu sahədə əsas tədqiqat istiqamətləridir. <ref name="10.1098/rspb.2019.2047">{{cite journal |last1=Chapman |first1=Colin A. |last2=Bicca-Marques |first2=Júlio César |last3=Calvignac-Spencer |first3=Sébastien |last4=Fan |first4=Pengfei |last5=Fashing |first5=Peter J. |last6=Gogarten |first6=Jan |last7=Guo |first7=Songtao |last8=Hemingway |first8=Claire A. |last9=Leendertz |first9=Fabian |last10=Li |first10=Baoguo |last11=Matsuda |first11=Ikki |last12=Hou |first12=Rong |last13=Serio-Silva |first13=Juan Carlos |last14=Chr. Stenseth |first14=Nils |title=Games academics play and their consequences: how authorship, h -index and journal impact factors are shaping the future of academia |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=4 December 2019 |volume=286 |issue=1916 |pages=20192047 |doi=10.1098/rspb.2019.2047 |pmid=31797732 |pmc=6939250 |s2cid=208605640 |language=en |issn=0962-8452}}</ref>Eyni zamanda, məlumatların və təlim dəstlərinin paylaşılması, elmi proqram təminatlarının versiya nəzarəti və kod etikası da metaelmin diqqət yetirdiyi məsələlər sırasındadır. Süni intellekt və maşın öyrənməsi kimi sahələrdə qərar mexanizmlərinin şəffaflığı və izah edilə bilənliyi də metaelmi tədqiqatların əhatə dairəsinə daxildir.<ref>{{cite web |last1=Brookshire |first1=Bethany |title=Blame bad incentives for bad science |url=https://www.sciencenews.org/blog/scicurious/blame-bad-incentives-bad-science |website=Science News |access-date=11 July 2019 |language=en |date=21 October 2016 |archive-date=11 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711115833/https://www.sciencenews.org/blog/scicurious/blame-bad-incentives-bad-science |url-status=live }}</ref>

== Həmçinin bax ==
* [[Elmi metod]]
* [[Elmi qərəz]]
* [[Sübutlara əsaslanan təcrübələr]]
* [[Loqologiya]]

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}

== Ədəbiyyat ==
* Bonett, D.G. (2021). Design and analysis of replication studies. Organizational Research Methods, 24, 513-529. https://doi.org/10.1177/1094428120911088
* Lydia Denworth, "[https://www.scientificamerican.com/article/the-significant-problem-of-p-values/ A Significant Problem: Standard scientific methods are under fire. Will anything change?]", ''Scientific American'', vol. 321, no. 4 (October 2019), pp. 62–67.
**"The use of [[p-dəyəri|''p'' values]] for nearly a century [since 1925] to determine statistical significance of experimental results has contributed to an illusion of certainty and [to] reproducibility in many [[elm|scientific fields]]. There is growing determination to reform statistical analysis... Some [researchers] suggest changing statistical methods, whereas others would do away with a threshold for defining "significant" results." (p. 63.) 
* {{cite book | last=Harris | first=Richard | title=Rigor Mortis: How Sloppy Science Creates Worthless Cures, Crushes Hopes, and Wastes Billions | year=2017 | url=https://books.google.com/books?id=lk5IDgAAQBAJ |publisher=Basic Books|isbn=978-0465097913}}
* {{cite journal |last1=Fortunato |first1=Santo |last2=Bergstrom |first2=Carl T. |display-authors=et al. |title=Science of science |journal=Science |date=2 March 2018 |volume=359 |issue=6379 |page=eaao0185 |doi=10.1126/science.aao0185 |pmid=29496846 |pmc=5949209 |url=https://www.researchgate.net/publication/323502497}}

== Xarici keçidlər ==
===Jurnallar===
* ''[https://www.springer.com/journal/11024 Minerva: A Journal of Science, Learning and Policy]''
* ''[https://researchintegrityjournal.biomedcentral.com/ Research Integrity and Peer Review]''
* ''[https://www.journals.elsevier.com/research-policy Research Policy]''
* ''[https://web.archive.org/web/20120405101059/http://spp.oxfordjournals.org/ Science and Public Policy]''

===Konfrans===
* ''[https://metascience.info/ Annual Metascience Conference]''

{{Elm və texnologiya tədqiqatları}}

[[Kateqoriya:Metaelm]]
[[Kateqoriya:Elm tədqiqatları]]
[[Kateqoriya:Elmi metodologiya]]
[[Kateqoriya:Elmin fəlsəfəsi]]
[[Kateqoriya:Fənnlərarası elmlər]]
[[Kateqoriya:Elmi tədqiqatlar]]
[[Kateqoriya:Elm epistemologiyası]]
[[Kateqoriya:Sübutlara əsaslanan təcrübələr]]